Bioresurslar İnstitutu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Bioresurslar İnstitutu
(AMEA Naxçıvan Bölməsi)
Bioresurslar Institutu.jpg

Əsası qoyulub 2002
Direktor Tariyel Talıbov
AMEA-nın həqiqi üzvü
Şəhər Naxçıvan
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
ameanb.nakhchivan.az

Bioresurslar İnstitutuAzərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin strukturuna daxil olan elmi qurum.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin Bioresurslar İnstitutu ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin 7 avqust 2002-ci il tаrixli "Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsinin təsis edilməsi haqqında" sərəncamına müvafiq olaraq, Naxçıvan Regional Elm Mərkəzinin biologiya bölməsi və Genetik Ehtiyatlar İnstitutunun Naxçıvan Elmi–Tədqiqat Bazası əsasında yaradılmışdır.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycanda flora, fauna və torpaq örtüyünün biomüxtəlifliyinin öyrənilməsi, genofondun qorunması və səmərəli istifadəsi.
  • Bitkilər və heyvanlar aləminin öyrənilməsi, tədqiqi, səmərəli istifadəsi və mühafizəsinin bioloji əsasları.
  • Naxçıvan MR-in bioresurslarının öyrənilməsi, tədqiqi, səmərəli istifadəsi və mühafizəsinin bioloji əsasları

