Coğrafi mövqe

Coğrafi mövqe — Yer səthində hər hansı bir məntəqənin və ya ərazinin bu məntəqədən və ərazidən kənarda yerləşən ərazi və ya obyektə nisbətən tutduğu mövqedir. Coğrafi mövqe hər şeydən əvvəl məntəqənin və ərazinin coğrafi enliyi və uzunluğu ilə müəyyən edilir ki, buna riyazi coğrafi mövqe deyilir. Coğrafi mövqe fiziki-coğrafi obyektlərə (materiklərə, dağlara, okeanlara, dənizlərə, çaylara, göllərə və s.yə) görə tutduğu mövqeyinə nisbətən götürülür. İqtisadi və siyasi coğrafiyada Coğrafi mövqe dedikdə ölkənin, rayonun, yaşayış məntəqəsinin və ya digər bir obyektin başqa iqtisadi-coğrafi ( o cümlədən nəqliyyat yollarında, təsərrüfat mərkəzlərinə və s.-yə) və fiziki-coğrafi obyektlərə, habelə bir ölkənin o biri ölkəyə və ya başqa ölkələrə görə tutduğu mövqe nəzərə alınır^[1].

Coğrafi mövqe həmçinin də hər hansı bir obyektin (ölkə, şəhər, dağ və s.) yer kürəsi üzərindəki yerini müəyyən edən göstəricilərin məcmusudur. Coğrafi mövqe obyektin həm riyazi koordinatlarını (paralel və meridianlar), həm də ətraf mühitdəki digər coğrafi obyektlərə nəzərən yerini ifadə edir. Coğrafi mövqe iki əsas hissəyə ayrılır: Riyazi (mütləq) mövqe və Nisbi (iqtisadi-coğrafi) mövqe.

Riyazi (mütləq) mövqe

Riyazi mövqe bir məntəqənin ekvatora və Baş (Qrinviç) meridianına görə dərəcə torundakı yeridir. Başqa sözlə, bu, məntəqənin coğrafi koordinatları ilə (enlik və uzunluq) ifadə olunan mövqeyidir.^[2]

Riyazi mövqe aşağıdakı amillərə birbaşa təsir göstərir:

İqlim qurşaqları: Məntəqənin ekvatordan nə qədər uzaqda (hansı enlikdə) yerləşməsi günəş şüalarının düşmə bucağını və müvafiq olaraq iqlimi müəyyən edir.
Saat qurşaqları: Məntəqənin hansı meridian üzərində yerləşməsi onun yerli və qurşaq vaxtını müəyyən edir.
İşıqlanma qurşaqları: Tropiklər və qütb dairələrinə nəzərən mövqe fəsillərin dəyişməsini və gündüzün uzunluğunu tənzimləyir.^[3]

Nisbi (Xüsusi) mövqe

Nisbi mövqe hər hansı bir yerin okean və dənizlərə, dağ silsilələrinə, mühüm nəqliyyat yollarına, qonşu ölkələrə, təbii ehtiyatlara və siyasi bloklara nəzərən yerləşməsidir.

Nisbi mövqe ölkələrin aşağıdakı xüsusiyyətlərinə təsir edir:

Geosiyasi və geostrateji əhəmiyyəti;
İqtisadi inkişaf səviyyəsi və xarici ticarət imkanları;
Əhalinin məskunlaşma sıxlığı və urbanizasiya səviyyəsi;
Turizm potensialı və nəqliyyat dəhlizləri (məsələn, İpək Yolu).

Relyef və hündürlük amili

Nisbi mövqeyə həmçinin ərazinin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü və relyef formaları da daxildir. Yüksəklik artdıqca temperaturun düşməsi, yağıntıların paylanması və bitki örtüyünün dəyişməsi birbaşa nisbi mövqe ilə bağlıdır.^[4]

İqtisadi-coğrafi mövqe (İCM)

Bu, obyektin (ölkənin, rayonun, şəhərin) iqtisadiyyatın inkişafına təsir edən xarici iqtisadi elementlərə nəzərən mövqeyidir. Buraya bazarlara yaxınlıq, xammal mənbələrinə çıxış və beynəlxalq maliyyə mərkəzləri ilə əlaqələr daxildir. İCM zaman keçdikcə yeni [[yol[]ların çəkilməsi və ya siyasi dəyişikliklər nəticəsində dəyişə bilər.^[5]

Həmçinin bax

İstinadlar

↑ O.Osmanov, B.Abdullayev "Məktəblilərin izahlı coğrafiya lüğəti" Bakı - 1979
↑ Gersmehl, Philip. Teaching Geography. New York: Guilford Press. 2008. 60. ISBN 978-1-59385-715-8.
↑ Strahler, Alan. Introducing Physical Geography (ingilis). Wiley. 2013.
↑ Knox, Paul; Marston, Sallie. Human Geography: Places and Regions in Global Context (ingilis). Pearson. 2015.
↑ Nesterova, N. Economic Geography (ingilis). 2020.

[1] O.Osmanov, B.Abdullayev "Məktəblilərin izahlı coğrafiya lüğəti" Bakı - 1979

[2] Gersmehl, Philip. Teaching Geography. New York: Guilford Press. 2008. 60. ISBN 978-1-59385-715-8.

[3] Strahler, Alan. Introducing Physical Geography (ingilis). Wiley. 2013.

[4] Knox, Paul; Marston, Sallie. Human Geography: Places and Regions in Global Context (ingilis). Pearson. 2015.

[5] Nesterova, N. Economic Geography (ingilis). 2020.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]