Cəbrayıl Azadəliyev

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Cəbrayıl Azadəliyev
Cəb­­rayıl Əb­­­­­dü­ləli oğlu Aza­­də­li­yev
Doğum tarixi (85 yaş)
Doğum yeri Mahmudlu, Qafan rayonu, Ermənistan SSR
Vətəndaşlığı SSRİ SSRİ
Azərbaycan Azərbaycan
Milliyyəti azərbaycanlı
Təhsili Azərbaycan Dövlət Universiteti
Fəaliyyəti geoloq
Mükafatları "Tərəqqi" medalı (18.03.2008)
60 illiyi ilə əla­qədar AMEA-nin "Fəxri Fərmanı" (12.12.2005)
70 illiyi ilə əla­qə­dar AMEA-nin "Fəxri Fərmanı" (03.02.2006)
60 il­lik yubileyi ilə əlaqədar AMEA Yer elm­ləri bölməsinin "Fəxri Fərmanı"


Azadəliyev Cəbrayıl Əb­­­­­dü­ləli oğlu (29 noyabr 1935, Mahmudlu, Qafan rayonu, Ermənistan SSR) — AMEA Geologiya və Geofizika İnstitutunun əməkdaşı, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, pro­­­­fes­sor.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Cəbrayıl Azadəliyev 1935-ci il noyabrın 29-da Ermənistan SSR-nin Qafan ra­yo­­nunun Mahmudlu kəndində anadan olmuşdur. 1954-cü ildə Gığı kənd tam orta mək­­­­­­­tə­­b­ində orta təhsilini 8 il ərzində əla qiy­mət­­lər­lə ba­şa çat­dır­mışdır. C.Ə.Aza­dəliyev Azərbaycan Dövlət Universitetinin (hazırda Ba­kı Döv­lət Universiteti) Ge­­­­o­lo­­gi­ya-coğ­ra­fi­ya fa­kültəsinin "Ge­o­lo­ji çəkiliş və fay­dalı qa­­zın­tı ya­taq­la­rı­­nın ax­ta­rı­­şı" şö­bə­­sini fər­q­­­­lən­mə diplomu ilə bi­tirmişdir.

1959-cu il­­in iyun ayından aka­­demik M.Ə.Qaş­qayın şəxsi tə­şəbbüsü ilə AMEA Ge­o­lo­gi­ya İns­titu­tun­a (indi­ki Geologiya və Geofi­zi­ka İns­titu­tu) təyinat almış, 1961-ci ildə əyani aspi­ran­t, sonra kiçik elmi iş­çi, böyük elmi iş­çi, böyük elmi iş­çi-qrup rəh­bəri kimi fə­a­­­liyyət gös­­tər­mişdir. 1986-cı il­dən "Me­ta­­so­­­­ma­tizm və fi­liz­əmə­ləgəlmə" şö­bəsinə rəh­bər­lik et­miş­dir. 1967-ci il­dən Ba­kı Döv­lət Uni­versitetinin Fay­da­lı qa­zın­tı­la­rın ge­olo­giyası kafedrasın­da saathe­sabı qaydada pe­da­qoji fəaliy­yət­­lə məşğul olm­­uş, 1999-cu ildən indiyədək kafedranın pro­fes­soru vəzi­­fə­­sində fəaliyyət gös­tə­rir.

1966-cı ildə "Cənubi Daşkəsən dəmir filizi yatağında skarn­ə­mə­ləgəlmə prosesləri" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək geologiya elmləri namizədi adına layiq görülmüşdür. 1998-ci il­də "Plutonogen-üçvəhdətli kontakt-termal metamor­fizm, skarn-filizəmələgəlmə və mis-porfir filizləş­məsi prosesləri (Kiçik Qafqaz timsalında)" möv­zu­sunda dissertasiya müdafiə edərək geologiya elmləri doktoru adına layiq görülmüşdür.

