Məzmuna keç

Karamazov qardaşları

Vikipediya, azad ensiklopediya
Karamazov qardaşları
rus. Братья Карамазовы (Brat'ya Karamazovy)
Karamazov Qardaşları romanında əsas qəhrəman "ideyasının siması" - Alyoşa Karamazovun və "qərib"in təsviri. 1879-cu il F.M. Dostoyevskinin rəsmlərindən
Karamazov Qardaşları romanında əsas qəhrəman "ideyasının siması" - Alyoşa Karamazovun və "qərib"in təsviri. 1879-cu il F.M. Dostoyevskinin rəsmlərindən
Janr Fəlsəfi psixoloji roman
Müəllif Fyodr Dostoyevski
Orijinal dili Rusca
Yazılma ili 1878
Nəşr ili 1880
Nəşriyyat Ру́сский ве́стник
Əvvəlki Gülünc adamın yuxusu (hekayə)
Elektron versiya
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Karamazov qardaşları (rus. Братья Карамазовы,) — Rus yazıçısı Fyodor Dostoyevskinin səkkizinci və sonuncu romanıdır. Dostoyevskinin həyatının zirvə romanı olaraq bilinir. Romanın böyük bir hissəsi Staraya Russada yazılmışdır. Roman hissə-hissə “Russkiy vestnik” jurnalında dərc olunub. Dostoyevski əsəri “"Böyük bir günahkarın xatirələri" epik romanının birinci hissəsi kimi təsəvvür edirdi. Əsər 1880-ci ilin noyabrında tamamlandı. Yazıçı çapdan iki ay sonra vəfat etdi. Yazıçı bu əsərində oxucunun diqqətini mənəvi-fəlsəfi məsələlərə yönəldir. Əsərin personajları – İvan, Aleksey və Dmitri Karamazovlar varlığın ilkin səbəbi və son məqsədləri haqqında mühakimələrlə məşğuldur. Onlar Tanrı və ruhun ölümsüzlüyü məsələsinə müxtəlif cür yanaşır və öz seçimlərini edirlər. Dünya ədəbiyyatında xristian təfəkkürü təsvirinin ən dərin örnəklərindən olan Karamazov qardaşları XX əsrin ən paradoksal, fəlsəfi və psixoanalitik interpretasiyalarının obyekti olmuşdur.

Birinci kitab. Bir ailənin tarixi. Xırda mülkədar Fyodor Karamazov varlı və zadəgan Adelayda Miusova ilə evləndi. Lakin qadın onu yaxından tanıdıqdan sonra ona nifrət etməyə başladı və Sankt-Peterburqa qaçdı, orada da vəfat etdi. Ondan Dmitri adlı bir oğul qaldı, amma Karamazov onu demək olar ki, unutdu. Əvvəlcə uşağı xidmətçi Qriqori böyütdü, sonra isə dörd yaşlı Mityanı anasının qohumları öz yanına apardılar. Bundan az sonra Karamazov ikinci dəfə — general arvadı Voroxovanın himayəsində böyümüş, soysuz Sofiya ilə evləndi. Sofiya iki oğul (əvvəl İvanı, sonra Alekseyi) dünyaya gətirdi, lakin sonradan o da vəfat etdi. Uşaqları əvvəl general arvadı, sonra isə onun varisi Yefim Polenov böyütdü. Atası ilə görüşənədək Dmitri gimnaziyanı yarımçıq qoymuş və Qafqazda xidmət etmişdi; İvan təhsildə böyük uğurlar qazanmış və dini mövzuda yazdığı məqalə ilə müəyyən şöhrət əldə etmişdi; Aleksey isə iyirmi yaşında monastıra gedərək qoca Zosimanın yanına şagird olmuşdu. Məhz bu vaxt Karamazovlar ailəsi ilk dəfə bir yerə toplaşır.

İkinci kitab. Uyğunsuz yığıncaq. Avqustun sonunda Fyodor Karamazov, İvan və Pyotr Miusov qoca Zosimanın kiçik monastıra gəlirlər. Dmitri gecikir. Alyoşa qoca ilə birlikdə onların qarşısına çıxır. Fyodor Pavloviç özünü sanki təlxək kimi aparır, dayanmadan hekayələrlətifələr danışır və buna görə üzr istəyir. Qoca onları qoyub toplaşmış qadınların yanına gedir, onların dərdlərini dinləyir və xeyir-dua verir. Geri qayıdarkən imanı zəif olan mülkədar qadın Xoxlakova ilə söhbət edir; onun qızı Liza Zosimanın duasından sonra özünü daha yaxşı hiss edir. Bu vaxt kelyedə İvanın dini məqaləsi müzakirə olunur. Dmitri də gəlib çıxır. O, atasına qarşı dərhal qalmaqal yaradır — səbəb miras və Qruşenka məsələsidir. Qoca onları sakitləşdirir və hamı dağılır. Sonra monastırda, igumenin (monastır rəhbəri) dəvət etdiyi nahar zamanı yenə qalmaqal baş verir — bu dəfə Fyodor Karamazov ilə Pyotr Miusov arasında.

