Eneslər

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Eneslər
özlərini enço, moqadi, pebay
Ümumi sayı
265
Yaşadığı ərazilər
237 Rusiya Rusiya
26 Ukrayna
(2002)
Dili

Enes dili, Rus dili

Dini

Şamanizm, Provaslav

Qohum xalqlar

Nenlər, Nqanasanlar

Eneslər (özlərini enço, moqadi, pebay) — Samodi dillərində danışan az saylı xalq. Sayları 300 nəfərdən azdır. Öz dillərini qoruyub saxlaya bilmişdir. Qohum xalqları: Nqanasanlar və Neneslər.

Adı[redaktə | əsas redaktə]

«Enes» adını onlara Q. N. Prokofev tərəfindən 1930-ci ildə vermişdir. «Enneçe» qədim şözündən götürülmüş və mənası insan deməkdir. Tundra enesləri özlərini «Somatu», Meşə enesləri «Pe-bay» adlandırırlar.

Sayı və yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Eneslər Rusiya Federasiyasında 237 insan müəyyənləşmişdir. Onların 213 nəfəri Krasnoyarsk diyarı ərazisində yaşayırlar. Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində 197 enesdən cəmi 66 nəfəri (33,5 %) Enes dilini bilirlər[1]

2002-ci il məlumatına görə Krasnoyarsk diyarının Potapovo qəsəbəsində 86 enes yaşayır[2].

Eneslər əsasən Yenisey çayının deltası boyunca yaşayırlar. Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində Dudinka şəhəri ətrafında və Ust-Avam qəsəbəsində cəmləşmişlər.

Tundra enesləri - Yayda Yenisey çayından Pura çayı ətrafı tundra ərazilərinə köçürdülər. Qışda isə Malaya Xeta və Pyasino gölü ətafı ərazilərə köçürdülər. Bu etnik qrupun daxilində Somatu, Bay, Muqqadi adlı kiçik birləşmələr olmuşdur. Onlar özlərini somatu-оneyenneçe adlandırırdılar. Digər eneslər isə onları madu adlandırırdılar.

Meşə enesləri - Dudinka şəhərindən cənubda yerləşən meşəliklərdə köçəri həyat sürüdülər. Bu etnik qrupa Muqqadi, Yoçi və Bayların 7 qəbiləsi daxil olmuşdur.

Dil[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrdə Enes dili Nenes dilinin bir dialekti hesab edilirdi. 19591979-cı illər siyahıya alınması zamanı onlar müstəqil xalq olaraq qiymətləndirilmirdi. Onları Neneslər və ya Nqanasanlar olaraq qeydə alırdılar. Enes dili Ural dillərinin Samodi dilləri qrupuna daxildir. Dil öz növbəsində iki dialektə böünür.

Enes dilində hazırda 150 nəfər danıışır. Bu dili bilənlər əsasən yaşlılardır. Onlar üçün ünsiyyət dili ya rus yada nenes dilidir. 2002-ci il məlumatına əsasən bu dildə cəmi 116 nəfər danışır. Bu isə dünyada yaşayan enesləri 49% təşkil edir[3]. Ukraynada yaşayan (2001 il) 26 enesdən cəmi 18 enes dilini öz doğma dili hesab edir.

Məşqüliyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Maralçılıq əsas kənd təsərrüfatı sahəsi olmuşdur. Ailədə qadın əsas rol oynayırdı. Onların ailələri say baxımından elə də böyük olmurdu, səbəb isə uşaq ölümlərinin yüksək olması olmuşdur. Uşaq doğulan kimi ona ad qoyulurdu. Ad ya doğulan uşağın xariçi görünüşü yada doğum şəraiti ilə bağlı olurdu.

Adətləri[redaktə | əsas redaktə]

Etnoqrafik araşdırmalar[4] eneslırin. Onlar Çum adlanan evlərdə yaşayırdılar. Meşə eneslərinin geyimlərə Eneslərin ümumi geyimləri kimi qəbul edilir. Tundra eneslərinin geyimləri rəngarənglik baxınından fərlənir. Bununla belə hazırda bu geyimlər geyinilmir.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Легенды и мифы Севера. — М.: Современник, 1985.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 2002-ci il siyahıya almanın nəticələri
  2. http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert База микроданных Всероссийской переписи населения 2002 года
  3. Всероссийская перепись населения 2002 г. Языки России
  4. Г. Ю. Ситнянский, О ПРОИСХОЖДЕНИИ ДРЕВНЕГО КИРГИЗСКОГО ПОГРЕБАЛЬНОГО ОБРЯДА.Печатная версия://Среднеазиатский этнографический сборник. Выпуск IV.М.,2001.С.175-180