Ağidel çayı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ağidel
başq. Ағиҙел, tatar. Агыйдел, rus. Белая
Мост через реку Белую (Ишимбай).jpg
Ölkə Flag of Russia.svg Rusiya
MənbəyiCənubi Ural, İrəməl şəhəri
MənsəbiFlag of Tatarstan.svg Tatarıstan, Nijnekamsk su anbarı
Uzunluğu1.430 km
Su sərfi950 m³/san
Hövzə sahəsi142 000 km²
Commons-logo.svg Ağidel Commonsda


Ağidel (başq. Ағиҙел; tatar. Агыйдел) və ya Belaya (rus. Белая) — Cənubi UralUralyanıda çay. TatarıstanBaşqırdıstan Respublikaların ərazilərində axır. Çulman çayın ən uzun axını[1] və Cənubi Uralın ən böyük çayı[2].

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

Ağidel ilə Qaraidel çayları qovuşanda, onların açıq və tünd axınların arasında fərq görünür.[3] XVI—XVII əsrlərdən rus tarixi və coğrafi ədəbiyyatında Belaya Volojka (rus. Белая Воложка) adının istifadəsini tapmaq olar.[4]

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Ağidel Xəzər dənizinin və Çulman ilə Volqa çayların hovuzuna aiddir.[1] Əsas su mənbəsi İrəməl dağın əriyən qarıdır.[5]

Başqırdıstan ərazisində və onun Tatarıstan ilə sərhədində axır.[6] Çulman çayın ən böyük axını[7] və Başqırdıstanın ən uzun çayıdır[5].

Sahilləri əsasən çöllüklərdən ibarətdir, bəzi hissələrdə meşəli yerlər də var. Çayın yuxarı hissəsində böyük sayda mağara var.[5]

Ağidel hər il öz sahillərindən kənara çıxıb, ətrafını batızdırır.[8]

Çayın əsas qolları: Nuquş, Təyrük, Sem, Qaraidel, Bir, Tere Tanıp - sağdan; Aşkazar, Örşək, Dim, Qarmasan, Çərməsən, Bazı, Sön - soldan.

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Çayın üzərində bir sıra körpü var. Onlardan ən böyükləri Ufadaki avtomobil və dəmir yolu körpülərdilər.[5]

Gəmiçilik[redaktə | əsas redaktə]

Ağidel Başqırdıstanın əsas su magistralıdır. Burdaki gəmilər əsasən neft, çınqılnan qum qarışığı və tikinti vəsaitlərini daşıyır. Bundan əlavə, sərnişinlərin Rusiyanın Avropa hissəsindəki müxtəlif istiqamətlərinə çatdırılması aparılır.[9]

Eenerji[redaktə | əsas redaktə]

Çayda üç hidrosistem tikilməyə planlaşdırılır. Birincisi, 2003-cü ildə Yomağuja su anbarın tikilib və 2005-ci ildə Yomağuja su elektrik stansiyasının (SES) tam iş rejimində fəaliyyət göstərməyi başladı.[5]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Река Агидель
  2. Агидель
  3. Три путешествия по рекам. Река Уфа, По Тропам Южного Урала.
  4. Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.23.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 [1]
  6. Белая (река в Башк. АССР). БСЭ
  7. Массальский В. М.(ru) Кама, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  8. [2]
  9. [3]