Borjomi (su)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
0.5 GL Borjomi Glass Bottle.jpg

Borjomi - məşhur brend su mərkəzi Gürcüstanın Borjomi dərəsindən mineral,qazlı və təbii bulaq şəklində çıxır.Artezian bulaq vadidə yerşələn hündürlüyü 2.300m (7.500m) olan Bakuriani dağ zirvələrini əhatə edən buzlaqlardan süzülən sular ilə qidalanır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Borjomi mineral bulaqları min ildən çoxdur ki, aşkar edilmişdir. Bunu XX əsrin əvvəllərində tapılmış 7 daş vanna sübut edir, onların düzəldilməsi bizim eranın birinci minilliyinin başlanğıcına təsadüf edir. Çox ehtimal ki, həmin vaxtlarda bu sudan içmək üçün deyil, çimmək üçün istifadə olunmuşdur. Sonra həmin bulaqlar uzun müddət unudulmuş, onların çıxdıqları yerlər isə baxımsız qalmışdır.

Qəribədir ki, bu bulaqlara ikinci həyatı hərbçilər bəxş etmişlər: 1829-cu ildə Borjomidə Xerson qrenader alayı yerləşdirilmişdi. Bir dəfə əsgərlər meşədə Borjomka çayının sağ sahilində mineral su bulağı aşkar edirlər. Polkovnik P.Popov bununla maraqlanır, onun təmizlənməsini və suyun butulkalarda alaya daşınmasını əmr edir. Mədə xəstəliklərindən əziyyət çəkən polkovnik mineral suyun təsirini ilk olaraq öz üzərində sınayır və su ona o dərəcədə müsbət təsir göstərir ki, bulağın ətrafının daşlarla dövrələnməsi, özü üçün yaxınlıqda hamam və kiçik ev tikilməsi barədə əmr verir. 1837-ci ildə Xerson alayı gürcü qrenaderləri ilə əvəz olunur. Alay həkimi Əmirov bulaqdan əldə olunmuş suyun tərkibini və təsirini araşdırmağa başlayır. O, suyun ilk nümunələrini Peterburqa və Moskvaya da göndərir.

1841-ci ildə su o qədər məşhurlaşır ki, çarın Qafqazdakı canişini öz qızını müalicə üçün Qafqaza gətirir. Onun hansı xəstəlikdən əziyyət çəkdiyi məlum olmasa da, su qıza çox kömək edir və canişin birinci bulağı qızının şərəfinə “Yekaterina bulağı”, həmin vaxtda aşkar edilmiş və ətrafında abadlıq işləri aparılmış ikinci bulağı isə öz şərəfinə “Yevgeni bulağı” adlandırır.

1850-ci ildə burada Mineral su parkı salınır, 1854-cü ildə isə ilk sudoldurma zavodunun tikintisinə başlanır. Həmin zamanlarda şəfaverici bulaqların şöhrəti artıq bütün Rusiyaya yayılmış, Borjominin yüksəlişi başlanmışdı. Burada yeni saraylar, parklar, bağçalar, mehmanxanalar tikilirdi. 1894-cü ildə Xaşuridən Borjomiyə qədər çəkilən dəmiryol qolu əlaqələri xeyli dərəcədə yaxşılaşdırdı – o vaxta qədər bura faytonlarda, at arabalarında gedib-gəlirdilər və Tiflisdən Borjomiyə qədər yol təxminən 8-9 saat vaxt aparırdı.

1894-cü ildə Mixail Romanov Mineral su parkında sudoldurma zavodu tikdirdi. Bu zavod XX əsrin 50-ci illərinə qədər işləyirdi, həmin vaxt artıq bütün dünyada tanınan su burada butulkalara vurulurdu.

1896-cı ildə ilk şüşə zavodu açıldı. 1950-ci ilə qədər butulkaları orada əllə, üfürmə üsulu ilə hazırlayırdılar.

