Asfiksiya

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Boyunda, arteriya damarları da daxil olmaqla, sıxılmaya qarşı həssas olan bir neçə obyekt var.

Asfiksiya (q.yun. ἀ-q.yun. σφύξη — nəbz; hərfən — nəbzin yoxluğu), və ya boğulma — kəskin tənəffüs çatışmazlığının ən ağır formasıdır. Bu zaman orqanizmə oksigen daxil olmur və karbon qazı xarici mühitə verilmir[1].

Asfiksiyanın əmələ gəlməsinin əsas səbəbləri aşağıdakılardır[2]:

  • tənəffüs yollarının sıxılması, mənfəzinin şiş toxuması və ya yad cisimlə tutulması
  • ağciyərlərə maye dolması
    • suda boğulan adamların ağciyərlərinə su dolduqda
    • dölün tənəffüs yoluna dölyanı maye dolduqda
  • qırtlağın iltihab nəticəsində daralması
  • tənəffüs əzələlərinin iflici
  • toxuma tənəffüsünün pozulması[3].

Asfiksiya zamanı hipoksiya, hiperkaphiya və asidoz müşahidə edilir. Asfiksiyanın inkişaf etməsi 4 mərhələdə gedir.

  • Birinci mərhələdə təngnəfəslik müşahidə edilir, arterial təzyiq yüksəlir, ürək vurğuları sürətlənir.
  • İkinci mərhələdə ekspirator təngnəfəslik meydana çıxır, təzyiq yüksəlir, sinir sisteminin fəallığı artır.
  • Üçüncü mərhələ tənəffüsün bir-neçə saniyədən bir 1-2 dəqiqə dayanması ilə xarakterizə olunur. Bu zaman arterial təzyiq azalır.
  • Dördüncü mərhələsi terminal mərhələ hesab edilir. Bu zaman sinir mərkəzinin sarsıntısı nəticəsində reflekslər itir, bəbəklər genəlir, əzələlərin tonusu itir, arterial təzyiq kəskin surətdə aşağı düşür, ürək yığılmaları azalır, passiv nəfəsvermə müşahidə edilir[4].

Müşahidələr göstərmişdir ki, asfiksiya zamanı ürək fəaliyyəti tənəffüsün dayandığı andan sonra bir müddət davam edir[5]. Asfiksiya baş verən zaman onu yaradan səbəb aradan qaldırlmalı, toxumaların oksigenlə təhcizatı təmin olunmalıdır. Bu zaman süni tənəffüs, ürəyin xarici massajı və s. üsullarından istifadə edilir[6].

Ümumi məlumat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Asfiksiya qazlar mübadiləsinin pozulması, hipoksikhiperkapnik sindromun inkişafı ilə gedən, tənəffüs və qan dövranı pozulmalarına gətirib çıxaran həyati təhlükəli vəziyyətdir. Patologiyanın əsasında tənəffüs mərkəzinin disfunksiyası, ağciyərlərə havanın daxil olmasına mexaniki maneə, tənəffüs əzələlərinin zədələnməsi durur[7]. Səbəbindən asılı olmayaraq asfiksiyanın bütün növlərində və formalarında təxirəsalınmaz (bəzən həm də reanimasion) tədbirlərin həyata keçirilməsi tələb olunur. Çünki kəskin oksigen aclığının başlanmasından bir neçə dəqiqə sonra ölüm baş verə bilər. Tibbdə asfiksiya problemi noenatologiya, pulmonologiya, travmatologiya, toksikologiya, reanimatologiya və başqa sahələrdə aktualdır[8].

Asfiksiyanın təsnifatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Boğulmanın (tənəffüs funksiyasının və hemodinamikanın pozulması) inkişaf sürətindən asılı olaraq kəskin və yarımkəskin asfiksiya ayırd edilir. Əmələgəlmə mexanizminə görə asfiksiyalar aşağıdakı növlərə ayrılır[9]:

  • Mexaniki – havanın tənəffüs yollarına daxil olmasının məhdudlaşması və ya dayanması onların obturasiyası, sıxılması və ya təzyiq göstərilməsi nəticəsində baş verir;
  • Toksik – boğulma tənəffüs mərkəzinin basqılanması, tənəffüs əzələlərinin iflici, orqanizmə kimyəvi birləşmələrin daxil olması nəticəsində qanda oksigenin nəqlinin pozulması zamanı inkişaf edir;
  • Travmatik – boğulma döş qəfəsinin qapalı zədələnmələri nəticəsində yaranır[10].

Təsnifatın başqa variantı asfiksiyanı təzyiqdən (kompression və stranqulyasion boğulma), bağlı (aspirasion, obturasion, boğulma) və məhdudlaşdırılmış qapalı mühitdə yaranmış asfiksiyadan fərqləndirməni təklif edir[11]. Boğulmanın xüsusi növü pediatriya çərçivəsində dəyərləndirilən yenidoğulmuşların asfiksiyasıdır.

Asfiksiya zamanı ilk yardım[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kompleks təxirəsalınmaz tədbirlər asfiksiyanın səbəblərinə və fazasına əsasən müəyyənləşdirilir[12]. Mexaniki boğulmalarda, ilk növbədə havaaparıcı yolların keçiriciliyi bərpa olunmalıdır: toplanmış selik, qan, su, qida kütlələri, yad cismin traxeal aspirasiya, bronxoskopiya, xüsusi üsulların köməyilə kənarlaşdırılması; boyunda təzyiq göstərən ipin boşaldılması, dilin boğaza getməsinin qarşısının alınması və s. həyata keçirilir[13].

