Həndəsə
Həndəsə (ing. geometry) — riyaziyyatın nöqtələr, xətlər, bucaqlar, səthlər, cisimlər və fəzanın xassələrini, eləcə də onların qarşılıqlı münasibətlərini öyrənən bölməsidir.[1] Həndəsə həm elementar riyaziyyatın, həm də müasir riyaziyyatın əsas sahələrindən biridir.[1]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Həndəsənin mənşəyi qədim ölçmə, torpaq bölgüsü və tikinti kimi praktik ehtiyaclarla bağlıdır.[2] Qədim Misir və Babilistanda uzunluq, sahə və həcm haqqında müxtəlif empirik biliklər toplanmışdı.[2]
Həndəsə qədim Yunanıstanda sistemli elmi forma aldı. Evklidin Əsaslar əsəri həndəsənin aksiomatik quruluşunu təqdim etmiş və uzun əsrlər boyu əsas riyaziyyat mətnlərindən biri olmuşdur.[2][1]
Orta əsrlərdə İslam dünyasında yunan həndəsə ənənəsi tərcümə, şərh və inkişaf etdirilmişdir.[3] XVII əsrdə Dekart və Fermanın işləri ilə analitik həndəsə meydana gəldi.[2] XIX əsrdə isə qeyri-Evklid həndəsəsinin inkişafı həndəsənin tarixində yeni mərhələ açdı.[4]
Həndəsənin əsas bölmələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Həndəsə şərti olaraq bir neçə əsas bölməyə ayrılır:
- Elementar həndəsə — nöqtə, düz xətt, müstəvi, çoxbucaqlılar və çoxüzlüləri öyrənir.[1]
- Analitik həndəsə — həndəsi fiqurları koordinatlar və cəbri tənliklər vasitəsilə tədqiq edir.[2]
- Proyektiv həndəsə — proyektiv çevirmələr zamanı dəyişməyən xassələri araşdırır.[4]
- Differensial həndəsə — əyrilər, səthlər və daha ümumi fəzaların diferensial və metrik xassələrini öyrənir.[5]
- Topologiya — fiqurların fasiləsiz çevrilmələr altında dəyişməyən xassələrini tədqiq edir.[6]
- Sferik həndəsə — sfera üzərində yerləşən fiqurların xassələrini öyrənir.[1]
Əhəmiyyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Həndəsə yalnız nəzəri riyaziyyatda deyil, həm də fizika, memarlıq, mühəndislik, coğrafiya, kompüter qrafikası və kompüter dəstəkli layihələndirmə kimi sahələrdə geniş tətbiq olunur.[1][5]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 6 Stillwell, John. The Four Pillars of Geometry. Springer. 2005. ISBN 978-0-387-25530-9.
- 1 2 3 4 5 Boyer, Carl B.; Merzbach, Uta C. A History of Mathematics (3rd). Wiley. 2011. ISBN 978-0-470-52548-7.
- ↑ Joseph, George Gheverghese. The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics (3rd). Princeton University Press. 2011. ISBN 978-0-691-13526-7.
- 1 2 Gray, Jeremy. Worlds Out of Nothing: A Course in the History of Geometry in the 19th Century. Springer. 2007. ISBN 978-1-84628-632-2.
- 1 2 do Carmo, Manfredo P. Differential Geometry of Curves and Surfaces. Dover Publications. 2016. ISBN 978-0-486-80699-0.
- ↑ Munkres, James R. Topology (2nd). Prentice Hall. 2000. ISBN 978-0-13-181629-9.