Diplomatik əlaqələr haqqında Vyana Konvensiyası

Diplomatik əlaqələr haqqında Vyana Konvensiyası
Diplomatik əlaqələr haqqında 1961-ci il Vyana Konvensiyası
İmzalanma tarixi	18 aprel 1961
İmzalanma yeri	Vyana
Qüvvəyə minməsi	24 aprel 1964
İmzalayanlar	48
Tərəflər	179 (fevral 2017)
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Diplomatik əlaqələr haqqında Vyana Konvensiyası — müstəqil dövlətlər arasında diplomatik münasibətlərin həyata keçirilməsi üçün hüquqi çərçivəni müəyyən edən beynəlxalq müqavilə. Onun əsas məqsədi vahid norma və prinsiplər sistemi vasitəsilə hökumətlər arasında dostluq münasibətlərinin inkişafına şərait yaratmaqdır. Konvensiyanın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri diplomatik immunitet institutunun uzun illər ərzində formalaşmış beynəlxalq adət hüququ normalarını kodifikasiya etməsidir. Bu çərçivədə diplomatik nümayəndəliklərə və diplomatlara onların funksiyalarını qəbul edən dövlət tərəfindən hər hansı təzyiq, müdaxilə və ya təqib təhlükəsi olmadan yerinə yetirmələrinə imkan verən xüsusi imtiyaz və immunitetlər tanınır.

Vyana Konvensiyası müasir beynəlxalq münasibətlər və beynəlxalq hüquq sisteminin əsas sütunlarından biri hesab olunur. Sənəd dünya dövlətlərinin böyük əksəriyyəti tərəfindən ratifikasiya edilmiş və onun müddəalarına geniş şəkildə riayət olunur. Bu baxımdan, Konvensiya BMT-nin himayəsi altında hazırlanmış ən uğurlu beynəlxalq hüquqi sənədlərdən biri kimi qəbul edilir.

1961-ci ilin 18 aprelində imzalanmış Konvensiya giriş hissə və 53 maddədən ibarətdir.

Tarixi

Suveren dövlətlərin tarixi boyunca diplomatlar xüsusi hüquqi statusdan istifadə etmişlər. Diplomatik immunitet prinsipi qədim dövrlərə gedib çıxır. Belə ki, qədim Yunanıstan və Roma dövlətləri elçilərə xüsusi status verirdilər. Bu fundamental konsepsiya əsrlər boyu qorunub saxlanılmış, davamlı şəkildə inkişaf etmiş və bu günə qədər dövlətlərarası münasibətlərin mühüm tərkib hissəsi olaraq qalmaqdadır. Dövlətlər arasında sazişlərin və razılaşmaların müzakirə olunması funksiyası diplomatlara müəyyən xüsusi imtiyazların tanınmasını zəruri edir. Ənənəvi olaraq xarici dövlətin nümayəndəsi qonaq kimi qəbul edilir, onun mənsub olduğu dövlətlə əlaqələri məxfi hesab olunur, qəbul edən dövlət tərəfindən hər hansı təzyiqə və ya məcburiyyətə məruz qalmaması isə diplomatik fəaliyyətin səmərəli həyata keçirilməsi üçün vacib şərt sayılır.

Diplomatik immunitetin beynəlxalq hüquq normaları şəklində kodifikasiya olunmasına yönəlmiş ilk cəhd 1815-ci ildə keçirilmiş Vyana konqresi çərçivəsində edilmişdir. Daha sonrakı dövrdə isə bu sahədə mühüm addımlardan biri 1928-ci ildə Havanada qəbul olunmuş Diplomatik xidmət əməkdaşları haqqında Konvensiya olmuşdur.

