Ağa Nemətulla

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ağa Nemətulla
Doğum tarixi 1896(1896)
Doğum yeri Sərab, Cənubi Azərbaycan
Vəfat tarixi 2 yanvar 1958(1958-01-02)
Vəfat yeri Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ
Dəfn yeri
Vətəndaşlıq
Peşəsi neft mühəndisisiyasətçi
Mükafatları "Lenin" ordeni "Lenin" ordeni

Ağa Nemətulla — SSRİ neft sənayesi yenilikçisi,SSRİ dövlət mükafatı laureatı,

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Ağa Nemətulla 1896-cı il fevralın 15-də Cənubi Azərbaycanın Sərab şəhərində dünyaya göz açıb. Onun uşaqlıq illəri ağır və məşəqqətli keçmişdir. Dörd yaşında ikən anasını itirən Ağa atası ilə birlikdə mülkədar Sultan bəyə məxsus kənddə çalışmışdır. Atası Sultan bəyin torpaq sahələrində işləmiş, balaca Ağa isə bəyin mal-qarasını otarmışdır. Sübh tezdən şər qarışana qədər çöldə-bayırda çalışan bu körpə uşaq öz qazancı ilə xəstə atasım, ögey anasını və bacılarını saxlamağa məcbur olmuşdur. Uşaqlığın qayğısız dünyasının ləzzətini dadmayan Ağa tay-tuşlarından kənar gəzmiş, əlində çomaq, şaxtadan dona-dona mal-qara otarmış, hələ uşaq ikən həyatın sərt qanunları ilə yaşamışdır. Bu ağır həyat şəraitinə dözə bilməyən Ağa ümidini itirir. Bir gün O, växtilə onlara qonaq gəlmiş dayısının: Böyüyəndə gələrsən yanıma, soruşarsan Balaxanıda Cavanşirov mədə nini sözlərini xatırlayır və Bakıya getməyi qərara alır. Ağa bilirdi ki, onun dayısı Podryadçik Cavanşirova məxsus neft mədənlərində işləyir. Lakin Ağanın Bakıya getmək üçün bilet almağa pulu da yox idi. Yaxşı ki, dünya xeyirxah insanlardan xali deyildir. O, Mir Ağa adlı bir kişi ilə tanış olur və bu xeyirxah insanın köməyi ilə İran Astarasından gəmi ilə Bakıya gəlir.[1]

Ağa Nemətulla 1896-cı ildə Güney Azərbaycanın Sərab şəhərində anadan olmuşdur. SSRİ neft sənayesi yenilikçisidir.

SSRİ dövlət mükafatı laureatıdır (1947 – 1951).

1927–ci ildən sovet İKP üzvü olub.

1915-ci ildə Bakıda Ramana neft mədənlərində işləməyə başlamışdır.

1932-ci ildə qazma ustası olmuş, sonralar Putada sahə rəisi, qazma kontorunun direktoru, TRES müdiri,

1956-58-ci illərdə Azərbaycan dəniz neft kəşfiyyatı TRESTinin 1 nömrəli GÜRGAN qazma kontorunda buruq ustası işləmişdir.

1942-43-cü illərdə Özbəkistan SSRdə neft quyularında qazılmasında iştirak etmişdir.

A.Nemətulla turbinlə mayili və iki lüləli qazmanın yaradıcısı hesab edilir.

1941–ci ildə Bibiheybətdə dünyada ilk dəfə olaraq turbinlə mayili quyu qazmışdır.

SSRİ Ali Sovetinin (1-ci çağırış) Az-n SSRİ Ali Sovetinin (2-4-cü çağırış) deputatı olmuşdur.

2 dəfə Lenin ordeni və 2 başqa ordenlə təltif edilmişdir.

Ağa Nemətulla 1958–ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Bakıda mərkəzi küçələrdən biri Ağa Nemətullanın adını daşıyır.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Ağa Nemətulla 1927-ci ildə əslən İranın Ərdəbil şəhərindən olan Anabəyim xanımla ailə qurur. Onların 2 qızı, 6 oğlu, 12 nəvəsi və 9 nəticəsi olmuşdur. Ağa Nemətullanın uşaqlarının və nəvələrinin bəzilərinin taleyi sıx surətdə Azərbaycanın neft sənayesi ilə bağlıdır. Oğlu Habil, qızı Rəhibə «Azneft» sistemində işləmişlər. Oğlu Sabir və nəvəsi Camal «Azneft» İB Xəzər Dalğıc Qəza-Xilasetmə İşləri idarəsində işləyirlər. Nəvəsi Nigar xamımb British Petroleum neft şirkətində məsul vəzifədə çalışır. «Əsrin Kontraktı»mn 10 illiyi münasibətilə Azərbaycanın neft sənayesinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Nigar xanım Azərbaycan Prezidentinin 20.09.2004-cü il tarixli fərmanına əsasən Tərəqqi medalı ilə təltif olunmuşdur. 1937-ci il dekabrın 12-də Naxçıvan zəhmətkeşləri onu SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə deputat seçmişlər. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (2-ci, 4-cü çağırış) deputatı olmuşdur. SSRİ Neft Sənayesinin yenilikçi fəxri adına layiq görülmüşdür.

