Ətrak

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Atrek
ərəb. اترک‎‎
fars. Seleha
Иллюстрация к статье «Атрек». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg
Ölkə İran
Türkmənistan
Mənbəyi Kopetdağ
Mənsəbi Xəzər dənizi
Uzunluğu 669 km
Su sərfi 9,2 m³/s
Hövzəsinin sahəsi 27 300 km²
Ətrak (İran)
Blue 0080ff pog.svg
mənbəyi
Blue pog.svg
mənsəbi
Ətrak Şimal-Şərqi İrannın fiziki xəritəsində:

Ətrak (ərəb اترک -türklər‎; farsça -Seləha, Suləha)İrandaTürkmənistanda çay.

Adının etimoloqiyası[redaktə | əsas redaktə]

Ərəb saitsiz əlifbasına görə türkləri bildirən söz bəzən t[ə]rak bəzən isə [ə]trak kimi tələffüz olunurdu. Misal üçün Terek çayını və tərəkəmələri göstərmək olar. Ətrak çayı Ərəb Xilafəti dövründə bir müddət şərqdə türklərin ölkəsi ilə sərhəd hesab olunurdu.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Uzunluğu — 669 km, hövzəsinin dağ hissəsinin sahəsi — 27 300 km², orta su məsrəfi Qızıl-Ətrakda — 9,2 m³/s. 19 əsrin sonundan suyu Xəzər dənizinə ancaq daşqın vaxtı çatır, başqa vaxt münbit oazislərin suvarılmasına sərf olunur. Vaxtı ilə əsas qolu, sağda, Sumbar çayı idi, o da suvarma üçün istifadə olunur və ancaq daşqın vaxtı Ətraka çatır. Güclü dayazlaşmasına görə, nərə balıqlarının kürütökməsi 20 əsrin ortalarından tamamilə kəsilmişdir. Beləliklə Ətrak Xəzər dənizinə tökülən yeganə çaydır ki nərəkimilərin reproduksiyası tamamilə kəsilmişdir.

Gidroqrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

İran ərazisində Ətrak çayı, Nişapur dağları ilə Kopetdağı ayıraraq dar dağ vadisindən axır. Sonra vadisi genişlənir. Əvvəllər Xəzər dənizinə tökülərkən, indi ilin əksər hissəsi susuz olan bataqlıqlı delta yaradırdı. Qidalanması əsasən qar, yağış və bulaqlardır. Daşqınlar yazda və yayın ilk yarısında, sonra yayın axırında və payız-qışda.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Ətrak çayı Kopetdağın Həzarməsçed dağlarında başlanğıcını götürür və Xəzər dənizinin Həsən-qulu körfəzinə tökülür; aşağı axarında 19 əsrin axırından Rusiya ilə İranın sərhədidir. Yazda çay daşır, və onun gətirdiyi lil ətraf ərazini münbitləşdirir; Ətrakın sahillərində 16-17 əsrlərdə Türkmənistanın əsas xalqı olan türkmənlərin bir qolu yomudlar oturaqlaşıb.