III Napoleon

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
III Napoleon
Lui Napoleon Bonapart
fr. Louis Napoléon Bonaparte
III NapoleonLui Napoleon Bonapartfr. Louis Napoléon Bonaparte
Bayraq
Fransanın III İmperatoru
Bayraq
II Respublika prezidenti
20 Dekabr18482 Dekabr 1852
 — 
2 Dekabr 18524 Sentyabr 1870
II Fransa Impeiyasının İmperatoru
Sələfi: I Lui Filipp
(XXXVI Fransa kralı)
Xələfi: Lui Adolf Tyer
(III Respublika prezidenti)
 
Təhsili: (1821-1823) Gimnazium St. Anna, Auqsburq
(1829-1932) Hərbi Topçular məktəbi, Tun
Dini: xristiyan-katolik
Təvəllüdü: 20 aprel 1808(1808-04-20)
Flag of France.svg Fransa
Grandes Armes de Paris.svg Paris
Vəfatı: 9 yanvar 1873 (64 yaşında)
Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya
Flag of England.svg İngiltərə
Flag of Kent.svg Kent
Chislehurst
Dəfn yeri: Müqəddəs Mişel Abbatlığı
(ing. Saint Michael's Abbey)
Sülalə: Bonapart
Atası: Lüdovik Bonapart
(Holland kralı, I Napoleonun qardaşı)
Anası: Hortenziya de Boharne
Həyat yoldaşı: Imperatriça Yevgeniya Mariya
Uşaqları: Napoleon Ejen
Adına kəsilmiş pul
III Napoleon
portret, Frans Ksaver Vinterhalter

III Napoleon tam adı Şarl Lui Napoleon Bonapart (fr. Charles Louis Napoléon Bonaparte; 20 aprel 1808, Paris9 yanvar 1873 Chislehurst, London) — II Respublika prezidenti, fransızların ilk prezidenti və II Fransa Impeiyasının III. İmperatoru I Napoleonun qardaşı oğlu olmuşdur.

Bir sıra çevriliş cəhdindən sonra dinc yolla 1848-ci ildə II Respublika prezidenti kimi hakimiyyətə gəlmiş, 1851-ci ildə qanuni hakimiyyəti ləğv edib avtoritar polis rejimi yaradaraq bir ildən sonra özünü III İmperator elan edir. On illik qəddar bonapartizm ideyaları altında idarəçilikdən sonra 1860-cı ildə demokratik reformalar apararaq Fransanın iqtisadi, sənaye potensiyalının güclü inkişafına səbəb olmuşdur. 1870-ci ildə liberal konstitusiya qəbul edildikdən sonra, hakimiyyət yenidən qanuni parlamentə qayıdır. FransaPrussiya müharibəsində almanlara əsir düşən III Napoleon Fransanın sonuncu monarxı sayılır.

Həyatı[redaktə]

Kimliyi və gəncliyi[redaktə]

Şarl Lui Napoleon Bonapart Hollandiya kralı Lui Bonapartın oğlu eyni zamanda I Napoleonun qardaşı oğludur. Anası Hortenziya de Boharne də I Napoleon nəslinə aid olub (atası Aleksandr Vikonti terror nəticəsində öldürüldükdən sonra anası Jozefina Taşer de la Boharne I Napoleona ərə getmişdir.), Napoleon Bonapartın ögey qızı sayılır.

Şarl Lui Napoleon Bonapart adı altında dünyaya gəlsə də onun Lui Filippin qanunsuz oğlu olması barədə coxlu fərziyələr mövcuddur.

I Napoleonun saray iqamətgahında anasının təsiri altında böyüyən Şarl Napoleon Bonaparta rəğbət ruhunda tərbiyə almışdır. Təbiətcə mülayim, yumuşaq, əliaçıq xasiyyətli olsa da nadir hallarda özündən çıxardı. Napoleon ideyalarına sədaqətliliyi onu hakimiyyət hərisinə çevirir və bu yolda maneələri inamla, qətiyyətlə dəf edərdi. Bunun üçün isənilən üsula əl atmaqdan çəkinməzdi.1814-cü ildən başlayaraq Lui Napoleonun cavanlığı qəriblikdə keçmişdir. İmperiyanın süqutundan sonra kraliçac Hortenziya daha Fransada qala bilməyib Almaiyaya üz tutur, lakin burdan da qovulduqdan sonra İsveçrəyə pənah gətirir. Boden gölünün sahilində almış olduğu Arenenberq qəsrində]].[1] iki oğlu ilə yerləşir. Aqusburqda 1821-1823-cü illərdə St. Anna gimnaziyasına getməsinə baxmayaraq, bu yerdəyişmələr Lui Napoleonun sistematik təhsil almasına mane olduğundan anasından savayı abbat Bertran və Leba onunla məşqul olmuşlar. 1829-cu ildə İsveçrədə Tun artilleriya – topçular məktəbinə daxil olur və artilleriya kapitanı kimi İsveçrə ordusunda hərbi xidmət göstərir. 1832-ci ildən İsveçrə vətəndaşlığına Turqau kantonunun fəxri vətəndaşı kimi qəbul edilir ki, bu da ona fransız vətəndaşlığını saxlamaq imkanı verir. O "Considérations politiques et militaires sur la Suisse" (1833) adlı broşürünün və "Manuel d’artillerie" (1836) kitabının müəllifidir.