Ümid yeri[redaktə | əsas redaktə]

1915-ci ildən Ağa Nemətullanın həyatı neft şəhəri olan Bakı ilə bağlanır. O, Balaxanıda neft mədənində qazmada açarçı işləyən dayısı Məmmədəlini tapır və onun köməyilə işə düzəlir. Bununla da Ağa Nemətulla həyatım neft sənayesi ilə bağlayır. O, 1915-1932-ci illərdə Bakının bir sıra rayonlarının qazma idarəsində qara fəhlə, çilingər, qazmaçı köməkçisi, qazmaçı işlə¬mişdir. Ağa Nemətulla 1932-4952-ci illərdə Bakının neft rayonlarında müxtəlif vəzifələrdə, o cümlədən buruq ustası vəzifəsində çalışmışdır. 1942-1943-cü illərdə Özbəkistanda buruq ustası vəzifəsində çalışmışdır. 1952-1956-cı illərdə «Azərbaycanneft» İttifaq Birliyi Dənizdə İstismar Qazma İdarəsinin, «Ştalinneft» (indiki Ə.Əmirov) Neft Mədənlər İdarəsində Qazma idarəsinin direktoru, 1956—1958-ci illərdə «Leninneft» (indiki «Balaxanıneft») Neft Mədənlər İdarəsi Qazma idarəsində sahə rəisi vəzifələrində işləmişdir. Ağa Nemətullanın iki vacib xüsusiyyəti ona ən yüksək vəzifələri fəth etməyə imkan verib: dəmir iradə və daim öz-özünü «inkar etmək», özünə tələbkarlıq. Dahi alman şairi Höte demişdir: «Valehəm əlçatmaz zirvələrə can atan insanlara». O, eşitdikləri və gördüklərilə deyil, əməyi, fəaliyyəti, yaratdıqları ilə kamilləşmiş, onun ləyaqəti sözlə yox, işi ile müəyyən edilmişdir. Daima çalışmış və axtarışda olmuşdur. Ona görə də yaratmaq onun əsl sərvəti olmuşdur. Heç təsadüfi deyil ki, kamilliyə yalnız zəhmət və təcrübə sayəsində çatmaq mümkündür. Onun geniş təxəyyülü, sehrli, ecazkar yaddaşı, intellektinin qüdrəti, həyatı dərketmə qabiliyyəti bir vəhdət təşkil etmişdir. Onun alın yazısı Heç kim anadan alim və mütəxəssis doğulmur. İnsanm alim, mütəxəssis kimi yetişməsində zəhmət və alın təri əsas göstəricidir. Əlbəttə, insamn həyatında bəxt və təsadüfün də rolu az olmur. Ağanın şöhrət çələnginə çatmasında məhz zəhmət və alın təri öz bəhrəsini verib. Erkən yaşlarından zəhmətə alışan Ağa Nemətulla əmək fəaliyyətim, dediyimiz kimi, naxırçılıqdan başlamış, zəhmətin zirvəsinə ucalmış, müxtəlif məsul vəzifələrə irəli çəkilmiş, bu vəzifələrdə çalışaraq, bikənməz enerjisi və nadir fitri istedadı sayəsində ölkəmizin iqtisadiyyatının möhkəmlənməsində öz töhfə¬lərini vermişdir. O, həmişə yeni ideyalarla və səmərəli təkliflərlə çıxış etmişdir. Bu təkliflər də neft sənayemizin inkişafında öz müsbət təsi¬rini göstərmişdir. Bunlara görə ona «SSRİ neft sənayesinin yenilikçisi» fəxri adı verilmişdir. O, qazma sahəsində məqsədə çatmaq üçün öz fəaliyyətini bacarıqla təşkil etmişdir. Ona məxsus olan keyfiyyətlər - ardıcıllıq, inam və böyük iradə olmuşdur. O, məqsədinə çatmaq üçün heç vaxt təsadüf və şansa arxalanmamış, möhkəm və səmərəli işinin nəticəsində istəyinə nail olmuşdur. Ağa Nemətulla tutduğu vəzifələrdə, gördüyü işlərdə özündən əvvəlki sələflərinin yolu ilə getməyərək, yeni məktəbin təməlini qoy¬muşdur. Nəticədə, gördüyü işlər istehsalat mə¬dəniyyətinin yüksəldilməsinə, istehsalatın genişlənməsinə, məhsuldarlığın artırılmasına, işçilərin iş şəraitinin yaxşılaşdırılmasına, on¬ların təhlükəsizliyinə xidmət etmişdir. Zəngin təcrübəyə söykənən təklifləri nəticə etibarı ilə onun zehni əməyinin bəhrəsindən, intellektual səviyyəsindən xəbər verərək, texnika dünyasının dərk edilməsi sərhədlərini genişləndirmişdir. Ağa Nemətulla 1919-cu ildə ilk dəfə olaraq vurma üsulu ilə müstəqil olaraq quyu qazmışdı. İki ilə qazılan bu quyu neft versə də, o, vurma üsulu ilə quyu qazmağın əleyhinə çıxıb, burma üsulunu yüksək qiymətləndirirdi.