Əsas elmi nailiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Professor C.Ə.Aza­dəliyev metamorfizm, metasomatizm və filiz əmələgəlmə pro­seslə­ri­nin fi­ziki-kim­yə­vi analizi, filiz yataqlarının geologiyası, mineralogiyası və geokim­ya­sı, endogen me­tal­­lo­ge­ni­ya, ge­ne­tik mi­ne­ralogiya və fiziki geokimya, tət­bi­qi geo­logiya, geoeko­lo­giya elm sa­hə­­lə­ri üzrə tədqiqatlar aparmışdır. Azərbaycanda metasomatik mineraləmələgəlmə pro­ses­lərinin öy­rə­nilməsi sahəsində yeganə mütəxəssis olaraq, C.Aza­dəliyev elmin bu mütərəqqi is­ti­­qamətini mü­vəf­fəqiyyətlə inkişaf etdirir. Alimin bu sahədə əldə etdiyi 20-dən çox də­yər­li elmi və tətbiqi nə­ti­cə­lər ən mühüm nailiyyətlər qismində SSRİ Elmlər Akademiyasının və AMEA-nın illik hesa­ba­tlarına daxil edilmişdir. Professor C.Ə.Aza­dəliyev Azər­­bay­ca­nın ge­o­lo­gi­ya­sında bir sıra yeniliklərə imza atmışdır. Daş­kə­sən skarn-dəmir ya­­ta­ğı əmələ gələr­kən skarn me­ta­so­ma­to­zu zamanı kimyəvi kom­po­­nent­lərin filizdaşıyan hidroter­mal məh­lullar vasi­tə­silə metaso­ma­toz zonasına miqdari gətirilmə-çıxarılma balan­sı­nı ilk olaraq mü­tərəqqi metodla he­­sab­la­yan və bu pro­sesdə komponentlərin geo­kim­yə­vi dav­ranışını təhlil edən C.Aza­dəliyev, eyni za­man­da ska­­po­lit mine­ra­lı­nın izomorf marialit minalının Daşkəsən skarn-də­mir yatağının skarnətrafı me­tasoma­tit­lə­­rində ge­niş yayıldığını, Ketam-Kilit zonasının (Ordu­bad rayonu) skarn­la­rında qalay mi­­ne­ral­laş­ma­sını müəy­yən etmiş, eləcə də Kiçik Qafqaz re­gi­o­nun­da dəqiq təd­qi­qat­lar­la ilk olaraq Mu­rov­dağ struk­turunda yura-paleogen yaşlı vul­ka­no­gen­lərin regional metamor­fiz­mə uğ­ra­mış fa­si­ya­la­rın­da geniş yayıl­mış abis­­so­­fob xassəyə malik pumpelliit mi­­ne­ralarını aşkar et­­­miş­dir. Alim Ki­çik Qafqa­zın filizdaşıyan me­ta­so­ma­titlərinin geniş ge­netik-formasion tə­s­­­ni­fatını, Kiçik Qafqazın mezo­kay­no­zoy intruzi­ya­la­rı­nın kontakt-termal metamor­fiz­min petroloji-genetik modelini, mis-porfir və skarn-dəmir filiz for­ma­si­ya­la­rı­nın ge­o­loji-ge­ne­tik və həc­mi-ge­o­kim­yə­vi mo­del­lərini işlə­yib ha­zır­la­mış, bununla da gizli fi­liz yığımlarının bir­ba­şa axtarışı və proqnozu istiqamətində mi­ne­ra­loji-ge­o­kimyəvi və metasomatik kriteri­lər komp­lek­sini təklif etmişdir. Kiçik Qafqazın ul­­tra­­əsasi mas­siv­lə­rinin 150 ildən ar­tıq öy­rə­nil­mə tarixində on­ların yan süxurlarla tə­mas­la­rında yük­­səktem­pe­raturlu ter­­mal də­­yi­şil­mə­lərin ti­­po­morf mineral as­­so­siasiyalarını ilk ola­raq C.Aza­də­li­yev kompleks pre­si­zi­on me­tod­larla öyrə­nib aş­kar­lamış, re­gionun ul­­tra­­əsasi mas­sivlə­ri­nin av­toxton-in­t­ru­ziv yolla for­ma­­laş­dı­ğını təkzib olunmaz dəlillərlə əsas­­landır­mışdır. Alim, həm­çi­nin yer qabığında kal­­si­umlu skarn­­ların əmələ gəl­mə­sinin kon­ver­­gent­­liyi ide­ya­­­sını elmdə ilk ola­raq irə­li sürmüş­dür. İlk olaraq Ki­­çik Qafqaz regionunun tektonik-maq­matik inkişafı ərzində yer qa­bı­ğında yaranmış "filiz-maq­ma­­tik sistemlər"in ayrılması prinsip­lə­­rini iş­lə­yib hazır­la­yaraq, maq­ma­­­tik kütlənin homo­drom tə­ka­­mü­lü ilə əla­­qədar bu sistemlərin hid­­ro­ter­mal fəaliy­yə­tinin ikili xa­rak­­terli (maqmanın özünün tə­­­ka­mülü ilə bağlı hidro­ter­­mal məhlul­la­rın bilavasitə tə­­ka­mülü) ideya­sı­nı irəli sü­rərək əyani ola­raq əsaslan­dır­mış­dır.