İtaliyada çevriliş və eksil həyatı[redaktə]

1829-cu ildə Lui Napoleon Rus-Türk müharibəsində iştirak etməyi planlaşdırır. Bu məqsədlə ilk növbədə o qardaşı ilə birlikdə italyan gizli siyasi təşkilatı olan Karbonarilər (it. carbonaro kömürçü deməkdir) ilə əlaqə yaradırlar. Orada o, Civita Castellana düşərgəsinə rəhbərlik edir. Müqavimət hərəkatının məğlubiyyətindən və qardaşının ölümündən sonra, I Lui Filippin hələ hakimiyyətdə olması onun anası ilə birlikdə Fransaya dönməsinə imkan verir.[2] Strazburqda Lui Napoleon bir qədər zabiti Böyük Fransa yaratmaq ideyası ilə oz tərəfinə çəkərək artilleristlər reqimentini ələ almış olur. Lakin Strasburqda qərar tutan piyada bölüyü çevrilişdə iştirakdan imtina edərək onları məğlub və 9 noyabrda həbs edərək Parisə gətirir. Kral Lüdoviq Filipp tərəfindən ABŞ-a mühacirətə getməsi şərti ilə bağışlanılır. 21 noyabr 1836-cı ildə Andromed freqattasında Rio de Jeneirodan keçərək Nyu-Yorka gəlir.[3] Anası 1837-ci ildə ölüm yatağında olarkən Arenenberqə qayıdır. Lakin Fransanın tələbindən sonra İsveçrəni tərk edərək İngiltərəyə gələrək Londonda ikinci çevrilişə hazırlaşır.

Prezident və İmperator[redaktə]

Dörd Napoleon birlikdə
təbliğat məqsədilə olunmuş foto montaj

Lui Napoleon 1848 ci ildə fevral inqilabından sonra Fransaya dönərək sosial ədalətlilik və milli böyüklök şüarları altında demokratik yolla hakimiyyətə gəlməyə çalışır. Dekabr ayında prezident seçkilərində rəqibi Lui Ejen Kavenyaka verilən 7317344 səslərdən 5430000-i toplayaraq qalib gəlir. 1849 cu ildə Lui Napoleon qoşunları İtaliya üzərinə yeridərək kilsə-dövlət statusunu yenidən bərpa etməyə çalışır. Nəhayət 2 İyulda Roma ələ keçirilir. Hkimiyyət müddətinin sona çatmasına az müddət qalmış Lui Napoleon 2 dekabr 1851 ci ildə dövlət çevrilişi edərək, qanlı çəkişmə və vətəndaş qarşıdurmasından öz xeyrinə istifadə edərək konstitusiya ona diktator səlahiyyəti verə biləcək dəyişiklikliyi xalq səsverməsinə çıxararaq səscoxluğu ilə (7,5 million leyhinə və 640000 əleyhinə) təsdiqləyir.

21 noyabr 1852 ci ildə imperiyanın bərpa edilməsi səscoxluğu ilə (7824000 leyhinə və 253000 əleyhinə[4]) təsdiqlənərək Lui Napoleon 2 dekabr 1852 ci ildə Fransa İmperatoru III Napoleon adı ilə elan edilir. Avtoritar II İmperiyanın imperatoru III Napoleon mötləq hakimiyyətə malik idi. Belə ki parlament qnunvericilikdən kanar olub ancaq imperatorun təqdim etdiyi qərqrları qəbul etməyə qadir idi. O parlamentarizmi dəstəkləyənləri həbs eddirir və ya da ölkəni tərk etməyə məcbur edirdi. Bunları arasında Lui-Ejen Kavenyak, Viktor Hüqo, Adolf Тyе, Luis Jüşo de Lamorisier və Mari-Alfonsa Bedеu da vardı.