Üçüncü kitab. Şəhvətpərəstlər. Karamazovun evində yalnız özü və İvan yaşayır. Evin yanındakı əlavə tikilidə isə xidmətçilər qalır: qoca Qriqori arvadı ilə və onların övladlığa götürdüyü oğlu Pavel Smerdyakov. Pavel şəhərin dəli hesab olunan Lizaveta Smerdyaşçayanın oğludur; qadın doğuş zamanı ölmüşdü və söz-söhbətlərə görə, uşağın atası Fyodor Karamazov idi. Qriqori onun uşaqlıqdan qəribəliklərini müşahidə etmiş, sonra isə onu Moskvaya aşpazlıq öyrənməyə göndərmişdi. Pavel geri qayıtdıqdan sonra Karamazovun yanında xidmət etməyə davam etmişdi. Dmitri, atasının evinə gedən yolda Alyoşanı saxlayır və ona Katerinanın atasını xilas etməsi, ona olan sevgisi, həmçinin indi Qruşenkaya duyduğu hisslər barədə danışır. O, Alyoşadan xahiş edir ki, bütün bunları Katerinaya izah etsin və eyni zamanda ondan üç min rubl oğurladığını da etiraf etsin. Karamazovun evində Fyodor, İvan, Alyoşa və Smerdyakov Qriqori ilə birlikdə din mövzusunda mübahisə edirlər. Bundan sonra ata oğulları ilə tək qalaraq ölümsüzlük haqqında düşüncələrə dalır. Bu vaxt Qruşenkanı axtaran Dmitri evə soxulur və atasını döyür. Alyoşa Katerina İvanovnanın yanına gedir və orada Qruşenkanı da görür. İki qadın arasında qalmaqal baş verir və bu zaman Katerina Qruşenkanın necə biri olduğunu anlayır. Alyoşa Dmitrinin sözlərini çatdırır və Lizadan məktub alır; məktubda Liza ona sevgisini etiraf edir.

Dördüncü kitab. Sarsıntılar. Qoca Zosima ölüm ayağındadır. Alyoşa yenidən atasının yanına gedir; atasının vəziyyəti artıq yaxşılaşmışdır. Yolda bir oğlan ona daş atır və səbəbini izah etmədən onu dişləyir. Xoxlakovanın evində Alyoşa Liza ilə onun məktubu barədə danışır. Qonaq otağında Katerina İvanovna ona və İvana bildirir ki, o, həmişə Dmitrini sevəcək. O, Alyoşadan xahiş edir ki, Dmitrinin ucbatından zərər çəkmiş ehtiyatda olan штабс-kapitan Sneqiryova 200 rubl versin. Lakin Sneqiryov pulu qəbul etmir. Məlum olur ki, Alyoşaya daş atan oğlan Sneqiryovun oğlu İlyadır; o, Dmitrinin atasını camaat qarşısında saqqalından dartdığını görmüşdü.

Beşinci kitab. Pro və contra. Alyoşa yenidən Xoxlakovanın yanına qayıdaraq bildirir ki, tezliklə monastırı tərk edəcək və gələcəkdə Liza ilə evlənəcəyinə söz verir. Sonra Dmitrini axtararkən Smerdyakovun mülkədarlar və xüsusilə Dmitri haqqında tənqidi danışığını eşidir. Meyxanada Dmitrinin əvəzinə İvanı tapır. İvan ertəsi gün getməyi planlaşdırır və getməzdən əvvəl qardaşını daha yaxından tanımaq istəyir. O, həyat və din haqqında baxışlarını izah edir, “Böyük inkvizitor” poemasını danışır. Alyoşa bundan sonra onun mövqeyini “hər şeyə icazə var” kimi qiymətləndirir və bunu üsyan adlandırır. Atasının evinin yanında İvan Smerdyakovla qarşılaşır. Smerdyakov mümkün qətldən qorxduğunu deyir və özünü kənarda saxlamaq üçün guya tutma keçirəcəyini planlaşdırır. İvan anlayır ki, Dmitri atasını həqiqətən öldürə bilər, amma buna baxmayaraq Moskvaya gedir.