Professor C.Azadəliyev 60-dan çox beynəlxalq, Ümumittifaq və respublika miqyaslı elmi kon­­­­­fransların, müşavirələrin, sessiyaların fəal iştirakçısı olmuş, maraqlı elmi məruzələrlə və kon­s­truk­tiv təkliflərlə çıxış etmişdir. Metasomatik filizəmələgəlmə sahəsində uzaq xaricdə və SSRİ mə­­­ka­nında kifayət qədər tanındığına görə C.Aza­dəliyev vaxtilə SSRİ EA-nın Fi­­liz­­əmə­­lə­­gəl­mə Şura­sı­nın Metasomatizm sek­­si­yasına (1972), həmin Şuranın Meta­mor­­fizm və Me­­ta­­mor­­fogen Flizəmələgəl­mə Komissi­ya­­sı­na (1982), SSRİ EA-nın Pe­t­­roq­rafiya Ko­mi­­tə­sinin Me­ta­­morfizm Ko­mis­siyasına (1983) üzv seçil­ərək uzun illər fə­a­liy­yət gös­tərmişdir. O, Üm­u­m­­itti­faq Mine­ra­logiya Cə­miy­yətinin və Azərbaycan Mineralogiya Cə­miy­­yə­ti­­nin üzvüdür (1960), Azərbay­can Mi­neralogi­ya Cəmiyyə­ti­nin vitse-pre­zidenti (1995) se­çil­miş­dir.

300-dən çox elmi əsərin, o cümlə­dən 5 mo­noqrafiya, dərs­liklərin, dərs və­sa­it­lərinin, eləcə də bakalavriantlar və magistrantlar üçün təd­ris proqram­la­rı­nın müəllifi­dir. 25 elmi he­sabatın, o cüm­­lədən 10 təsər­rü­fat mü­qa­­vi­lə­li işin elmi rəh­bəri və məsul icraçısı ol­muş­dur. "Azər­bay­­ca­nın geologi­ya­sı" çoxcild­iyinin (rus di­lində) VI cildinin (2003, 2005) redak­si­ya he­­yə­ti­nin üzvü, "Azərbaycanın geo­lo­gi­ya­sı" III cil­dliyin­də (2015) "Bərk fay­dalı qa­zın­tı­lar" böl­mə­si­nin müəllif­i­dir.

O, eyni zamanda gənc mütə­xəs­­sis­lərin və el­mi kadr­la­rın hazırlan­ma­­sında fəal iştirak edir. Bir sı­ra mo­no­qra­fi­yaların re­dak­­toru, elə­cə də elmi kül­li­yat­ların və məcmu­ə­­lərin re­dak­­to­ru və re­dak­siya he­yətlərinin üz­vü olmuşdur. AMEA Ge­ologiya və Geofizika İns­ti­tu­tu El­mi şu­ra­sının üz­vüdür.