Krım müharibəsi[redaktə]

III Napoleon şərq məsələsinə ciddi yanaşırdı və istəmirdi ki, Osmanlı İmperiyasının əsas mövqeləri russların əlinə düşsün. Qüds məsələsində katolik kilsəsinin dəsəyini alan III Napoleonun mövqeyi rus çarı I Nikolay mövqeyi ilə ziddiyyət təşkil edirdi. I Nikolayın Osmanlı İmperiyasındakı ortodoks kilsələrinin qəyyumluğunu oz üzərinə götürərək, Qüdsi öz təsir dairəsində saxlamaq məqsədilə Osmanlı İmperiyasına qarşı qoyduğu tələbə qarşı çıxaraq III Napoleon 1854 cü ilin mart ayında Russiyaya qarşı müharibəyə qoşulur. Osmanlı İmperiyasının dağılması hesabına öz ərazilərini genişləndirməyə çalışan Rusiyaya qarşı müttəfiq qoşunlar Fransanın komandanlığı altında 1854-1855 ci illərdə Varna və Krıma çıxaraq Sevastopol qalasını tuturlar.

III Napoleon Rusiyanın daha da içərilərinə irəliləmək planını hazırlasa da onun generalları əmisi Napoleon Bonapartın taleyindən ibrət götürməyi tövsiyyə edirlər. Eyni zamanda orduda xəstəlik və böyük itkilər nəticəsində höküm sürən ruh düşkünlüyü də onu bu fikrindən daşındırır və sülhə razı olur.[5] III Napoleon bir daha diplomatlıq qabiliyyətini göstərərək Paris konqressində Fransa İmperiyasının hegomonluğunu Avropada bir daha təsdiqlədi. Keçmiş kontinental Rusiya İmperiyasının yerini Fransa tutmuş oldu. İndi Rusiya Avstiyanın deyil Fransa və Prussiyanın müttəfiqinə çevrilmişdir. Sülh danışıqları zamanı III Napoleonun oğlu Lui Ejen dünyaya gəlir. Bu öz növbəsində Bonapart sülaləsinin üzunmüddətli hakimiyyətindən xəbər verirdi.[6] 1855 ci ildə iki sui-qəsdə cəhdinə məruz qalsada (28 aprel italyanlı Covani Pyanori və 8 sentyabr Eduard Bellemar tərəfindən) Krım müharibəsində ki, qələbə, müvəffəqiyyətli Paris sülh konfransı və ölkə iqtisadiyyatının yüksəlişi onu daha da məhşurlaşdırdı.[7] III Napoleon 1858 ci ildə Vyetnama dəniz ekspedisiyasıhda iştirak etmişdir.

Fransa-Prussiya müharibəsi[redaktə]

III Napoleonun Prussiya kaizeri Vilhelmə təhvil verilməsi

1870 ci ildə Prussiya və Fransa arasında gərginlik yaşanır. Fransanın hərbi gücünə arxalanaraq əldə edəcəyi qələbə ilə öz siyasi səhflərini örtbasdır etmək məqsədilə müharibəyə başlayır. Fransa İmperatoru baş komandanlığı öz üzərinə götürərək Metç qalasına gəlir. Lakin sidik kissəsinin iltihabı və kəskin ağrıları 30 avqustda komandanlığı marşal Mak-Mahonsa təhvil verməyə məcbur edir. Beumont döyüşündən sonra Metç qalasına qayıdarkən prussiyalıların mühasirəsinə düşərək Sedan döyüşündə 2 sentyabr 1870 ci ildə əsir düşür. Bu hadisədən iki gün sonra Fransada III respublika hakimiyyəti elan edilir. III Napoleon prussiya truppası tərəfindən Kasselə gətirilir. 5 sentyabr 1870 ci ildə onu qalmaq üçün Jeromdakı əmisinin keçmiş iqamətgahı olmuş Vilhelmhöhe qəsrinə gətirirlər. 30 oktyabr 1870 ci ildə ona keçmiş imperatriça Yevgeniya ilə görüşməyə imkan verirlər. Müharibə tam şəkildə fransızların məğlubiyyəti ilə bitir.

