Otto fon Bismark

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Otto fon Bismark Otto von Bismarck
Otto fon Bismark hərbi geyimdə, 18 may 1889
Almaniyanın 1-ci kansleri
21 mart 1871 — 20 mart 1890
Monarx:	I Vilhelm (1871-1888) III Fridrix (1888) II Vilhelm (1888-1890)
Xələfi:	Leo fon Kaprivi
Təvəllüdü:	1 aprel 1815 Şönhauzen, Prussiya
Vəfatı:	30 iyul 1898 Fridrixsru, Almaniya İmperiyası
Atası:	Karl Vilhelm Ferdinand fon Bismark
Anası:	Vilhelmina Luiza Menke
Həyat yoldaşı:	İohanna fon Puttkamer
Uşaqları:	Herbert Vilhelm Meri
İmzası:

Otto fon Bismark (alm. Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen) − Prussiya və Almaniyanın dövlət xadimi, Almaniya imperiyasının ilk kansleri. Bismark-Şönhauzen qrafı, Lauenburq hersoqu, Bismark şahzadəsi titullarını daşımışdır. "Dəmir kansler" ləqəbi ilə məşhurdur.

Mündəricat 1 Həyatı 1.1 Uşaqlığı 1.2 Ali təhsili və əmək fəaliyyəti 2 Siyasi fəaliyyəti 3 Çətin anlar 4 Son illəri 5 Xarici keçidlər

[redaktə / تحریر] Həyatı

[redaktə / تحریر] Uşaqlığı

Kiçik zadəgan nəslindən olan Otto fon Bismark 1815-ci il aprel ayının 1-də Brandenburq əyalətində yerləşən Şönhauzendə (indiki Saksoniya-Anhalt torpağı) Karl Vilhelm Ferdinand fon Bismark (1771-1845) və Vilhelmina Luiza Menkenin (1790-1839) ailəsində dünyaya gəlmişdir. Ailənin ikinci oğlan uşağı olan Otto öz uşaqlıq illərinin ilk vaxtlarını Vorprommendə Nauqard şəhərində keçirir.

Validyenlərinin müxtəlif sosial mənşəyə malik olmaları Ottonun həyatına böyük təsir göstərmişdir. O atasının mənşəyinə görə qürur duymuş, anasından isə yalnız iti düşüncəni yox, həm də rasionallığı və danışıq həssaslığını götürmüşdür. Onun zadəganlara xas olmayan təhsil ala bilməsi anasının sayəsində baş vermişdir. Anasının rasional tərbiyəsi, Ottonun sonradan yazdığına görə ona gətirib çıxarmışdır ki, o evlərində özünü heç vaxt yaxşı hiss etməmişdir. Ancaq o, atasını çox sevmişdir.

Kadetlər məktəbinə getmək əvəzinə o, 1822–1827-ci illərdə Berlindəki, yüksək vəzifəli şəxslərin övladlarının təhsil aldığı "Plamann" internatına gedir. 1827-ci ildə Otto Fridrix Vilhelm Gimnaziyasına keçir. 1830-1832-ci illərdə Berlindəki humanitar gimnaziyaya gedir. Məktəbdə Bismark danışıq qabiliyyəti ilə fərqlənirdi.

[redaktə / تحریر] Ali təhsili və əmək fəaliyyəti

Orta məktəbi bitirdikdən sonra 10 may 1832-ci ildə 17 yaşlı Bismark Göttinqendəki Georq Avqust Universitetində hüqüq təhsili almağa başlayır. O, tarix və ədəbiyyatla ciddi maraqlansa da, təhsilini çox zəif davam etdirirdi. Həmin dövrdə o tez-tez duellərdə iştirak edirdi və onlardan birində üzündən yaralanmışdı. Bu müddətdə onu maraqlandıran şəxslər - mühazirə zamanı beynəlxalq dövlət sistemlərinin fəaliyyət prinsiplərinin eskizlərini quran tarix müəllimi Arnold Lüdviq Heeren və şəxsi münasibətlər yaratdığı amerikalı tələbə Con Lotrop Motley idi. Bismark Motleylə həyatının sonuna kimi dost olmuşdur.

