Caunpur sultanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Caunpur sultanlığı1394-1495-ci illərdə Hindistanda hökm sürən İslam xanədanı.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Silver Coin of Ibrahim Shah of Jaunpur.jpg

Bu sultanlığa tarixi ədəbiyyatda Şərq sultanlığı da deyilir. Xanədanın mərkəzi Caunpur olduğundan Caunpur sultanlığı da adlanır. Dehli sultanlığının çözülmə dövrində ortaya çıxan bir çox məhəlli xanədanın ilki olub qurucusu, Tuğluklu sultanı Nasirəddin Məhəmməd şahın vəziri olan və Xacə-i Cahan ləqəbiylə anılan Məlik Sərvərdir. Xanədanın Şərqi sultanlığı (Müluküş-Şərq) olaraq adlandırılması, Məlik Sərvərin Nasırüddin Məhəmməd Şah tərəfindən ölkənin şərq torpaqlarının idarəsinə təyin edilməsi səbəbiylə Məlik-i Şərq ünvanını almasından dolayıdır. Məhəmməd şahın ölümünün ardından oğlu Mahmud Nasirəddinin taxta çıxmasını sağlayan Məlik Sərvər vəzirliyi öhdəsində tutmağa davam etdi. Ancaq mərkəzi Caunpur olan şərq bölgələrindəki qarışıqlıqlar üzündən buranın valiliyinə təyin edildi və burada huzur və əsayişi sağladı. Sultan Mahmudun Dehlidən qaçması üzərinə Atabək-i İslam ünvanıyla müstəqilliyini elan edən Məlik Sərvər xanədanını qurdu, öz adına sikkə zərb etdirdi və xütbə oxutdu (796/1394). Günümüzdə Uttar Pradəş adı verilən bölgənin tamamını ələ keçirib hakimiyətini Kudh və Yamuna çayı ətrafında Asamdan cənubda Bundəlkxanda qədər genişlətdi. Ləknəvti sultanı da onun hakimiyətini qəbul edərək bağlılığını bildirdi. Caunpuru imar edən Məlik Sərvər şəhəri elm adamları və şairlərin yerləşdiyi bir mədəniyyət mərkəzi halına gətirdi.

Məlik Sərvərin Rəbiüləvvəl 802-ci(noyabr 1399-cu) ildə vəfatından sonra Habəşli bir kölə olan əvlatlığı Mübarək şah Karanfil taxta çıxarıldı. Mübarək şah Caunpuru Dehlidən gələn təhlükələrə qarşı qorudu. 1401-cü ildə xanədanın başına Şərqi Sultanlığının ən önəmli hökmdarlarından İbrahim şah keçdi. Hakimiyətinin ilk illərində Mallu İqbal xan və Sultan Mahmud Nasirəddin şahın hücumlarına məruz qaldı. Kannevci zəbt edən Mahmud şah qarşısında onunla anlaşmağı lazım bildi (1405). Tirhut bölgəsi Şərqi Sultanlığına tabe olmağa davam etdi. İbrahim şah 1406-cı ildə Kannevci, 1414-cü ildə Kalpilərə aid bəzi şəhərləri ələ keçirdi. Cəmaziyələvvəl 831də (Mart, 1428) Dehli sultanı Seyid Mübarək şah ilə apardığı savaşda iki ordu da itkilər verdi və mütləq bir nəticə alınmadı. İbrahim şah bu dönəmdə Kalpi sultanlığındaki iqtidar mübarizələrinə doğrudan müdaxilə etdi. 1436-1437-ci illərdə Dehliyə hücum edən İbrahim şah ona qarşı dirənəməyən Sultan Seyid Məhəmmədlə anlaşma bağladı. Onun dönəmində də alimlər və sənətkarlar himayə edildi. Bir çox mədrəsə açıldı və Şarki tərzi deyilən yeni bir memarlıq üslub əmələ gəldi.

İbrahim Şahın 844-cü (1440-cı) ildə vəfatı üzərinə yerinə böyük oğlu Mahmud şah keçdi. Mahmud şah 1443-cü ildə Kalpi hakimi Nasır xana karşı yürüdü. Nasır xan, Mahmudabadı tərk edərək Çandəriyə getdi və Malva Xalaci hökmdarı I Mahmuddan yardım istədi. Ertəsi il aparılan savaşdan da bir nəticə əldə edilə bilmədi. 856da (1452) Dəlhi üzərinə səfərə çıkan Mahmud Şah, Narəla savaşında Dəlhi hakimi və kayınbiradəri Bəhlul-i Ludiyə yənildi. 1458də vəfat ədincə oğlu Bikan Xan, Məhəmməd Şah unvanıyla taxta çıkarıldı. Ancak Məhəmməd Şah, Ludilərlə mücadələ ədərkən kardəşi Hüseyn Şah Şarki isyan ətti. Məhəmməd Şahın kumandanlarından bir kısmı onun tarafına keçti. Məhəmməd Şahın savaşta öldürülməsinin ardından Hüseyn Şah Şarki taxta çıktı (863/1458). İlk yıllarında Ludilərlə barış yapan Hüseyn Şah Şarki güçlü bir ordu oluşturduktan sonra vərgisini göndərməyən Orissa hakimini tabiiyət altına aldı. Gvaliyar səfəriylə də bölgədəki hakimiyətini pəkiştirdi (871/1466). Ordunun modərnləştirilməsinə böyük önəm vərərək bir topxanə kurdurdu. Bu arada Bayana hakimi tabiiyətini tanıdığı gibi Məvatta hökm sürən Ahməd Xanla ittifak yaptı. Gittikçə güçlənən və bölgədəki tək rakibi Dəlhi Sultanlığına karşı böyük bir ordu hazırlayan Hüseyn Şah 878də (1473) Dəlhiyə bir səfər düzənlədiysə də bir nəticə alamadı. Hüseyn Şahın bundan sonra Dəlhiyə yaptığı iki səfər başarısızlıkla sonuçlanırkən Bədaun və Sambhal 1478-ci ildə Şarki topraklarına katıldı.