Altıncı kitab. Rus rahibi. Alyoşa qoca Zosimanın hücrəsinə qayıdaraq onun son söhbətini yazıya alır. Zosima uşaqlığını, kadet korpusunu, xidmətini və bir qız üstündə baş verən duelini xatırlayır; rəqibini bağışladıqdan sonra monastıra getdiyini danışır. O, həmçinin rahiblər, ağalar və qulluqçular, dua, sevgi, digər aləmlər, iman və cəhənnəm atəşi haqqında nəsihətlər qoyub gedir.

Üçüncü hissə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yeddinci kitab. Alyoşa. Zosimanın ölümündən sonra Alyoşa onun bədəninin gözlənildiyi kimi müqəddəslərə xas şəkildə qalmamasından (pis qoxu yaymasından) sarsılır. Rakitin onu qarşılayır və Qruşenkanın yanına aparır. Qruşenka deyir ki, polyak nişanlısı geri qayıdıb və onu Mokroye adlı kənddə gözləyir. Alyoşa qısa müddətlik monastıra qayıdıb dua edir və mərhum qocanın “dünyada yaşa” göstərişinə uyğun olaraq monastırı tərk edir.

Səkkizinci kitab. Mitya. Dmitri pul tapmağa çalışır və atasının meşəsini satmaq istəyir, lakin buna nail olmur. Sonra Xoxlakovadan 3000 rubl borc almağa çalışır, amma onda bu qədər pul olmur. Qruşenkanı axtararkən Dmitri gecə atasının evinə gedir və Fyodor Pavloviçi görəndə onda qətl fikri yaranır. Sonra qaçarkən qulluqçu Qriqorini başından vurur. Qan içində və pulla geri qayıdaraq Qruşenkanın Mokroyeyə getdiyini öyrənir. Yemək və şampan alıb ora gedir və onunla birlikdə şənliyə qatılır. Kart oyunu zamanı Qruşenka nişanlısının onu sevmədiyini anlayır; onu qovurlar və məclis qururlar.

Doqquzuncu kitab. İlkin istintaq. Dmitrinin birdən-birə çoxlu pul əldə etməsi və qan içində görünməsi şübhə doğurur. Karamazovun evində Fyodor Pavloviç başı yarılmış halda ölü tapılır. Şübhə Dmitrinin üzərinə düşür; onu Mokroyedə tapıb istintaq aparırlar. Dmitri Qriqorini vurduğunu etiraf edir (o sağ qalır), amma atasını öldürdüyünü qəbul etmir. Uzun dindirilmədən sonra pulu əvvəllər Katerina İvanovnadan oğurladığını deyir. Ona inanmırlar, həbs edib aparırlar.

Dördüncü hissə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Onuncu kitab. Oğlanlar. On üç yaşlı sosialist Kolya Krasotkinin hekayəsi təsvir olunur; o, İlyuşaya himayədarlıq edir. İlyuşa bir iti iynəli çörəklə öldürmüş, sonra isə atası Dmitri tərəfindən alçaldılmışdı. Alyoşaya hücum etdikdən sonra İlyuşanın vəziyyəti pisləşir. Kolya onu inandırır ki, it sağ qalıb. Həkim bildirir ki, bahalı müalicə olmadan uşaq sağ qalmayacaq. Sonradan İlyuşa vəfat edir.

On birinci kitab. Qardaş İvan Fyodoroviç. Məhkəmədən əvvəl Alyoşa Qruşenkanı, Xoxlakovanı və Lizanı, İvanı və həbsdə olan Dmitrini ziyarət edir. Liza artıq onu sevmir. İvan xəstə görünür və Alyoşa onu atasının ölümündə günahkar olmadığına inandırmağa çalışır. İvan artıq iki dəfə Smerdyakovla görüşmüşdü; o, dolayısı ilə İvanın günahını ima edirdi. Növbəti görüşdə Smerdyakov açıq şəkildə Fyodor Karamazovu öldürdüyünü etiraf edir. Məhkəmədən əvvəlki gecə isə özünü asır.