Göttinqen Universitetindəki təhsilini yarımçıq qoyan Bismark 1833-cü ildən öz təhsilini Berlin Universitetində davam etdirir. 1835-ci ildə o burada dövlət imtahanı verərək təhsilini başa vurur və Berlin dövlət məhkəməsində hakim köməkçisi işləməyə başlayır. Sonralar o imtahan verərək öz xahişi ilə ədliyyə və idarəçilik xidmətinə keçir və Aaxendə hökumət referenti kimi çalışır.

Bürokratik iş şəraiti tezliklə Bismarkı yorur. O, tez-tez işdən yayınaraq vaxtını kazinolarda, əyləncə mərkəzlərində keçirir. Bu səbəbdən Bismark 1838-ci ildə könüllü olaraq 1 il hərbi xidmətə gedir. O, Yeger qvardiya batalyonunda xidmət edir. Ancaq anasının xəstəliyi onu xidmətini yarımçıq qoymağa məcbur edir. Anasının vəfatından sonra isə o artıq valideynlərindən qalan təsərrüfata rəhbərlik etməyə məcbur olur. Pomeraniya əyalətində məskunlaşan Bismark öz gəlirini artırmaq üzərində düşünür və öz nəzəri və praktik bilikləri ilə tezliklə qonşularının hörmətini qazanır.

Berlində təhsilini başa vurmuş kiçik bacısı Malvina ilə Ottonun arasında mənəvi yaxınlaşma baş verir. Onlar bir-birini gözəl başa düşürlər. Otto öz bacısını dostu Arminlə tanış edir. Onlar bir ildən sonra evlənirlər.

Onun həyat stili Adolf fon Tadden-Trieqlav ətrafında yaradılmış dostluq dairəsinə daxil olduqdan sonra dəyişir. Bundan sonra onun inandığı şəxsi allahı onun həyatında vacib rol oynamağa başlayır. O sonralar Adolf fon Taddenin vasitəsilə gələcək həyat yoldaşı Yohanna fon Puttkamer ilə tanış olur. Bu nigahdan onların 3 uşağı olur: Mariya (1848–1926), Herbert (1849–1904) və Vilhelm (1852–1901). Yohanna öz tələblərini Bismarka uyğunlaşdırır və ona anasından almadığı emosional bağlılığı bəxş edir. Onların bir-birinə yazdıqları məktublar XIX əsr məktub ədəbiyyatının incilərindən sayılır.

[redaktə / تحریر] Siyasi fəaliyyəti

Bu ərəfədə Bismarka ilk dəfə olaraq yeni yaradılmış Prussiya landtaqına deputat seçilmək imkanı verilir. O bu şansı itirməmək üçün öz toyunu müvəqqəti olaraq təxirə salır və 11 may 1847-ci ildə parlamentə seçilərək orada öz yerini tutur. Həmin dövrdə liberallar və kral hakimiyyətini dəstəkləyən konservativ qüvvələr arasında qarşıdurma yaşanırdı. Liberallar IV Fridrix Vilhelmdən konstitusiya və böyük vətəndaş azadlıqları tələb edirdilər, kral isə bu məsələdə tələsmirdi. Ona Berlindən Şərqi Prussiyaya dəmir yolu çəkmək üçün pul lazım idi. Məhz bu məqsədlə o, 1847-ci ilin aprelində 8 əyalətin parlamentlərindən ibarət olan birləşmiş parlamenti yaratdı.