Hüseyn şah Şarki aynı yıl Dəlhiyi ələ keçirmək amacıyla Yamuna nəhrinə qədər ilərlədi. Bəhlul-i Ludi, Hüseyn Şaha tabi olup Dəlhiyi əlində tutmak şartıyla anlaşma təklif əttiysə də kabul ədilmədi. Bunun üzərinə Bəhlul, Yamuna ırmağını keçərək Şarki Sultanlığı ordusunu məğlub ətti. Hüseyn Şah bir müddət sonra yəni bir ordu toplayıp Dəlhiyə yönəldi, ancak yinə başarılı olamadı. 885tə (1480) üçüncü dəfa məğlub oldu. Ərtəsi yıl Sirsada yapılan savaşı da kaybədən Hüseyn Şah topraklarının önəmli bir kısmını Ludilərə bırakmak zorunda kaldı (886/1481). Bəhlul-i Ludi 1482də Şarki Sultanlığının mərkəzi Caunpuru da ələ keçirdi. Fakat ordusunu təkrar toplayan Hüseyn Şah, Caunpura hakim olduysa da Bəhlul bizzat gələrək şəhirdə hakimiyəti sağladı və Şarki taxtına oğlu Barbək Şahı çıkardı (888/ 1483). Bazı araştırmalarda Şarki Sultanlığının bu tarihtən itibarən fiilən sona ərdiği iləri sürülür; ancak Hüseyn Şahın Biharı ələ keçirip Ludilərə karşı mücadələsinə dəvam əttiği dikkatə alındığında onun 900də (1495) Biharda İskəndər-i Ludiyə yənilip aynı yıl Benqaldəki Kahlgaona (Colgong) çəkildiği zamana qədər xanədanın varlığını sürdürdüğü söylənəbilir.

Benqal sultanının himayəsində yaşayan Hüseyn Şah Şarki 911də (1505) vəfat ətti; naaşı Caunpura naklədilərək əl-Camiuş-şarkın yakınında dəfnədildi. Benqal sınırlarından Himalayalara qədər olan topraklarda bir asır qədər hökm sürən Şarki sultanları alim və sanatkarları himayə ətmələriylə tanınmıştır. Timurun Dəlhiyi yağmalamasının (1398) ardından Hindistan və Türkistandaki alim, şair, edib və sanatkarlar Caunpurdan himayə görmüştür. “Doğunun Şirazı” olarak tanınan Caunpurda Çiştiyyə və Sührəvərdiyyə gibi tarikatlar dərgahlar açmıştır. Dəvlətabadi, Məvlana İlahdad, Hacə Əbül-Fəth gibi alimlərlə Suriyə asıllı mutasavvıf Şah Madər dəvrin tanınmış simalarındandır. Dönəmin ən önəmli əsərləri Caunpurdaki Atala, Lal Dərvazə və cuma camiləridir. Kırmızı kum taşları, sütunları və taş işləməciliğiylə Şarki mimarisinin ən karaktəristik əsəri olan Atala Camiinin təməlləri 765tə (1364) Firuz Şah Tuğluk tarafından atılmışsa da camiyi 810da (1408) İbrahim Şah tamamlamıştır. Bu dəvirdə inşa ədilən əsərlər Tuğluklu dönəmi əsərlərinə görə təzyinat və sanat bakımından daha göstərişlidir. Lal Dərvazə Camii, Mahmud Şahın xanımı Bibi Raci tarafından yaptırılmış (851/1447), inşasına 1438də başlanan cuma camisi Hüseyn Şah zamanında 883tə (1478) tamamlanmıştır. Lal Dərvazə Camii ətrafında kurulan mədrəsə günümüzdə Camia-i Hüsəyniyyə adıyla faaliyət göstərməktədir. Sultan İbrahimin inşa əttirdiği Cancahri Camii ilə yinə onun kumandanları Halis və Muhlis xanlar tarafından yaptırılan cami də Atala Camii tarzındadır. 1495-ci ildə Sultan İskəndər Ludi, Caunpurda Şarki Sultanlığının izlərini silmək için camilər dışındaki bütün əsərləri tahrip əttirmiştir. Klasik Hint müziğinin ən önəmli üstatlarından kabul ədilən Hüseyn Şah Şarki, Hint müziği formlarından olan “hayal” adlı nağməyi icad etmişdir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]