Böyük Aral

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Böyük Aral
Aralsea tmo 2014231 lrg.jpg
45°00′ şm. e. 58°30′ ş. u.
Ölkələr
Mütləq hündürlüyü 29 m
Sahəsi 3500—3800 km²
Dərin yeri 40 m
Orta dərinliyi 14-15 m
Duzluluğu 70-100 
Böyük Aral xəritədə
Böyük Aral
Böyük Aral
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Aral dənizinin cənub hissəsi, may 2012 il.

Böyük Aral gölü — Göl Aral dənizinin quruması nəticəsində 1989-cu ildə meydana gəlmişdir. 2003-cü ildə Böyük Aral dənizi öz növbəsində iki hissəyə bölünmüşdür. Şərqi və qərbi adlandırılan hissələr Uzun-Aral boğazı ilə birləşirdi[1]. Göl dəniz səviyyəsindən 29 metr yüksəklikdə yerləşirdi. Bu tip yerləşmə sayəsində hissələr arasında aktiv əlaqə mövcud idi. 2005-ci ildə isə Kiçik Aral gölü Böyük Araldan Kokoral bəndi inşa edilmişdir. Artıq isə 2009-cu ildə Şərqi Aral tamamən qurumuşdur[2][3]. 2010-cu ildə göl Amudəryadan gələn suyun hesabına yenidən dolmuşdur[4]. Bununla belə göl yenidən dörd il sonra tamamən quyumuşdur. Qərbi Aral isə qrunt suları ilə dolduğundan quruması gecikir[5].

Duzluğu[redaktə | əsas redaktə]

2007-ci il məlumatına görə Böyük Aral Gölünün qərb hissəsinin suyu hər litrinə 7 q duz düşürdüsə, şərq gölünün hər litrinə 100 q duz düşür. Bu isə göldən hansısa təsərrüfat təyinatı üzrə istifadəsini mümkünsüz edirdi.[6]. Amudəryanın suyu əgər Qərbi Arala axaraq tökülə bilsə bu saman göldən təsərrüfat əhəmiyyətli istifadəsini mümkün edə bilər. Xüsusi ilə balıqçılığın inkişaf etdirilməsini mümkün edər[7].

Uzun-Aral[redaktə | əsas redaktə]

Uzun-Aral boğazı 1989-ci ildə Aral dənizinin səviyyəsinin enməsi ilə yaranmışdır. Boğaz Kulandı yarımadasını Vozrajdeniya adasından ayırırdı. 2000-ci ildə Böyük Aral dənizi şərqi və qərbi olmaqla iki yerə bölünmüşdür. 2008-ci ildən iki hissə yalnız kiçik boğazla birləşmişdir. Bu boğaz sayəsində hər iki göl əlaqə təmin edilirdi. Axın əsasən şərqdən qərbədir. 2009-cu ildə şərqi göl tamamən qurumuşdur. Bir il sonra isə göl Amudəryanın hesabına yenidən dolmuşdur. Bununla belə günümüzdə boğaz mövcudluğunu qorumur.

Hazırki vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Harırda Böyük Aral dənizinin qərb hissəsi 3500–3800 km² əraziyə malikdir. Gölün orta dərinliyi 14-14 metr təşkil edir. Maksimal dərinliyi 37-40 metrdir. Yeraltı sular il ərzində gölə 2 km³ su verir. 2009-cu ilin mayında Şərqi Aral tamamən qurumuşdur. 2010 ildə isə göl yenidən bərpa olunur. 2014[8] ildə göl tamami ilə qurumuşdur. Bu gölün 8303 km² sahəsini təşkil edirdi[9]. Böyük Aralın Şərq gölü qızmar yay ayları tamamən quruyur. Çayda gursululuq olarkən isə yenidən müəyyən ərazidə su yayılaraq gölün az bir hissəsi bərpa olunur. Qərbi Aralı isə ilibəil sahəsi azda olsa azalmağa doğru gedir. Gələcəkdə onunda yox olma ehtimalı yüksəkdir.[10]

Həmcinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Материалы XI научного семинара "Чтения памяти К.М. Дерюгина"". Санкт-Петербургский университет. 2009. 55. 2012-09-17 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-04-08.
  2. "Aralsee: Ostbecken ist jetzt Wüste" (alman). Scinexx. 2012-07-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-04-25.
  3. "Дренажи Аральского моря" (ingilis). FEOW. 2012-07-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-04-2.
  4. "Аральское море восстанавливается" (ingilis). Earth Observatory. İstifadə tarixi: 2011-04-25.
  5. "Грунтовые воды в Аральском море с 1960 года" (ingilis). SciVerce. İstifadə tarixi: 2011-04-25.
  6. Peter O. Zavialov, 2005, Physical oceanography of the dying Aral Sea, С. 112
  7. "Реабилитация экосистем и биопродуктивности Аральского моря в условиях дефицита воды" (ingilis). 2012-07-29 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-04-25.
  8. World of Change: Shrinking Aral Sea : Feature Articles
  9. Карта динамики Аральского моря с 1960 по 2015 годы
  10. Снимки NASA на конкретную дату