Landtaqda iştirak etdiyi ilk gündən Bismark qalmaqalla yadda qalır. O, çıxışı zamanı liberal deputatın 1813-cü ildəki azadlıq müharibəsinin konstitusiyaya uyğun olması barədə fikirlərini inkar etməyə cəhd edir. Bir ay sonra o daha da aqressiv tonda çıxışlar edir və mətbuat ona liberalların əsas nümayəndəsi olan Georq fon Finkeyə qarşı çıxışlarına görə "Finkenin təqibçisi" ləqəbini verir. Ölkədə inqilab əhval ruhiyyəsi yetişməyə başlayır. Bu, əsasən ərzaq məhsullarının qiymətlərinin artması ilə əlaqədar şəhər əhalisi arasında yaranan narazıçılıqla bağlı idi. Həmin siyasi şəraitdə nəhayət ki, Otto fon Bismark və nişanlısı Yohanna Puttkamer evlənirlər.

1848-ci ildə Avropanı inqilab dalğası bürüyür - Fransa, Almaniya və Avstriyada iğtişaşlar baş verir. Prussiyada da vətənpərvər liberalların təzyiqi altında baş verən inqilabda Almaniyanın birləşməsi, konstitusiyanın qəbul edilməsi tələb olunurdu. Bismark əvvəl inqilabdan qorxaraq, Berlinə qoşun yeridilməsində kömək etmək fikrinə düşsə də sonradan sakitləşir və lakin güzəştə gedən monarxın qərarlarından məyus olur.

Malik olduğu reputasiyaya görə Bismarkın yeni yaradılan və kişi əhalisinin səsləri ilə seçilən Prussiya milli məclisinə düşmək şansları azalır. Bismark ənənəvi olaraq yunkerlərin hüquqlarına görə qorxurdu, lakin sonradan o qəbul edir ki, inqilab görünəndən az radikal idi. Ona geriyə, kənd təsərrüfatına qayıtmaq və yeni konservativ "Kroytssaytunq" qəzetində məqalələr yazmaqdan başqa çarə qalmır. Bu ərəfədə Bismarkın da daxil olduğu konservativ siyasətçilər blokunun güclənməsi baş verir. Bunun məntiqi nəticəsi kimi 1848-ci ildə əksinqilabi çevriliş baş verir. Kral parlamenti buraxır və Berlinə qoşun yeridir. Bu çevrilişdə Bismarkın əhəmiyyətli roluna baxmayaraq kral ona nazir postu vermir.

Tezliklə konstitusiya qəbul edilir və iki pilləli parlament yaradılır. Kral fövqəladə sərəncamlarla istənilən zaman ölkədə siyasi vəziyyəti idarə etmək hüququnu özündə saxlayırdı. Bu konstitusiya liberalların gözləntilərini doğrultmasa da, Bismark onu çox proqressiv hesab edirdi. O vəziyyətlə razılaşır və parlamentin aşağı palatasına düşməyə çalışır. Çətinliklə də olsa ona seçkidə qalib gəlmək nəsib olur. O 26 fevral 1849-cu ildə öz deputat yerini tutur. Ancaq Bismarkın Almaniyanın birləşməsi və Frankfurt parlamentinə olan mənfi münasibəti onun imicinə pis təsir edir. Parlament kral tərəfindən yenidən buraxıldıqdan sonra Bismarkın təkrar seçilmə şansı azalır. Lakin seçki sistemində edilən dəyişikliklər ona bu dəfə də parlamentə düşməyə imkan verir və avqustun 7-də o yenidən deputat postunu tutur.

Bir zaman keçdikdən sonra Avstriya və Prussiya arasında yaranan ərazi konflikti iri miqyaslı müharibəyə çevrilmək təhlükəsi yaradır. Erfurt ətrafında baş verən qarşıdurma nəticəsində Prussiya "Olm müqaviləsini" imzalayır. Bismark bu müqaviləni dəstəkləyir, çünki hesab edir ki, həmin ərəfədə Almaniyanın müharibədə qalib gəlmək şansı aşağı idi. Tezliklə kral Bismarkı Frankfurt seymində Prussiyanın təmsilçisi təyin edir. O bu vəzifədə olarkən məşhur Avstriya siyasətçisi Klement Metternix ilə tanış olur.