On ikinci kitab. Məhkəmə səhfi. Məhkəmədə Katerina, Qruşenka və Alyoşa Dmitrinin xeyrinə ifadə verirlər. İvan çıxış edərək qətldə Smerdyakovu və özünü günahlandırır. Katerina artıq Dmitridən çox İvanı sevdiyi üçün sərxoş Dmitrinin atasını öldürməklə hədələdiyi məktubu təqdim edir. Prokuror Dmitrini günahlandırır, vəkil Fetyukoviç isə onu müdafiə etməyə çalışır. Nəticədə andlılar Mityanı tam günahkar sayır və onu Sibirdə 20 il katorqaya məhkum edirlər. Katerina isə onun qaçışını təşkil edəcəyinə söz verir.

Fyodor Dostoyevski “ümumrusiya şöhrətinin ən yüksək mərhələsində və dünya şöhrətinin astanasında” vəfat etməsinə, eləcə də “Cinlər” (“Бесы”) əsərinin müəllifi kimi etibarlı siyasi reputasiyaya malik olmasına baxmayaraq, Rusiyanın senzura orqanları onu yenə də diqqətdən kənarda qoymamışdır[1]. 1886-cı ildə Sankt-Peterburq Senzura Komitəsi “Ağsaqqal Zosimanın hekayəsi” adlı parçanın xalq üçün çapını qadağan etmişdi; səbəb kimi “pravoslav inancının və kilsənin təlimi ilə, həmçinin dövlət və ictimai həyatın mövcud quruluşu ilə uyğun gəlməyən mistik-sosial təlim” göstərilmişdi. 1896-cı ildə “İnanan qadınlar” adlı parçanın məktəb proqramına daxil edilməsi məsələsi müzakirə olunmuşdu. Məruzəçi romanın bəzi məqamlarının “ortodoks pravoslav-xristian doktrinasına uyğun gəlmədiyini” və kəndli uşaqlarının onu anlama səviyyəsini aşdığını qeyd etmişdi. 1898-ci ildə Elmi Komitənin iclasında yerli idarələrin xalq oxu zallarında hansı kitabların icazəli olacağını müəyyən etməsi ideyası rədd edilmişdi. Məruzəçiyə görə, “Karamazov qardaşları”nda adi oxucu “eksentrik personajlar silsiləsi… müxtəlif fəlsəfi, teoloji və kilsə-ictimai mövzularda uzun müzakirələr və düşüncələrlə” qarşılaşır. Nəticədə senzura qərarı belə olmuşdu: Fyodor Dostoyevskinin əsərlərinin xalq oxu zalları kataloqlarından çıxarılması.

Romanın əsas hadisələri əyalət tipli Skotopriqonyevsk şəhərində baş verir; oxucular bunu yalnız romanın dördüncü hissəsində (on birinci kitab, “Ağrılı ayaq” fəsli) öyrənirlər. Roman mürəkkəb, yaxşı qurulmuş və psixoloji cəhətdən dəqiq işlənmiş detektiv hekayə ehtiva edir[2]. Lakin detektiv süjet çərçivəsində adi görünən kriminal hadisə yalnız sevgi rəqabəti ilə birləşmir, həm də Dostoyevski dövrünün cəmiyyətinin ümumi mənzərəsinə daxil edilir. Süjet çoxqatlıdır: əsas xəttdən yan qollar ayrılır. Müzakirə olunan cinayət Fyodor Pavloviç Karamazovun qətlidir — yaşlı və kifayət qədər varlı bir adam. Bu cinayətin zəmini onun oğlu Dmitri ilə Qruşenka Svetlova uğrunda rəqabət nəticəsində formalaşmışdır. Mitya Karamazovun vəkili Fetyukoviç (onun prototipi real hüquqşünas V. D. Spasoviç idi) ittiham tərəfinin şahidlərinin mənəvi nüfuzunu sarsıtmağa çalışmış, bununla da onların ifadələrini zəiflətməyə cəhd etmişdi. O, andlılara müraciət edərək demişdi: “Günahsız birini cəzalandırmaqdansa, on günahkarı azad buraxmaq yaxşıdır”. Lakin Skotopriqonyevsk andlıları onun bəlağətindən təsirlənməmiş və Mitya Karamazov 20 il katorqaya məhkum edilmişdi. Filologiya elmləri doktoru Vadim Rak məhkəmə prosesində edilən hüquqi səhvi qeyd edir: 1864-cü il Cinayət Mühakimə Nizamnaməsinə əsasən ekspertlərin şahid kimi dindirilməsi qadağan idi. Lakin romanda ekspert doktor Gerçenştube şahid kimi dindirilir və bu, Mityanın xeyrinə nəticə verir. Tədqiqatçı hesab edir ki, Dostoyevski bu səhvi bilərəkdən də edə bilərdi və bu detalın romanın mümkün davamına işarə ola biləcəyini düşünür[3].