1904-cü ildə “Borjomi” suyu istehsalının qismən mexanikləşdirilməsinə nail olundu. Şüşənin üfürülməsi hələ əllə yerinə yetirilsə də, suyun doldurulması artıq mexanikləşdirilmişdi. “Borjiomi” mineral suyunun vaqonlarla satışı barədə elanın qəzetdə verilməsi də həmin ilə təsadüf edir. Suyun qablara vurulması var qüvvə ilə həyata keçirilirdi - əgər 1854-cü ildə Borjomidən cəmi 1350 butulka daşınmışdısa, 1905-ci ildə istehsal prosesi yaradıldıqdan sonra isə ixrac 320 min butulkaya çatmışdı. 1913-cü ildə buradan ümumilikdə 9 milyon butulkadan çox su daşınmışdı. Gürcüstanın sovetləşdirilməsi “Borjiomi” nin populyarlığını zəiflətmədi. Dəyişən yalnız istirahətə gələnlərin yüksək təbəqəsi və statusu oldu: Romanovu Stalin əvəz etdi - o da bu suyu çox sevirdi. Kreml bircə tədbiri belə “Borjomi”siz keçirmirdi. 1960-cı illərin mülayim ab-havası “Borjomi”yə xaricdə tanınmaq üçün daha bir şans verdi. 1961-ci ildə dünyanın 15 ölkəsinə, o cümlədən ABŞ-ya, Fransaya, Avstriyaya 423 min butulka “Borjomi” ixrac olunurdu. 1980-ci illərdə “Borjomi”nin satışı 400 milyona çatmışdı və SSRİ ərazisində “Borjomi” ən məşhur su idi.

1990-1995-ci illərdə Gürcüstandakı daxili iqtisadi çətinliklər üzündən istehsal kəskin şəkildə azalmışdı. Lakin 1995-ci ildən “Georgian Glass & Mineral Water Co. N.V.” şirkəti iki sudoldurma zavodunda “Borjomi” istehsalını bərpa etdiyi vaxtdan başlayaraq suyun istehsalı 40 dəfə artdı və Gürcüstan təbiətinin bu zəngin nemətini indi dünyanın 30 ölkəsində tanıyırlar.

Butulka – “Borjomi”nin ayrılmaz hissəsidir. Onu hər zaman tanımaq olur: göyə çalan yaşıl şüşə və ya plastik butulka, Borjomi vadisinin rəmzi olan məşhur maral və bütün dünyada məşhur firma etiketi.

Bu mineral suyun yüz illərlə ölçülən tarixi boyunca onun butulkası dəfələrlə dəyişdirilmişdir.Lakin sovet dövründə elə bir yeni forma tapılmışdır ki, bu günə qədər tanınır və “Borjomi”nin ”atributlarını” müəyyən edir.

“Borjomi” butulkası hazırda bu şəkildədir. Bu, müasir çoxsaylı “Borjomi” ailəsini təşkil edən növlərdən biridir.

Bulaqlar[redaktə | əsas redaktə]

Qafqaz dağları bütün dünyada möhtəşəm gözəlliyi ilə məşhurdur. Burada yerləşən Borjomi-Xaraqauli milli parkı 700 km²-dən artıq məsafə boyunca uzanır və Avropada ən iri park sayılır. Bu yerin gözəlliyi, əlverişliliyi, sağlamlıq üçün faydalı iqlimi və ən əsası, mineral bulaqları Borjomini keçmiş Sovet İttifaqında ən məşhur istirahət yerlərindən birinə çevirmişdi. Alimlər və etnoqraflar onun “iqlim fenomeni” barədə danışmaqdan yorulmurlar: Bakuriani dağlarından axan buz kimi dumduru su, qayaların ətəyində çox qədim şam ağacı meşələri – bütün bunlar, Borjomi dərəsinin bütün dünyada tanınan mineral suyunun yerin vulkanik təkində yarandığı xüsusi ekoloji sistemi təşkil edir.

Bu suyun müalicəvi xüsusiyyətləri barədə məlumatlara qədim dastanlarda rast gəlirik. Tarixçilərin və arxeoloqların rəylərinə görə, əvvəllər “Borjomi” suyunu içməklə yanaşı, ondan həm də müalicə vannaları kimi istifadə edirdilər – bunu arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar olunmuş, eramızın birinci minilliyinin başlanğıcına təsadüf edən daş vannalar sübut edir. Gürcü tarixçiləri V.Baqrationinin və V.Esadzenin araşdırmaları, eləcə də bir çox digər materiallar Borjomi dərəsindən axan mineral sulardan eramızın I əsrindən XVI əsrə kimi istifadə olunduğunu təsdiqləyir. Bundan əlavə, orta əsrlərdə Borjomi dərəsindəki bəzi bulaqlara çəkilmiş saxsı borular aşkar edilmişdir. XVI-XVIII əsrlərdə baş vermiş çoxsaylı müharibələr səbəbindən onlar uzun müddət unudularaq baxımsız vəziyyətdə qalmışdır və yalnız XIX əsrdə, Gürcüstanın Rusiya imperiyasına birləşdirilməsindən sonra onlara yenidən diqqət yönəldilmişdir.