Əldə etdiyi elmi nəticələr[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan MR-ın bitki örtüyü xəritəsi tərtib olunmuş, ali sporlu, çlpaqtoxumlu və örtülütoxumlu bitkilər üzrə “Qırmızı kitabı”ı II cild hazırlanılmışdır. Naxçıvan MR flora biomüxtəlifliyinə daxil olan ibtidai bitkilər öyrənilmiş, 31 fəsilə və 61 cinsə daxil olan 219 növ şibyə aşkar edilmişdir. Ərazinin alqoflorası tədqiq edilmiş, 4 cinsə aid edilən 18 yosun növü Naxçıvan MR florası üçün ilk dəfə qeyd olunmuşdur. Tədqiqatlar nəticəsində ibtidai bitkilər üzrə Azərbaycan florası üçün 5, Naxçıvan florası üçün 33 yeni papaqlı göbələk növü ilk dəfə verilmişdir. Naxçıvan MR-in flora biomüxtəlifliyinə daxil olan ali bitkilərdən çılpaqtoxumlular, soğankimilər, zanbaqkimilər, zəngçiçəyikimilər, süsənkimilər, qlobulariyakimilər, dalamazkimilər və qırxbuğumkimilər fəsilələrinə daxil olan bitkilərin növ spektri dəqiqləşdirilmiş, ərazinin ali bitkilər florasına 9 yeni növ əlavə edilmiş, nadir növlərin mühafizə yolları müəyyənləşdirilmişdir. Naxçıvan MR-in brioflorası tədqiq edilmiş, ərazidə 31 fəsilə və 70 cinsə aid 114 növ mamır aşkar edilmişdir ki, onlardan da 4 fəsilə, 15 cinsə aid olan 29 mamır növü ərazi florası üçün yenidir. Bunlardan da bir cins və 16 növ Azərbaycan florası üçün ilk dəfə olaraq qeyd edilir. Üzüm genofondu bağı salınmış, nadir sortlar müəyyənləşdirilmiş, yeni klon və formaların alınması istiqamətində tədqiqat işləri aparılmışdır. Yabanı armud növlərinin yayılma zonaları dəqiqləşdirilmiş, bioloji məhsuldarlığı tədqiq edilmiş, Naxçıvan MR florası üçün yeni növlər verilmiş, bəzi növlər Nəbatat bağına köçürülərək biomorfoloji xüsusiyyətləri izlənilməyə başlanılmışdır. Ərazidə almanın 102 sort və formasının olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Tədqiqatlara əsasən Naxçıvan MR-də çətirçiçəklilər fəsiləsinə aid 9 cinsdə birləşən 14 növ yabanı tərəvəz bitkisinin yayıldığı müəyyən edilmişdir. Rheum ribes L.–Qarağat rəvəndi və Gundelia tournefortii L.–Turnefor qlundelyası (çəngər) yabanı tərəvəz bitkiləri ilk dəfə olaraq toxumla çoxalmasına və mədəni florada bərpasına nail olunmuşdur. Naxçıvan MR üçün yumuşaq buğdanın adi arpa yarımnövünə aid olan nümunələri daha qiymətli hesab edilmişdir. Suvarma şəraitində yumşaq buğdanın 4 növ müxtəlifliyinə (Craccum (70), Erythrospermum (120), Ferrugineum (24) və Lutescens (82)), əlavə olaraq arpa bitkisinin 2 yarımnövünə (Hordeum vulqare (63), Hordeum distixum (43)) aid sort nümunələri üzərində tədqiqat işləri aparılmış, erkən yazda nümunələrin qışa davamlılığı öyrənilmiş və qiymətləndirilmişdir. Intensiv texnologiyanın əsas elementlərindən olan optimal səpin müddəti və norması təyin edilmişdir. 120 noxud sortu üzərində aparılan tədqiqatlar yekunlaşdırılaraq, məhsuldarlığına görə fərqlənən 20 sort müəyyənləşdirilmişdir. Naxçıvan MR-in Ordubad rayonu ərazisində dağ kserofit bitki örtüyünün dinamikası, yayılma xüsusiyyətləri, bioloji məhsuldarlığı öyrənilmiş və bəzi efir yağlı bitkilərdən 26 adda bioaktiv maddələr alınmışdır. Crataegus monogina L.- Təkyuvalı yemişan növünün meyvələrinin kimyəvi tərkibi araşdırılarkən alınmış etanol, dietil efiri və su ekstraktlarının antioksidant aktivlikləri öyrənilmişdir. Tədqiqat zamanı müəyyənləşdirilmişdir ki, etanol ekstraktı daha yüksək radikal neytrallaşdırma fəallığına malikdir. Ordubad rayonu ərazisində pişikotu növünün təhlili zamanı iki növün – Külrəng (V.leocuphaea) və Çökəyarpaq (V.tilifolia) pişikotunun təbii ehtiyatlarının çox olduğu müəyyən edilmişdir. Aparılan təhlillər nəticəsində efir yağının Külrəngi pişikotu növündə olmaması, Çökəyarpaq pişikotunda isə kifayət qədər (0,78%) olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Çökəyarpaq pişikotundan təbabətdə dərman pişikotu kimi istifadə edilməsi tövsiyə olunmuşdur. Naxçıvan MR-in Mühüm Ornitoloji Əraziləri (MOƏ) tədqiq edilərək onların taksonomik spektri, reproduksiya, qida xarakteri, indikator növləri öyrənilmiş və Muxtar Respublika ornitofaunası üçün 8 yeni növ müəyyən edilmişdir. Naxçıvan MR faunasına 3 növ onurğalı əlavə edilmiş, ərazinin zoocoğrafi xəritəsi tərtib olunmuşdur. Naxçıvan MR-in onurğalı heyvanlarının “Qırmızı Kitab”ı hazırlanılmışdır. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Fondundan “Asiya muflonu və bezoar keçisinin Azərbaycanda qorunma strategiyası” mövzusunda udulmuş qrant layihəsinin işlənilməsi nəticəsində yeni elmi nəticələr alınmışdır. Muxtar Respublikanın fauna biomüxtəlifliyinə daxil olan bir sıra onurğasız heyvanlar tədqiq edilmiş, xırdabuynuzlu heyvanlarda parazitlik edən Sarkosporidilərdən Sarcocystis tenella və iribuynuzlu heyvanlarda parazitlik edən S.cruzi; Sestodlardan Stilesia globipunctata növləri ilk dəfə olaraq qeyd edilmişdir. Naxçıvan su anbarının zoobentosuna daxil olan 3 növ ali xərçəng aşkar edilmişdir. Tədqiqatlar zamanı aydınlaşdırılmışdır ki, ilin isti dövründə su biotoplarının əksəriyyətinin müvəqqəti xarakter daşıması ağcaqanadların kütləvi çoxalmasına və onların epizootik vəziyyət yarada bilməsinə imkan vermir. Həşaratlar üzrə 7 fəsilə, 53 cinsə mənsub olan 335 arıkimi növü aşkar edilmişdir. Arıkimilərin 77 növü Azərbaycan, 146 növü isə Naxçıvan MR faunaları üçün yenidir. İlk dəfə olaraq Naxçıvan MR şəraitində arıkimi növlərinin zoocoğrafi mənsubiyyəti, landşaftlar üzrə yayılması, trofik əlaqələri, uçuş fenologiyası, yuvalaması, və yaşayış yerləri ətraflı öyrənilmiş, ekoloji-faunistik təhlili aparılmışdır. Növlərin düzənlik, alçaq, orta və yüksək dağlıq zonaları üzrə paylanması qanunauyğunluqları ilk dəfə müəyyənləşdirilmişdir. Müxtəlif bitki senozlarının arıkimilər faunasının növ tərkibi, fərdlərinin sayı, sıxlığı, mədəni və yabanı bitkilərin əsas tozlandırıcıları təyin edilmişdir.Naxçıvan MR-in Arazboyu düzənliyində yayılan torpaq örtüyünün struktur tərkibi, ekoloji xüsusiyyətləri öyrənilmiş və torpaq xəritəsi tərtib olunmuşdur.

İnstitutun şöbə və laboratoriyaları[redaktə | əsas redaktə]

Şöbələr[redaktə | əsas redaktə]

Laboratoriyalar[redaktə | əsas redaktə]

İnstitutun elmlər və fəlsəfə doktorları[redaktə | əsas redaktə]

Elmlər doktorları[redaktə | əsas redaktə]

  1. Talıbov Tariyel Hüseynəli oğlu
  2. İbrahimov Əliyar Şahmərdan oğlu
  3. Nəbiyeva Fatmaxanım Xalid qızı
  4. Məmmədov İsmayıl Bəqiyyət oğlu
  5. Məmmədov Etibar Nəsrulla oğlu

Fəlsəfə doktorları[redaktə | əsas redaktə]

  1. Bayramov Akif Bayram oğlu
  2. Nəcəfov Cabbar Sərdar oğlu
  3. Ələkbərov Ramiz Ələkbər oğlu
  4. Hacıyev Sahib Əsgər oğlu
  5. Paşayev Teyyub Yunis oğlu
  6. Məhərrəmov Mahir Musa oğlu
  7. İsmayılov Abbas Hacı oğlu
  8. Salayeva Zülfiyyə Kamil qızı
  9. Seyidova Həmidə Sərvər qızı

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]