Ancaq irəli[redaktə | əsas redaktə]

1932-ci ilin avqustunda Ağa Nemətullam buruq ustalığına irəli çəkirlər. O, bir ilin ərzində Bayılda 8 quyu qazır. Daha bir fakt: 1933-cü ildə Lökbatandakı neft yataqlarım aşkara çıxarmaq üçün qızğın iş gedirdi. Hökumət ən yaxşı qazma ustalarını Lökbatana göndərirdi. Bu ustalarm hər biri müsabiqə yolu İlə bır quyu qazmalı idilər. Bu iş 45 günə başa çatmalı idi. Ağa Nemətullanm qazdığı quyu 22 gündən sonra istis¬mara verilir. Müsabiqə üzrə qazılan bu quyu Lökbatan torpağında qazanılmış ilk parlaq müvəffəqiyyət idi. Lökbatanda yeni neft məskəni salmaq haqqmda dövlətin çağırışına birinci səs verən də, qələbə çalan da Ağa oldu. Onun briqadası daha dörd quyu qazdı. Ağa iş başmda öz qazmaçı fəhlələrinə texniki biliklərini artırmaqda səmimiyyətlə kömək edirdi. Lakin ö, eyni zamanda çox tələbkar idi. Heç vaxt razı olmazdı ki, onun briqadası haqqında xoşagəlməz bir söz danışsınlar. Odur ki, əmək intizamım möhkəmləndirməyin və vaxtdan səmərəli istifadə etməyin neftçiyə hava-su kimi lazım olduğunu tez-tez yoldaşlarının yadına salırdı. 1935-ci ildə Puta sahəsində Korgöz neft tresti yaradılır. Ağa Nemətulla həmin trestdə 1936-cı ilin əvvəlində dəstə rəisi, 1937-ci ilin fevralında isə Puta qazma idarəsinin direktoru təyin edilir. 1940-cı ildə Neft Bakısının yetişdirdiyi gənc mühəndislərindən Əyyub Tağıyev və Moisey Qusman turbin ilə qazmaq üsulunu ixtira etdilər. Bakı neft sənayesində ilk dəfə həmin üsulu necə tətbiq etmək və bu işi kimə tapşırmaq xüsusunda xeyli düşündülər. Nəhayət, bu işi çox sınaqlardan çıxmış məşhur büruq ustası Ağa Nemətullaya tapşırdılar. Briqada tezliklə quyu qazılıb, istismara verilməsi üçün işə başladı. Turbin qazma üsulunun tətbiqi parlaq nəticə verdi. Bundan sonra Ağa Nemətüllanın adını «turbin qazmasının pioneri» qoydular. Azərbaycanın neft sənayesində turbinlə maili qazmanı ilk dəfə həyata keçirən buruq ustası Ağa Nemətulla olmuşdur. Onun briqadası turbin qazmasında bir sıra yeni səmərələşdirici təkliflər həyata keçirmişdir. Bunun nəticəsində qaldırma-endirmə işlərinə, təmir işlərinə sərf olunan vaxt azalmış, onlarla baltaya qənaət edilmişdir. Məşhur ustamn qabaqcıl iş təcrübəsi nəinki Azərbaycan neftçiləri arasında, habelə Dağıstan, Şimali Qafqaz, Türkmənistan, Başqırdıstan, Tatarıstan, Özbəkistan və başqa neft rayonlarında da geniş öyrənilib tətbiq olunmuşdur.