Borjomi mineral su yatağı Qafqaz sıra dağlarının Acar-İmeretiya silsiləsinin mərkəzi hissəsində, dəniz səviyyəsindən 760-920 metr yüksəklikdə yerləşir. Borjomi suyu Borjomi qoruğu ərazisində yerləşən 9 quyudan çıxarılır. Quyuların dərinliyi 1200 metrdən 1500 metrə qədərdir. Borjomi yatağının geoloji kəşfiyyatına 1927-ci ildən başlanmışdır. 1927-ci ildən 1982-ci ilə qədər davam edən müddət ərzində 18,4 metrdən 1502 metrə qədər dərinlikdə cəmi 57 quyu qazılmışdı. Geoloji kəşfiyyat işlərinin başlanmasına qədər yatağın mərkəzi ərazisində iki mineral bulaq -Yevgeni və Yekaterina bulaqları mövcud idi. Bu bulaqlar Borjomi vadisi tarixinə ilk açıq bulaqlar kimi daxil olmuş, polkovnik Yevgeni Qolovinin və onun Borjomi suyu ilə şəfa tapmış qızının şərəfinə adlandırılmışdır.

Bu gün Borjomi vadisində üç istismar sahəsi yerləşir: Mərkəzi (Borjomi şəhərinin hüdudunda), Likan (Likani qəsəbəsi yaxınlığında) və Vaşlovani-Kvibisi (Vaşlovani və Kvibisi kəndləri ərazisində). Bu sahələrdə 9 istismar quyusu yerləşir. Daha 13 quyudan yatağın özünün müntəzəm monitorinqi (suyun səviyyəsi, təzyiq, temperatur və s.) üçün istifadə olunur. 2000-ci ildən başlayaraq sistematik şəkildə aparılan kompleks bərpa və abadlaşdırma işləri hasilat quyularının yüksək beynəlxalq keyfiyyət standartlarının dəstəklənməsinə yönəldilmişdir. 1957-1978-ci illərdə aparılmış qazma işləri nəticəsində Borjomi yatağının sərhədləri xeyli genişləndirilmiş, yeni istismar sahələri aşkar edilmiş və “Borjomi” suyu ehtiyatları xeyli artırılmışdır ki, bu da sovet dövründə ildə 400 milyon butulka istehsal etməyə imkan yaratmışdır. Bu gün isə “Borjomi” suyu dünyanın 30 ölkəsinə tədarük edilir.

Qafqazda çoxlu müxtəlif mineral sular olsa da, onlardan heç birinin tərkibi “Borjomi” suyu ilə eyni deyil. XIX əsrdən başlayaraq onun nadir xüsusiyyətləri barədə 100-dən artıq elmi iş və tibbi tədqiqat əsəri yazılmışdır. Artıq 170 ildən çoxdur ki, “Borjomi” mineral bulaqları geoloqlar və kimyaçılar tərəfindən hərtərəfli tədqiq olunur - bu tədqiqatlar suyun temperaturunun, fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin və mineral tərkibinin dəyişməz qaldığını təsdiqləyir. Hər saatda bir dəfə zavodda, ciddi Avropa standartlarına müvafiq olaraq, suyun kimyəvi və mikrobioloji analizi aparılır. “Borjomi” suyunun tərkibi bir əsr bundan öncə necə idisə, bu gün də elədir - bunu 1890-ci ildən bəri həyata keçirilən müntəzəm araşdırmalar təsdiqləyir. Onlarla beynəlxalq araşdırma şirkəti tərəfindən yoxlanılmış “Borjomi” mineral suyu hasil edildiyi yerdəcə butulkalara doldurulur və istehlakçılara bütün bənzərsiz xüsusiyyətlərini özündə saxlamış vəziyyətdə çatdırılır.

Çeşidlər[redaktə | əsas redaktə]

“Borjomi” mineral suyu dörd qablaşdırma variantında təqdim edilir:

  1. 10,33 litrlik şüşə butulkada (istifadə müddəti – doldurulma tarixindən etibarən 2 il);
  2. 20,5 litrlik şüşə butulkada (istifadə müddəti – doldurulma tarixindən etibarən 2 il);
  3. 30,5 litrlik polietilen butulkada (istifadə müddəti – doldurulma tarixindən etibarən 1il);
  4. 41 litrlik polietilen butulkada (istifadə müddəti – doldurulma tarixindən etibarən 1il).