Krım müharibəsi zamanı Bismark Avstriyanın Almaniyanı Rusiyaya qarşı müharibəyə cəlb etməsinə müqavimət göstərir. O, Almaniyanın birliyinin möhkəmlənməsi və Avstriyanın dominantlığına qarşı mübarizə aparır. 4 aprel 1857-ci ildə Bismark Fransa ilə əlaqələr yaratmaq məqsədilə Parisə yola düşür və orada III Napoleonla görüşür. Ancaq kralın xəstələnməsi və Almaniyanın xarici siyasətində baş verən dəyişiklik onun planlarını yarımçıq qoyur. O, Rusiyaya səfir göndərilir. 1861-ci ilin yanvar ayında kral IV Fridrix Vilhelm vəfat edir və onun yerinə keçən I Vilhelm Bismarkı Parisə səfir göndərir.

[redaktə / تحریر] Çətin anlar

Bismark Parisdə çox qalmır. Berlində bu zaman kral və parlament arasında növbəti böhran baş verir. Bu böhranı aradan qaldırmaq üçün bir çox maneələrə baxmayaraq I Vilhelm Bismarkı hökumət başçısı təyin edir. O həm də xarici işlər naziri vəzifəsini üzərinə götürür. Bu zamandan etibarən Bismarkın uzun və çətin kansler fəaliyyəti başlayır. Bismark tezliklə konservativ nazirlərdən ibarət kabinet təşkil edir. Kabinet təsdiq edildikdən sonra o aşağı palatada çıxış edir və məhz bu zaman özünün məşhur "dəmir və qan" haqqındakı sözlərini dilə gətirir. O belə qənaətə gəlir ki, alman torpaqları uğrunda Prussiya Avstriya ilə rəqabətə girə bilər.

1864-cü ildə Prussiya əsasən almanların məskunlaşdığı Şlezviq və Qolşteyn əraziləri uğrunda Danimarkaya qarşı müharibəyə başlayır. Həmin ilin əvvəlində Prussiya hücuma keçərək bu torpaqları tutur. Tezliklə bu ərazilər Prussiya və Avstriya arasında bölünür. Ancaq münaqişə bununla başa çatmır. 1866-cı ildə hər iki tərəf ordularını səfərbər etdikdən sonra almanlar sıx əlaqədə olduqları İtaliyanın köməyi ilə Avstriyaya qarşı hərbi kampaniyaya başlayırlar. Tezliklə Prussiya şimali alman torpaqlarının böyük hissəsini tutur və Avstriyaya qarşı geniş hücuma hazırlaşır. Avstriya vəziyyətin ağırlığını görərək Prussiya ilə sülh müqaviləsi imzalamaq məcburiyyətində qalır. Beləliklə, Hessen, Nassau, Hannover, Şlezviq Qolşteyn və Frankfurt Prussiyaya keçir.

Avstriya ilə müharibə kanslerin sağlamlığına pis təsir edir. Bismark məzuniyyət götürür. Ancaq onun dincəlməyə vaxtı qalmır. 1867-ci ildə Bismark Şimali alman konfedersaiyası üçün konstitusiya üzərində çalışır. Konstitusiya landtaqda qəbul edilir və beləliklə Şimali alman konfederasiyası yaranır. İki həftə sonra Bismark kansler seçilir. Yeni formalaşmaqda olan alman dövləti Fransa və Rusiyanı narahat edir. Rusiya bu hala bir qədər loyal yanaşsa da, Fransada başqa fikirli siyasətçilərin təsiri ilə münasibətlər kəskinləşməyə başlayır. İspaniya varisliyi uğrunda böhran da ehtirasları qızışdırırdı. Belə ki, Hohenzollern sülaləsindən olan Leopold İspaniya taxt-tacına namizədlərdən biri idi və Fransa buna yol verə bilməzdi.