Sərbəst tənəffüs hərəkətləri və ürək fəaliyyəti dayandıqda ürək-ağciyər reanimasiyasına keçilməli, süni tənəffüs, ürəyin qapalı massajı icra olunmalıdır. Göstərişlər və texniki imkanlar olduqda traxeostomiya və ya traxeyanın intubasiyası tətbiq oluna, pasiyent sonradan ASV aparatına keçirilə bilər[14]. Mədəcik fibrilyasiyasının inkişafı elektrik defibrilyatorundan istifadəyə əsas verir.

Bir sıra hallarda asfiksiyanın likvidasiyasında ilk tədbirlərə torakosentez və ya plevral boşluğun drenajı aiddir. Venoz təzyiqi azaltmaq məqsədilə qanburaxma icra olunur[15]. Toksik asfiksiya zamanı ilk yardım antidotların yeridilməsindən ibarətdir.

Asfiksiyanın proqnoz və profilaktikası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kəskin proqressivləşən asfiksiyanın proqnozu həddən artıq ciddidir – letal sonlanma riski yüksəkdir; uzun müddət davam edən inkişafında proqnoz kafidir. Lakin hətta həyati vacib funksiyaları bərpa etməyə nail olduqda belə asfiksiyanın fəsadları xəstə kritik vəziyyətdən çıxdıqdan qısa və ya uzun müddət sonra meydana çıxa bilər. Reanimasion tədbirlərin vaxtında aparılması və həcminə əsasən asfiksiyanın sonlanması haqda əvvəlcədən fikir irəli sürmək olar[16].

Asfiksiyanın profilaktikası boğulmaya səbəb ola biləcək vəziyyətlərin yaranmasına yol verməməkdir: potensial təhlükəli xəstəliklərin erkən müalicəsi, döş qəfəsi travmalarının, mayelərin və yad cisimlərin aspirasiyasının, suisidlərin qarşısının alınması; toksik maddələrlə kontaktın istisnası (o cümlədən toksikomaniya və narkomaniyanın müalicəsi) və s. Keçirilmiş asfiksiyadan sonra pasiyentlərə bir çox klinik hallarda hərtərəfli qulluq və onların uzun müddət mütəxəssis nəzarətində olması tələb olunur.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence, Collaborators. "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". Lancet. 388 (10053). 8 October 2016: 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMC 5055577. PMID 27733282.
  2. GBD 2015 Mortality and Causes of Death, Collaborators. "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". Lancet. 388 (10053). 8 October 2016: 1459–1544. doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. PMID 27733281.
  3. Asphyxia Origin // Online Etymology Dictionary. İstifadə tarixi: 19 July 2015.
  4. DiMaio, Vincent; DiMaio, Dominick (2001). Forensic Pathology, Second Edition. Selected Pages from CHAPTER 8 and from Deaths Occurring Following the Application of Choke or Carotid Holds Arxivləşdirilib 2016-05-13 at the Wayback Machine. www.charlydmiller.com. URL last accessed March 2, 2006.
  5. "Burking Law & Legal Definition". definitions.uslegal.com. İstifadə tarixi: 2015-08-07.
  6. Ferris, J.A.J. "Asphyxia". pathology.ubc.ca. June 14, 2006 tarixində orijinalından (DOC) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 1, 2006.
  7. "Hillsborough inquests: The 96 who died". İstifadə tarixi: February 22, 2018.
  8. Jones, Richard. Strangulation Arxivləşdirilib 2006-04-30 at the Wayback Machine. www.forensicmed.co.uk. URL last accessed February 26, 2006.
  9. Fruin, John. "The Causes and Prevention of Crowd Disasters". crowddynamics.com. February 21, 2006 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 3, 2006.
  10. Ohlenkamp, Neil Principles of Judo Choking Techniques. judoinfo.com. URL last accessed on March 3, 2006
  11. Do-jime is a prohibited technique in Judo, (The Kodokan Judo Institute. Kodokan.Org classification of techniques Arxivləşdirilib 2012-04-15 at the Wayback Machine. www.kodokan.org. URL last accessed March 4, 2006.) and is considered a 'slight infringement' according to IJF rules, Section 27: Prohibited acts and penalties, article 21. It should not be confused with do-osae, which is a colloquial term for the guard position.
  12. Norwegian paediatrician honoured by University of Athens Arxivləşdirilib 2016-04-29 at the Wayback Machine, Norway.gr
  13. Sauvageau, Anny; Boghossian, Elie. "Classification of Asphyxia: The Need for Standardization". Journal of Forensic Sciences. 55 (5). 1 September 2010: 1259-1267. doi:10.1111/j.1556-4029.2010.01459.x.
  14. Kutzsche, S; Ilves, P; Kirkeby, OJ; Saugstad, OD. "Hydrogen peroxide production in leukocytes during cerebral hypoxia and reoxygenation with 100% or 21% oxygen in newborn piglets". Pediatric Research. 49. 2001: 834–842. doi:10.1203/00006450-200106000-00020. PMID 11385146.
  15. Davis, PG; Tan, A; O'Donnell, CPF; Schulze, A. "Resuscitation of newborn infants with 100% oxygen or air: a systematic review and meta-analysis". The Lancet. 364. 2004: 1329–1333. doi:10.1016/S0140-6736(04)17189-4. PMID 15474135.
  16. Lewis, Bill. Katsuhiko Kashiwazaki – Shimewaza (Book Review) Arxivləşdirilib fevral 15, 2006, at the Wayback Machine. www.bjj.org. URL last accessed March 4, 2006.

Ədəbiyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Vikianbarda Asfiksiya ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikilüğətdə Asfiksiya ilə əlaqəli söz izahı var.