Dostoyevski yaradıcılığının tədqiqatçısı, filologiya elmləri doktoru Valentina Vetlovskaya qeyd edir ki, romanın mövzusu olan kriminal hadisə detektiv janr qanunları üzrə inkişaf edir[4]. Əsərdə intriqalı başlanğıc, hadisələrin “fəlakətə” aparan inkişafı, cinayətkarın gizlədilməsi və sonda onun kimliyinin açılması kimi elementlər var. Eyni zamanda Vetlovskaya hesab edir ki, Dostoyevskinin əsas ideyası detektiv süjetdə deyil, romanın etik-fəlsəfi və sosial-publisistik məzmunundadır. Süjet yalnız materialın təşkilinə xidmət edir və ideyanın ifadə vasitəsinə çevrilir. Ədəbiyyatşünas Leonid Qrossman da qeyd edir ki, Dostoyevski üçün başlanğıc nöqtə ideyadır; o, bu ideyanı çoxsaylı və mürəkkəb hadisələrin içinə yerləşdirir. Vetlovskayanın fikrincə, detektiv süjetin fəlsəfi-publisistik dominanta tabe olması nəticəsində roman daha çox fəlsəfi-publisistik janra yaxınlaşır. Müəllifin düşüncəsi oxucunun həm ağlına, həm də hisslərinə təsir edir. Bu yanaşma əsəri ritorik və publisistik janrlara yaxınlaşdırır; müəllif sözü əsas rol oynayır, lakin eyni zamanda digər baxışları da mətnə daxil edir.