Ölümü[redaktə]

Sülh müqaviləsindən sonra azad buraxıldıqdan sonra [[İngiltərə]yə], Çizelherstə gedərək ömrünün sonuna kimi orada qalır. Fransaya qayıtmaq üçün plan hazırlasa da 9 yanvar 1873 cü ildə vəfat etdiyinə görə həyata keçirməyə müvəffəq olmur. 6 yanvar sidik kisəsi daşının çıxarılması əməliyyatı kecirir. 9 yanvar təkrar əməliyyat zamanı (o vaxtlar xloroform narkozunun ürəyə mənfi təsirləri məlum deyildi) xloroformun təsirindən kəskinləşən ürək catmamazlığından vəfat edir. III Napoleon Müqəddəs Mişel Abbatlığında dəfn edilmişdir. Onun həyat yoldaşı Imperatriça Yevgeniya Mariya və yeganə oğlu Napoleon Ejen da bu abbatlıqda dəfn edilmişlər.

Həyat yoldaşı və oğlu[redaktə]

İmperator elan edildikdən sonra 29/30 yanvar 1853 cü ildə ispan qrafinyası Yevgeniya Mariya İqnasiya Avqustina Palafoks de Qusman Portokapperoya evlənmişdir. Lakin onlar arasındakı nigahı xoşbəxt adlandırmaq olmaz. Belə ki, III Napoleonun açıq-aşkar gəzəyən həyat sürməsi onu məyus etmişdi. İmperator gözəl qrafinyaya əvvəlki kimi maraq və diqqət göstərmirdi. Bu sarsıntıların nəticəsində tez-tez uşaq düşürmələrdən, çətinliklə keçən hamiləlik və doğuşdan sonra onların bir oğlu Napoleon Ejen dünyaya gəlmişdir.

Mənbələr[redaktə]

  • T. A. B. Corley: Napoleon III: ein demokratischer Despot. Kohlhammer, Stuttgart 1982, ISBN 978-3-17-094111-3.
  • Michael Erbe: "Napoleon III. (1848/52-1870)". In: Peter Cl. Hartmann (Hrg.): Französische Könige und Kaiser der Neuzeit. Von Ludwig XII. bis Napoleon III. 1498 – 1870. C. H. Beck München 1994, ISBN 978-3-406-38506-3 (S. 422-452.).
  • Konstantin Frantz: Masse oder Volk. Louis Napoleon. Herausgegeben und mit einer Einleitung versehen von Franz Kemper. Potsdam: Alfred Protte Verlag 1933.
  • Catherine Granger: L'empereur et les arts: la liste civile de Napoléon III. Reihe: Mémoires et documents 79, Ecole des Chartes, Paris 2005, . ISBN 2-900791-71-5.
  • Dominik Gügel, Christina Egli: Napoleon III. Der Kaiser vom Bodensee. Labhard Medien, Konstanz 2008. ISBN 978-3-939142-26-3.
  • Franz Herre: Napoleon III. Glanz und Elend des zweiten Kaiserreiches. Bertelsmann München 1990.
  • Franz Herre: Napoleon III. Eine Biographie. FOCUS Edition Band 1, Diederichs, München 2006, ISBN 978-3-7205-2860-3.
  • Joachim Kühn: Napoleon III. Ein Selbstbildnis in ungedruckten und zerstreuten Briefen und Aufzeichnungen. Napoléon Museum Arenenberg, Salenstein 1993. ISBN 3-85809-086-7.
  • Heinz Rieder: Napoleon III. Abenteurer und Imperator. Casimir Katz Verlag, Gernsbach 2006. ISBN 3-938047-16-X.
  • Felix Schlagintweit: Napoleon III. Lulu und Eugenie. Theodor Ackermann, München 1935.
  • German Werth: Der Krimkrieg. Geburtsstunde der Weltmacht Russland. Straube, Erlangen, Bonn, Wien 1989. ISBN 3-927491-08-X, als Taschenbuch: Ullstein 1997, ISBN 978-3-548-34949-7.
  • Johannes Willms: Napoleon III. Frankreichs letzter Kaiser. C. H. Beck, München 2008. ISBN 978-3-406-57151-0.
  • Karl Marx: Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte (1852) Online.

İstinadlar[redaktə]

  1. Bodensee-Magazin Spezial: Napoleonmuseum – Schloss Arenenberg, das schönste Schloss am Bodensee. Konstanz: Labhard 2005. ISBN 3-926937-85-8
  2. Heinz Rieder: Napoleon III. Abenteurer und Imperator S. 44 ff.
  3. Heinz Rieder: Napoleon III. Abenteurer und Imperator S. 62 ff.
  4. Heinz Rieder: Napoleon III. Abenteurer und Imperator S. 188.
  5. Heinz Rieder: Napoleon III. Abenteurer und Imperator S. 215.
  6. Heinz Rieder: Napoleon III. Abenteurer und Imperator S. 217.
  7. http://www.retrobibliothek.de/retrobib/seite.html?id=131757, zugegriffen am 23. Mai 2009.