Yenilik vurğunu[redaktə | əsas redaktə]

1941-ci ildə Azərbaycan mütəxəssisləri tərəfindən dəyərli təkliflər irəli sürülür. Bu təklif maili quyuların turbinlə qazılmasından ibarət idi. Bu ideya yekdilliklə bəyənilir və həyata keçirilməyə başlanır. Azərbaycanda ilk maili quyunu Ağa Nemətulla qazmışdır. Onun turbinlə 1945-ci ildə qazdığı ilk maili quyu Bibiheybətdə 2313 m dərinliyi, dağ altına doğru qazılan 2634 nömrəli quyu olmuşdur. Bu quyu 1945-ci ilin 23 aprelində qazılmağa başlanıb, 1946-cı ilin 31 yanvarında istismara təhvil verilmişdir. Bu quyunun inhirafi (dibinin uzaqlaşması) 394 m, maiiiliyinin azimutu 23,9° olmuşdur. Bu quyu¬nun qazılması Ağa Nemətulla və onun briqadası üçün məktəb olmuşdur. Burada onlar turbinlə maili qazmanın texnologiyasım, onun gələcəkdə təkmilləşdirilməsi yollarım mənimsəmişlər. Daha sonra Ağa Nemətullamn briqadası tərəfindən 1948-ci ilin avqustunadək 7 maili quyu qazılıb istismara təhvil verilmişdir. 1949-cu ildən maili qazma geniş inkişafa başlamışdır. Neft sənayemizdə hərlənmə qazması tətbiq edilməyə başlandıqda, Ağa Nemətulla bu dəz gahın arxasında işləyənlərdən biri olmuşdur. Neft sənayemiz dünyada birinci olaraq turbo bur əldə etmişdir. Ağa Nemətulla bu qiymətli elmin təfəkkürün həyata keçirilməsində fəal iştirak etmişdir. Məşhur usta öz iş təcrübəsini, bilik və ba¬carığını qonşu ölkələrin neft sənayesinin inkişaf etdirilməsində əsirgəməmişdir. Təsadüfi deyildir ki, 1942-ci ilin oktyabr ayında hökumət Ağanı və onun iş yoldaşlarını Özbəkistan qazmaçılanna kömək etməyə göndərmişdir. Buraya gələn kimi Ağa Nemətullanı Əndican mədənində işləməyə göndərmişlər. Bu mədən Əndican şəhərindən 12 km aralıda yerləşirdi. Ağa Nemətulla hökumətin tapşırığına əməl etdi. O, Özbəkistan Respublikasında 14 ay işləyərək, öz iş təcrübəsini yerli buruq ustalarına öyrətmiş, burada yeni mahir qazmaçılar hazırlamış və beləliklə, Özbəkistan neft sənayesinin inkişafında əlindən gələn köməyi etmişdir.

Kamillik zirvəsi[redaktə | əsas redaktə]