Bu müharibə fransızlar üçün dağıdıcı olur. Sedan yaxınlığındakı məğlubiyyət və III Napoleonun almanlara əsir düşməsinə baxmayaraq Bismarkın Fransadan Elzas və Lotaringiyanı tələb etməsinə fransızlar etiraz edirlər. Bu III Napoleon üçün qəbul edilməz idi. Lakin almanların Parisi tutması və alman əsgərlərinin təntənə ilə Paris küçələrindən keçidi onları razı salır. Fransa-Prussiya müharibəsi dövründə Almaniyada vətənprəvər hisslər dirçəlməyə başlayır. Bu hisslər Bismarka Şimali Alman İttifaqını daha da sıx birləşdirməyə imkan verir. 18 yanvar 1871-ci ildə Versalda Prussiya kralı I Vilhelm və kansler Otto fon Bismark vahid alman dövlətinin - Almaniya İmperiyasının yaradıldığını elan etdilər. Tezliklə Şimali Alman İttifaqına daxil olmayan cənubi alman dövlətləri də İmperiyanın tərkibinə qatıldılar. 1871-ci ilin aprel ayında Ümumalman Konstitusiyası qəbul edildi.

Həmin dövrdə reyxstaqda mərkəzi katolik partiya olan güclü müxalifət yaranır. Onlara müqavimət göstərmək üçün Bismark milli liberlallarla yaxınlaşır. Bismarkla katoliklər arasında mədəni mübarizə başlanır. Bu münaqişə Almaniyanın vahidliyinə zərər vurur. 1872-ci ildə Bismark Berlində Rusiya kansleri Qorçakov ilə birlikdə üç imperatorun (Almaniya, Avstriya və Rusiya) görüşünü təşkil eidr. Onlar birlikdə inqilaba qarşı mübarizə aparmaq haqqında razılığa gəlirlər. Bundan sonra Bismarkın Almaniyanın Fransadakı səfiri Arnimlə münaqişəsi başlanır. Nəticədə Arnim sənədlərdə buraxdığı səhvlərə görə həbs olunur. Bütün bu daxili çəkişmələr kanslerin sağlamlığına zərər yetirir. 1879-cu ildə fransız-alman münasibətləri yendiən pisləşir. Rusiya öz növbəsində Almaniyadan yeni müharibəyə başlamamasını tələb edir. Nəticədə Rusiya ilə Almaniya arasında da gərginlik yaranır. Bismark çox çətin vəziyyətdə qalır, beynəlxalq səhnədə təklənmək təhlükəsi yaranır. O hətta öz vəzifəsindən istefa verir, ancaq imperator bu ərizəni qəbul etmir və kansleri 5 aylıq məzuniyyətə göndərir.

Xarici təhlükə ilə bərabər daxildə də sənaye rayonlarında yaranan sosialist hərəkatı qorxulu idi. Onlarla mübarizə üçün Bismark yeni repressiv qanun qəbul edir. Ancaq onu mərkəz və mütərəqqi liberal qanada aid olanlar inkar edirlər. Bismark həmişə "qırmızı təhlükədən" danışır. Almaniya üçün belə çətin anda Berlində rus-türk müharibəsinin nəticələrini araşdırmaq üçün aparıcı dövlətlərin "Berlin konqressi" öz işinə başlayır. konqress gözlənilmədən effektiv alınır, burada Bismark bu dövlətlərin nümayəndələri arasında təkbətək danışıqlar aparmalı olur. Konqressdən sonra Almaniyada reyxstaqa seçkilər baş verir (1879). Bu seçkilərdə konservatorlar və liberallarla, sosialistlərin hesabına mərkəzçilər çoxluğu ələ keçirdilər. Bismark bu parlamentdə sosialistlərin əleyhinə olan qanun layihəsini keçirir. Ölkədə 1873-cü ildən başlamış iqtisadi böhranı aradan qaldırmaq üçün iqtisadi islahatlar keçirilir. Bu islahatlarla kansler milliyyətçi liberalları məğlub edərək mərkəzçiləri öz tərəfinə çəkməyə nail olur.