Diplomatların hüquqi statusunu tənzimləyən müasir beynəlxalq müqavilə isə Beynəlxalq Hüquq Komissiyası tərəfindən hazırlanmış layihə əsasında formalaşdırılmışdır. Müqavilə 18 aprel 1961-ci ildə Avstriyanın paytaxtı Vyanada keçirilmiş BMT-nin Diplomatik Əlaqələr və İmmunitetlər üzrə Konfransında qəbul edilmiş və 24 aprel 1964-cü ildə qüvvəyə minmişdir. Həmin konfransda, eyni zamanda, Vətəndaşlığın Əldə Edilməsi ilə bağlı Fakultativ Protokol, Mübahisələrin Məcburi Qaydada Həlli haqqında Fakultativ Protokol, Yekun Akt və bu Akta əlavə edilmiş dörd qətnamə də qəbul olunmuşdur. 1961-ci il Konvensiyasının diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri Müqəddəs Taxt-Tacın (Vatikanın) digər dövlətlərlə diplomatik münasibətlərdə diplomatik immunitet statusunun beynəlxalq-hüquqi əsaslarının təsbit edilməsidir.

İki il sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatı diplomatik münasibətlər sahəsində qəbul edilmiş bu sənədlə sıx bağlı olan digər mühüm beynəlxalq müqaviləni – Diplomatik Münasibətlər haqqında Vyana Konvensiyasını tamamlayan 1963-cü il Konsulluq Münasibətləri haqqında Vyana Konvensiyasını qəbul etmişdir. Bu Konvensiya konsul nümayəndəliklərinin statusunu, funksiyalarını, imtiyaz və immunitetlərini müəyyən etməklə dövlətlər arasında konsulluq əlaqələrinin vahid hüquqi əsaslar üzərində qurulmasını təmin etmişdir.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisin 228 N-li qərarına əsasən 1992-ci il 21 iyul tarixində Vyana Konvensiyasına qoşulmuşdur.

Əsas müddəaları

Diplomatik münasibətlər haqqında 1961-ci il Vyana Konvensiyası ümumilikdə 53 maddədən ibarət genişhəcmli beynəlxalq hüquqi sənəddir. Onun əsas müddəalarını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar:

• Persona non grata institutu (Maddə 9): Qəbul edən dövlət istənilən vaxt və hər hansı səbəb göstərmədən diplomatik nümayəndəliyin müəyyən əməkdaşını persona non grata (arzuolunmaz şəxs) elan edə bilər. Bu halda göndərən dövlət həmin şəxsi ağlabatan müddət ərzində geri çağırmalıdır; əks təqdirdə, həmin şəxs diplomatik immunitet hüququnu itirə bilər.
• Diplomatik nümayəndəliyin binalarının toxunulmazlığı (Maddə 22): Diplomatik nümayəndəliyin yerləşdiyi binalar toxunulmazdır və nümayəndəliyin rəhbərinin razılığı olmadan qəbul edən dövlətin səlahiyyətli orqanları həmin əraziyə daxil ola bilməzlər. Bundan əlavə, qəbul edən dövlət nümayəndəliyin binalarında axtarış apara, sənədlərini və ya əmlakını müsadirə edə bilməz və nümayəndəliyi hər cür müdaxilə və zərərdən qorumağa borcludur. Bu prinsip diplomatik agentlərin şəxsi yaşayış yerlərinə də şamil olunur (Maddə 30).
• Arxiv və sənədlərin toxunulmazlığı (Maddə 24): Diplomatik nümayəndəliyin arxivləri və sənədləri tam toxunulmaz hesab olunur və qəbul edən dövlət tərəfindən nə müsadirə edilə, nə də açıla bilər.
• Sərbəst rabitə hüququ (Maddə 27): Qəbul edən dövlət diplomatik nümayəndəliyin öz dövləti ilə sərbəst və maneəsiz əlaqə saxlamasını təmin etməli və qorumağa borcludur. Diplomatik çanta heç bir halda, hətta ondan sui-istifadə şübhəsi yarandıqda belə açıla bilməz. Diplomatik kuryer isə həbs edilə və ya saxlanıla bilməz.
• Şəxsi toxunulmazlıq (Maddə 29): Diplomatik agentlər həbsə və ya hər hansı formada azadlıqdan məhrum edilməyə məruz qala bilməzlər. Qəbul edən dövlət onların şəxsiyyətinin, təhlükəsizliyinin və ləyaqətinin qorunması üçün bütün zəruri tədbirləri görməlidir.
• Məhkəmə yurisdiksiyasından immunitet (Maddə 31): Diplomatik agentlər qəbul edən dövlətin cinayət və mülki yurisdiksiyasından immunitetə malikdirlər. Bununla belə, onların rəsmi vəzifələri ilə bağlı olmayan müəyyən peşə və kommersiya fəaliyyətləri bu immunitetdən istisna edilə bilər. Göndərən dövlət həmin immunitetdən könüllü şəkildə imtina edə bilər (Maddə 32).
• Vergi və gömrük güzəştləri (Maddələr 34 və 36): Diplomatik nümayəndəliklər və diplomatik agentlər bir sıra dövlət və yerli vergilərdən, eləcə də müəyyən gömrük rüsumlarından azad edilirlər.
• Ailə üzvlərinin hüquqları (Maddə 37): Diplomatik agentlərlə birlikdə yaşayan ailə üzvləri də əksər hallarda diplomatlara verilən imtiyaz və immunitetlərdən istifadə edirlər.
• Daxili işlərə qarışmamaq öhdəliyi (Maddə 41): Diplomatik agentlər qəbul edən dövlətin daxili işlərinə müdaxilə etməməli, həmin dövlətin qanun və qaydalarına hörmət etməlidirlər. Diplomatik immunitet qanunlardan tam azad olmaq demək deyil; diplomatlar fəaliyyətlərini beynəlxalq hüququn və qəbul edən dövlətin qanunlarının tələblərinə uyğun həyata keçirməlidirlər.