İnsan eşitdikləri və gördükləri ilə deyil, əməyi, fəaliyyəti, yaratdıqları ilə kamilləşir. İnsanın ləyaqəti sözlə yox, onun əməli işi ilə müəyyən edilir. İnsan daima çalışmalı və axtarışda olmalıdır. Çalışmaq, nə isə yaratmaq qabiliyyəti insan üçün əsl sərvətdir. Kamilliyə yalnız zəhmət və təcrübə sayəsində çatmaq mümkündür. Cavanlıqda, adətən təcrübə çatışmır. Kamilliyin yolu isə zəhmətdən, əzab- əziyyətdən keçir, əlbəttə, istedadı da inkar etmək olmaz. Kamilliyə çatmağın ən ideal variantı istedadla zəhmətin vəhdətidir. Ağa Nemətulla öz işini, axtarışlarının, amalının ictimai əhəmiyyətini, dəyərini dərindən dərk etməsəydi, yəqin ki, haqqında eşitdiyimiz inadkar, nikbin, açıq fikirli şəxsiyyət, bacarıqlı mütəxəssis ola bilməzdi. Gələcəyi görmək bacarığı onda mövcud daxili qüvvənin, qırılmaz iradənin işgüzarlığın nəticəsi idi. Çox əziyyətlərə sinə gərən Ağanın həddi-hüdudu olmayan sənət eşqi, təntənəyə, qələbəyə böyük inamı onun adını neftçi mütəxəssislər arasında yüksəltmiş, çox-çox fərqləndirmişdir. Onun iş və əməyinə fikir verəndə şübhə etmirsən ki, bu böyük insan hünər, fədakarlıq, qəhrəmanlıq, şücaət göstərmək üçün dünyaya gəlmişdir. Yaradıcılıq eşqi, qurub-tikmək arzusu ta qədimdən bu günə qədər insanın ölməzlik axtarışlarının təzahürüdür. «Özümün deyil, izimin qalması üçün çalışmaq» - insan duyğularının gözəlliyi, böyüklüyü, dahiliyidir! İnsanın dünyada qoyduğu iz, cığır - onu əbədiyyətə aparacaq yeganə yoldur. Ağa Nemətulla keçmiş sovet dövlətində bir vışqadan 2 və 3 lüləli neft quyusunu qazan ilk buruq ustası olmuşdur. O, Azərbaycan neft sə¬nayesi tarixində izi qalmış şəxsiyyətlərdəndir. Onun Sərabdan başlayan ömür yoluna nəzər salsaq, mayası hünər, qeyrət, mərdlik, fədakarlıqla yoğrulmuş ölməz bir insanın həyatı göz önündə canlanır. Cəsarətli yenilikçilik, yeni texnikadan və sənayenin başqa ehtiyatlarından bacarıqla istifadə etmək, əmək məhsuldarlığım yüksəltmək, maya dəyərini ucuzlaşdırmaq, vəsait və materiala qənaət etmək A.Nemətullanın güddüyü nəcib məqsəd olmuşdur. O, həmişə deyərdi ki, yaxşı nəticə əldə etmək üçün texniki silahlanma, əməyin təşkili, kadrların düzgün yerləşdirilməsi, nizam-intizam və insanlar arasında münasibət ən vacib işdir. Alimlər, mühəndislər, geoloqlar və digər mütəxəssislər açıq dənizdə neft çıxarmaq imkanı olduğunu sübut etdikdə, Ağa Nemətulla bu cəsarətli fikrə tərəfdar olmuşdur. Xəzər dənizinin dibində tükənməz neft ehtiyatının oldu-ğunu aşkar etmiş, 1269 və 1270 nömrəli buruqlar, heç bir çətinlikdən qorxmayan Ağanın nələrə qadir olduğunu göstərdi. O, həmin buruqlan dənizdə qazıb, vaxtından qabaq istismara verdi. Neft Daşlan yatağının açılması və işlənməyə daxil olmasında, ümumiyyətlə, dəniz neftinin inkişafına və ilk dəfə olaraq dünya təcrübəsində açıq dənizdə Ağa Nemətullanın maili qazma metodunun təcrübəsindən və konkret şəraitdə kust meydançasından bir neçə quyunun qazma təcrübəsindən geniş istifadə olunmuşdur. Onun təzadlı ömründə əqidə saflığı, ədalət, xeyirxahlıq, səxavət, xalq və torpaq sevgisi, kişi sözü həmişə bayraq kimi olmuşdur. Zəhmət və zəka yolunun əzablı, keşməkeşli labirintləri ilə zirvəyə yüksəlmiş Ağa Nemətullanın keçdiyi zamanca kiçik, mahiyyəti, məzmunu və məna yükünə görə böyük ömür marafonuna nəzər salanda, adam böyük iftixar hissi keçirir. Məhz zəhmətinin, fitri istedadının gücünə o, hələ sağ ikən neftçıxarma tarixinə düşmüşdür. Ağa Nemətulla əvvəlcə axşam orta məktə¬bində oxumuş, 1934—1935-ciillərdə isə qazma ustası kursunu bitirmişdi. 1950-ci ildə SSRİ neft sənayesinin Azərdənizittifaq birliyinin attestasiya komissiyasımn qərarı ilə ona «kiçik dağ texniki» adı verilmişdi.

Mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

1947-ci il neft quyularının maili üsul ilə fasiləsiz qazmaq qaydasını müəyyən etdiyinə və geniş tətbiq etdiyi üçün SSRİ Dövlət mükafatı laureatı olmuşdur. Yeni texnikanı tətbiq etməkdə qazandığı müvəffəqiyyətlərinə, çoxlüləli quyular qazmaqda təşəbbüs göstərdiyinə və istehsalatı yaxşı təşkil etdiyinə görə Ağa Nemətulla 1951-ci ildə ikinci dəfə SSRİ Döv¬lət mükafatına layiq görülmüşdür. O, iki Lenin ordeni və başqa orden, medallarla təltif edilib. Bakı küçələrindən və Xəzər Gəmiçiliyi İdarəsinin gəmilərindən birinə Ağa Nemətulla adı verilmişdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Bayram Bayramov. Neft Daşları - tufanlar qoynunda həyat