Fransa və Rusiyanın yaxınlaşmasından qorxan Bismark yenidən üç imperatorun görüşünü təşkil edir. Buna baxmayaraq Almaniya və Rusiya arasındakı münasibət gərgin olaraq qalır. Nəticədə Paris ilə Sankt-Peterburq arasında əlaqələr daha da güclənir. Rusiya və Fransanın birlikdə Almaniyaya qarşı çıxacağından ehtiyatlanan Almaniya 1882-ci ildə, öz müttəfiqləri olan Avstriya və İtaliya ilə "Üçlər ittifaqı"nı yaradır.

[redaktə / تحریر] Son illəri

1881-ci ildəki seçkilər demək olar ki, Bismark üçün uğursuz olmuşdur. Konservatorlar və liberallar parlamentdə mərkəzçilərə uduzmuşdular. Müxalifətdə olan partiyaların birləşib hərbi büdcənin azaldılmasına tərəf çıxmaları vəziyyəti daha da kəskinləşdirir. Növbəti dəfə Bismarkın vəzifədən getməsi təhlükəsi yaranır. Fasiləsiz iş və stress onun sağlamlığına pis təsir edir. O həddən çox kökəlir. Bismarkın həkimi Şvinqerin müalicəsi nəticəsində o tezliklə adi iş rejiminə qayıda bilir. Bismark yeni güclə işə başlayır.

Bu dəfə onun diqqət mərkəzində müstəmləkə siyasəti durur. 1884-cü ildə Almaniya Afrikada böyük torpaqlar ələ keçirir. Bu siyasət Almaniyanı Fransa ilə yaxınlaşdırır. Ancaq İngiltərə ilə münasibətlər gərginləşir. Bismark müstəmləkə işinə oğlu Herberti cəlb edir. O, İngiltərə ilə münasibətləri tənzimləməklə məşğul olur.

1887-ci ildə Bismarka reyxstaqda bir çox deputatları öz tərəfinə çəkərərək çoxluq yaratmaq nəsib olur. Bu ərəfədə Fransa ilə müharibə təhlükəsi altında seçicilər kanslerin ətrafında cəmləşirlər. Bu ona reyxstaqda 7 illik xidmət haqqında qanunu keçirməyə imkan verir. Xarici siyasətdə Bismark özünün ən böyük səhvini edir. Rusiya əleyhinə çıxaraq o Fransa-Rusiya ittifaqının yaranmasına inanmırdı. Buna baxmayaraq o Rusiya ilə məxfi müqavilə bağlayır, ancaq bu müqavilə 1890-cı ilə qədər qüvvədə idi.

1888-ci il martın 9-da kayzer I Vilhelm 91 yaşında vəfat edir. Onun yerini oğlu III Fridrix tutdu. Lakin boğaz xərçəngindən əziyyət çəkən yeni imperator da cəmi 99 gün sonra iyunun 15-də vəfat edir. İmperator taxtını kanslerlə soyuq münasibətdə olan gənc II Vilhelm tutur. Yeni imperator aktiv olaraq siyasətlə məşğul olmağa başlayır. Bimsark ikinci plana keçir. Onlar arasında böyük münaqişə antisosialist qanunun qəbulunda baş verir. Bu konflikt nəticəsində Bismark 20 mart 1890-cı ildə öz vəzifəsindən istefa verir.

Ömrünün qalan hissəsini Bismark Hamburq yaxınlığında yerləşən Fridirixsrue adlı malikanəsində keçirir. 1884-cü ildə onun həyat yoldaşı Yohanna vəfat etmişdi. Ömrünün son günlərində Bismark rus-fransız müttəfiqliyi və İngiltərə ilə yaranan gərgin münasibətlə bağlı olaraq Avropanın gələcəyini pessimist qiymətləndirirdi. II Vilhelm bir neçə dəfə ona evində baş çəkir.

1898-ci ildə keçmiş kanslerin səhəti kəskinləşir və 30 iyulda o öz evində vəfat edir.

[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər

• Otto fon Bismark