Haqqında maraqlı faktlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Qədim gürcü əfsanəsinə görə, Borjomi qəsəbəsinin adı iki sözdən - “borj” (qala divarı) və “omi” (müharibə) sözlərindən yaranmışdır. Əvvəllər tez-tez müharibələr olardı, Borjomi kəndi isə dərədə çox əlverişli mövqedə yerləşmişdi. Onu əhatə edən dağlar qala divarına çevrilmiş, dağın dərəyə enən döşündə isə gözətçi qüllələri tikilmişdi.
  • “Borjomi” mineral suyu öz xüsusi tərkibinə və şəfaverici xüsusiyyətlərinə görə Fransadakı Vichy-Grande-Grille bulağının və Almaniyadakı Sileziya bulağının məşhur müalicə suyundan heç də geri qalmır. Təsadüfi deyil ki, hələ yüz il bundan öncə Borjomi dərəsindəki kurortu Avropada “rus Vişisi” adlandırırdılar.
  • “Borjomi” suyunun sənaye üsulu ilə doldurulub qablaşdırılmasına ilk cəhd çoxdan - 1850-ci ildə göstərilmişdi. O zaman Borjomi hərbi xəstəxanasının əczaçısı Zaxarov mineral suyu 1300 butulkaya doldurmuş və satışa çıxarmışdı.
  • 1900-cü ildə “Borjomi” mineral suyunun istehsalı ilk dəfə ildə bir milyon butulkanı ötmüşdü.
  • “Borjomi” ilk dəfə 1980-ci ildə brendə çevrilmişdir və o zaman onun ağ-qırmızı rəngli etiketi SSRİ ərazisindəki istehlakçıların hamısı arasında tanınmışdı. Hər gün bir milyona qədər yarımlitrlik butulkalarda “Borjomi” satılırdı, suyun illik istehsal həcmi isə rekord həddə - 400 milyon butulkaya çatmışdı. “Borjomi” ən məşhur su kimi tanınmaqla yanaşı, həm də bütün ölkə tarixinin bir parçasına çevrilmişdi.
  • Bu gün “Borjomi” suyu 1890-cı ildəki eyni mənbədən doldurulur və Gürcüstanın Poti limanından İlyiçevsk dənizi ilə Ukrayna istehlakçısına çatdırılana kimi 2000 km məsafə qət edir.
  • “Borjomi” butulkasının xarakterik açıq göyə çalan yaşıl rəngi patentləşdirilmişdir və hətta onun xüsusi adı da vardır – Georgian Green (Gürcüstan yaşılı).
  • “Borjomi” suyu dişlər üçün faydalıdır: bu suyun tərkibindəki ftorid və yodid ionları kariyesin yaranma ehtimalını azaldır.
  • Uinston Çörçilin Sovet İttifaqına səfərləri zamanı rəsmi protokolun ayrılmaz hissəsi kimi onun qarşısında masanın üzərində hər zaman “Borjomi” butulkaları da qoyulurdu.
  • Kosmosa uçuşundan sonra yerə enərkən Yuri Qaqarinin ilk istəyi “Borjomi” içmək olmuşdu. Bu barədə axtarış-xilasetmə əməliyyatlarının tibbi təminatı ilə məşğul olan professor Voloviç məlumat vermişdir.
  • Məşhur sovet teatr rejissoru Georgi Tovstonoqov tamaşaların məşqlərində hər zaman onun üçün qabaqcadan “Borjomi” butulkası qoyulmuş on ikinci sırada əyləşirdi.
  • “Solyaris” filminin çəkilişi zamanı solyaristikaya həsr olunmuş konfrans səhnəsində masaların üzərində “Borjomi” olurdu. Çəkiliş qrupunun üzvləri söyləyirdilər ki, hadisə uzaq gələcəkdə baş verdiyindən etiketləri kameradan gizləmək və ya düşünülmüş şəkildə hər hansı başqa etiket yapışdırmaq lazım gəlirdi. Lakin filmin rejissoru Andrey Tarkovski fikrində qəti idi – o, butulkaların üzərindəki etiketlərin oxunmasını israr edirdi. Rejissor “Borjomi”nin uzaq gələcəkdə də mövcud olacağına əmin idi.
  • Təbii xüsusiyyətlərinə görə “Borjomi” suyunun artıq 1500 yaşı var, lakin onun mineral tərkibi dəyişməz qalır. Bunu 1890-cı ildən bəri həyata keçirilən daimi laboratoriya müşahidələri təsdiqləyir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]