Bu müddəalar diplomatik münasibətlərin sabitliyini, dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsini və diplomatik nümayəndələrin öz funksiyalarını maneəsiz şəkildə yerinə yetirməsini təmin edən əsas beynəlxalq-hüquqi mexanizmləri təşkil edir. Vyana Konvensiyası məhz bu prinsiplər vasitəsilə müasir diplomatiyanın hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir və dövlətlərarası münasibətlərdə hüquqi müəyyənlik yaradır.

İştirakçıları

 Konvensiyanı ratifikasiya edən dövlətlər  Konvensiyaya qoşulmayan BMT üzvləri

2021-ci ilin iyun ayına olan məlumata əsasən, Diplomatik Münasibətlər haqqında Vyana Konvensiyasının 193 dövlətdən ibarət iştirakçısı mövcuddur. Bunlara Birləşmiş Millətlər Təşkilatının bütün üzv dövlətləri daxildir; yalnız Palau və Cənubi Sudan istisna təşkil edir. Bundan əlavə, BMT-nin müşahidəçi statusuna malik olan Müqəddəs Taxt-Tac və Fələstin Dövləti də Konvensiyanın iştirakçıları sırasındadır.

Çin Respublikası Konvensiyanı 18 aprel 1961-ci ildə imzalamış, 19 dekabr 1969-cu ildə isə ratifikasiya etmişdir. Bu, Birləşmiş Millətlər Təşkilatında Çinin təmsilçilik yerinin Çin Xalq Respublikası tərəfinə verilməsindən əvvəl baş vermişdir. Hazırda Konvensiyanı imzalamış, lakin ratifikasiya etməmiş heç bir dövlət mövcud deyildir.

Fakultativ protokollar

Konvensiya, həmçinin iki fakultativ protokolu da özündə birləşdirir. Fakultativ protokollardan biri diplomatik missiyanın üzvləri tərəfindən yerləşmə dövlətinin vətəndaşlığının alınmasının qeyri-mümkünlüyünü nəzərdə tutur. Bu protokolun məzmununa əsasən, yerləşmə dövlətinin vətəndaşı olmayan diplomatik nümayəndəliyin əməkdaşları və onlarla bir yerdə yaşayan ailə üzvləri yerləşmə dövlətinin vətəndaşlığını ala bilməzlər.

Mübahisələrin məcburi həll edilməsi haqqında 2-ci Fakultativ Protokola əsasən, konvensiyanın tətbiqi və şərhi üzrə mübahisələr onun iştirakçılarının birinin ərizəsi əsasında Beynəlxalq Məhkəməyə ötürülür.

Ədəbiyyat

• H. A. Qasımova. Xarici əlaqələr hüququ. Dərslik. Bakı: "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2008, 480 səh.