Pedaqoji fəaliyyəti - Bakı Dövlət Universiteti Faydalı qazıntıların geo­lo­giyası kafedrasının profes­so­rudur.

Digər fəaliyyətləri - Yeni Аzərbaycan Partiyasının Аzərbaycan MEА Geo­logiya İnstitutu ilk təşkilatının sədridir. Professor C.Aza­dəliyev uzun illər Geologiya İnsti­tun­da Xalq Nəzarəti qrupuna rəhbərlik etmişdir. 1992-ci ildə Azər­bay­can EA Azad Həm­kar­lar İt­ti­faqlarının ya­radılmasının fəal təşkilatçılarından bi­ri olmuş, təşkilatın ilk ni­zamna­mə­si­ni hazırlayaraq Ədliyyə Nazirliyinin Kollegiyasından keçirtmiş, İttifaqın Kolle­gi­al Rə­ya­sət He­yə­ti­nin həmsədri və Məclisinin sədri olmuşdur.

Elmi əsərlərinin adları[redaktə | əsas redaktə]

  1. Установ­ление коренных источников россып­ного золота в Нахчыванской складча­той обла­сти (на примере Башкендского месторождения, Азербай­джан). Москва, «Отечественная геология», 2012, №1-2, с.12-17.
  2. Bir daha unikal Daşkəsən skarn-dəmir filizi ya­ta­ğının geo­lo­ji-ge­netik xü­su­siy­yət­ləri və genezisi haqqında (Kiçik Qafqaz, Azərbaycan).Azərbaycan MEA, «Xəbərlər», Yer elm­ləri seriyası, 2012]], №4, s.44-58.
  3. Çovdar qızıl filizi yatağının səciyyəvi xüsusiy­yət­ləri (Kiçik Qafqaz, Azərbaycan). Bakı Universi­te­ti­nin Xəbərləri, Təbiət elmləri se­ri­yası, 2013, №2, s.117-130.
  4. Metasomatik dəyişilmələr gizli filizlərin eti­bar­li birbaşa axtarış və proqnoz kriteriləridir (Ki­çik Qafqazın metasomatik kompleksləri tim­sa­lın­da). Bakı Universitetinin Xəbərləri, Tə­bi­ət elmləri seriyası, 2013, №4.

Təltif və mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2008-ci il 18 mart tarixli 2737 nömrəli Sərəncamına əsasən «Tərəqqi» medalı ilə təltif olunmuşdur.
  2. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rə­ya­sət Heyətinin 12 dekabr 2005-ci il tarixli 24/1 №-li Qərarı ilə geologiya-mineralogiya elm­ləri dok­­toru, professor Cəbrayıl Əbdüləli oğlu Azadə­liyev Azər­baycan MEA-nın 60-illiyi ilə əla­qədar Azərbay­can MEA-nin «Fəxri Fərmanı» ilə təltif edilmişdir.
  3. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rə­ya­sət Heyətinin 03 fevral 2006-cı il tarixli 5/2 №-li Qərarı ilə geologiya-mineralogiya elmləri dok­toru, professor Cəbrayıl Əbdüləli oğlu çoxillik məh­­suldar elmi və elmi-təşkilati fəaliyyətini nə­zə­­­rə alaraq və ana­dan olmasının 70 illiyi ilə əla­qə­dar Azərbaycan MEA-nin «Fəxri Fərmanı» ilə təltif edilib.
  4. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 60 il­lik yubileyi ilə əlaqədar olaraq Geologiya İnsti­tu­tun­da uzunmüddətli məhsuldar elmi və elmi-icti­mai fəa­liy­yətini nəzərə alaraq geologiya-mine­ralo­giya elm­lə­ri doktoru, professor Cəbrayıl Əb­düləli oğ­lu Aza­də­liyev Azərbaycan Milli Elmlər Akade­mi­yası Yer elm­ləri bölməsinin «Fəxri Fərmanı» ilə təltif edil­mişdir.[1]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]