  • Fyodor Pavloviç Karamazov — Karamazov ailəsinin 55 yaşında arvadbaz atası.
  • Dimitri Fyodoroviç Karamazov (Mitya) — Fyodor Pavloviçin 28 yaşındakı ən böyük oğlu. Üç yaşı olanda anasının evi tərk etməsindən sonra ilk olaraq atasının xidmətçisi Qriqori, sonra anasının qohumu Pyotr tərəfindən böyüdülmüşdür. Hərbi məktəbə getmiş, Qafqazda döyüşmüşdür. Atası kimi şəhvətə meyilli olan Dmitri illər ərzində heç pay almadığı anasının mirasından payına düşən hissənin bir qədərini hissə-hissə nağd formada və dəyərindən aşağı olaraq almışdır. Borcun bağlanmasına dair sənəd imzalasa da, mirasın məbləğini nəzərə alıb atasından daha çoxunu istəmişdir. Ögey qardaşı Alyoşa ilə səmimi münasibəti vardır. Katerina İvanovna ilə nişanlı və atası kimi Qruşenkaya aşiqdir.
  • İvan Fyodoroviç Karamazov (Vanya, Vanka) — Fyodor Pavloviçin Sofiya İvanovna adlı ikinci arvadından olan 24 yaşındakı ikinci oğlu. Yeddi yaşında anasını itirəndən sonra qardaşı Aleksey ilə birlikdə analarını böyüdən qadının himayəsində böyüyür. Yaxşı təhsil alan İvan nihilist düşüncələri olan və ailəsindən qopuq yaşayan bir gəncdir. Tanrıtanımaz xüsusiyyətləri ilə ön plana çıxır. Ögey qardaşı Dmitri kimi atasına qarşı düşməncə düşüncələr bəsləyir;
  • Aleksey Fyodoroviç Karamazov (Alyoşa, Alyoşka, Alyoşenka, Alyoşeçka) — romanda daha çox Alyoşa olaraq adlandırılır. Fyodor Pavloviçin ikinci arvadından olan 20 yaşlı ən kiçik oğludur. Dörd yaşında anasını itirəndən sonra qardaşı İvan ilə birlikdə analarını böyüdən qadının himayəsində qalırlar. Bəlkə də, Dostoyevskinin 3 yaşında ölən oğlu ilə adaş olduğu üçün romanın sonunda hakim onu ən xeyirli övlad adlandırır. Qəsəbədəki monastırda qalan Alyoşa nihilist olan qardaşı İvandan fərqli olaraq xristianlığı və imanı təmsil edir;
  • Lizaveta — küçə-küçə gəzən, danışa bilməyən və ağlı başında olmayan, amma ətrafdakı adamlardan şəfqət görən gənc qadın. Ona "iylənmiş" mənasında "smerdyaşçaya" ləqəbi verilmişdir. Bir gün Fyodor Pavloviçin mülkündə oğlan uşağı doğmuş və səhərə yaxın ölmüşdür. Dəqiq olmasa belə, doğulan uşağın atasının məhz Fyodor Pavloviç olduğu iddia olunur.
  • Pavel Smerdyakov — Lizaveta ilə Fyodor Pavloviçin cinsi münasibətindən doğulduğu düşünülən, atası dəqiq məlum olmayan uşaq. Fyodor Pavloviçin xidmətçiləri Qriqori Vasilyeviç və onun arvadı Marfa İqnatyevna tərəfindən böyüdülür. Bir az böyüyəndən sonra Fyodor Pavloviç onu aşpazlıq məktəbinə göndərir, qayıdıqdan sonra isə yenidən Fyodor Pavloviçin evində qalaraq aşpazlıq edir. Pavel Sara xəstəsidir.
  • Agrafena Aleksandrovna Svetlova (Qruşenka, Qruşa) — bir çox kişinin diqqətini çəkən gənc qadın. Həm Dimitrinin, həm də Fyodor Pavloviçin birlikdə olmaq istədiyi qadındır;
  • Katerina İvanovna Verkhovtseva (Katya, Katka, Katenka) — Dimitrinin köhnə nişanlısı. Atasının elədiyi qanunsuzluqları gizlətmək üçün onlara yardım edən və ordunun kassasından daha sonra ödənmək üçün götürülən bir neçə min rublu verən Dimitri ilə elədiyi yaxşılığa qarşılıq olaraq nişanlanmışdır. Ancaq Dmitrinin Qruşenkoya aşiq olmasına görə nişan pozulmuşdur;
  • Zosima — Alyoşanın müəllimi və məsləhətçisi olan rahib. Ağıllı və səmimi biri olan Zosima dini inancla doludur. Yorulmadan insanlığı sevmək, başqalarının günahlarını bağışlamaq və Tanrının yaradılışına dəyər vermək başlıqlı ideyaları yaymağa çalışır. Üstün əxlaqi keyfiyyətləri onu insanların gözündə müqəddəsləşdirmişdi;
  • Quzma İlyiç Samsonov — köhnə sevgilisi olan xəyanət etdikdən sonra Qruşenkonu şəhərə gətirən yaşlı tacir;
  • İlyuşa — Kapitan Snegiryovun balaca oğlu. Dmitri Karamazov uşağın atasını təhqir etdiyindən İlyuşa Aleksey Karamazova daş atıb yaralamışdı;
  • Kolya Krasotkin — Sosializm, ateizm barəsində Alyoşa ilə müzakirələr aparan, Avropalaşma ideyası olan məktəbli uşaq.

Ekranlaşdırılma

[redaktə | vikimətni redaktə et]
İl Film Ölkə Rejissor Qeydlər
1921Die Brüder KaramasoffAlmaniyaCarl Froelich
1931Der Mörder Dimitri KaramasoffAlmaniyaErich Engels, Fyodor Otsep
1947I fratelli KaramazoffİtaliyaGiacomo Gentilomo
1959The Brothers KaramazovABŞRichard Brooks
1968Karamazov qardaşlarıSSRİKirill Lavrov232 dəqiqə
1976"O Julgamento"BraziliyaEdison BragaTV serial. 178 seriya (60 dəqiqə)
2009"Bratya Karamazovy"RusiyaYuri Moroz8 bölümlü mini serial. 440 dəqiqə.
2010KaradağlarTürkiyəOğuzhan TercanShow TV — də serial
  1. Волгин, И. Л. Достоевский и правительственная политика в области просвещения (1881—1917) // Достоевский: Материалы и исследования (rus). Ленинград: Наука,. 1980. Т. 4. — С. 192—206. — 288 с. — 25 050 экз.
  2. Достоевский, Фёдор Михайлович. // Энциклопедия Кольера (rus). Открытое общество,. 2000.
  3. Рак, Л. Р. Юридическая ошибка в романе «Братья Карамазовы» // Достоевский: Материалы и исследования / (rus). Ленинград: Наука,. 1976. Т. 2. — С. 154—159. — 332 с. — 15 000 экз.
  4. Ветловская, В. Е. Роман Ф. М. Достоевского «Братья Карамазовы» (rus). Санкт-Петербург: Пушкинский дом,. 2007. 640 с. ISBN 978-5-91476-001-1..