Kvark ulduzu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Kvark ulduzu — varlığı isbat edilməmiş və var olma ehtimalı çox az olan ulduz tipidir.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kvark ulduzu ilə əlaqədar olan ilk fərziyyə 1965-ci ildə sovet fiziklər Dmitri İvanenko və D. Kurdqelaidze tərəfindən irəli sürülmüşdür.[1] Lakin, bu ulduz haqqında olan bütün fərziyyələr və ulduzun varlığı indiyə kimi isbat edilməmişdir.

Xüsusiyyətləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kvark-qluon plazmasından[1] ibarət olan bu ulduzun mövcud olması üçün ulduz öləndə baş verən cazibə içə çökməsi zamanı, protonları çox yüksək təziq altında kvarklara parçalanmalıdır. Amma, bu hadisənin baş vermə ehtimalı çox azdır, çünki protonun kvarklara parçalanması üçün lazım olan təziq və istilik o qədər yüksəkdir ki, ifratnəhəng ulduzlarda belə bunu qarşılacayaq təziq və istilik yoxdur. Teorik olaraq plazmasının çoxu s-kvarklardan (qəribə kvark) ibarət olmalıdır, ona görə də, bu ulduzlar həm də qəribə ulduzlar adlandırılır.[2] Bundan başqa, ölən ulduz ağ cırtdan ola bilməyəcək qədər böyük, qara dəlik ola bilməyəcək qədər də kiçik olmalıdır. Əgər bu ulduzlar varsa, sıxlıqları neytron ulduzlarına nəzərən daha çox olacaq. Orta hesabla 5–10 km radiuslarının, 7–10 milyon il ömürlərinin olduğu təxmin edilir. Ömürlərinin bitirəndən sonra qara dəliyə çevriləcəkləri fərz olunur.

Namizəd ulduzlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • RX J1856.5–3754 Günəş sistemimdən 150 işıq ili uzaqlıqda yerləşmiş bir şəkildə və neytron ulduzu olaraq kəşf edildi. Lakin J.J Dreyk və həmkarları 2002-ci ildə Chandra kosmik teleskopu ilə əldə olunan dəqiq məlumatlardan istifadə edərək bu cismin kvark ulduzu olduğunu ola biləcəyini irəli sürdü. Onların verdiyi məlumatlara görə cismin radiusu 3,8–8,2 km[3] (neytron ulduzlarında 12 km) arasındadır və təxminən 400 işıq ili uzaqlıqda yerləşir. Bu radius isə bir neytron ulduzu üçün çox kiçik idi. Bundan sonrakı inkişaf etmiş təchizatlarla aparılan hesablamalarda Dreykin və həmkarlarının verdiyi təxmini məsafə doğrulandı, amma cismin radiusunun daha böyük olduğu ortaya çıxdı.
  • Kanadanın Kalqari Universitetinin elm adamları 18 sentyabr 2006-cı ildə kəşf edilən parlaq süpernova SN 2006gy qalıntılarının kvark ulduzu ol biləcəyini irəli sürdülər.
  • 2008-ci ildə bir supernova müşahidələri zamanı supernova SN 2005gj, SN 2005apSN 2005ap-nin də kvark ulduzu ola biləcəyi qənaətinə gəldiklərini bildirirdilər.[4]
  • Supernova SN 1987A-nın dağılmış nüvəsinin kvark ulduzu ola biləcəyi irəli sürüldü.[5][6]
  • 2006-cı ildə, Pekin Universitetindən You-Ling Yue və digərləri, PSR B0943+10-un əslində az kütləli bir kvark ulduzu ola biləcəyini irəli sürdülər.[7]
  • 2015-ci ildə Nankin Universitetindən Zi-Gao Dai supernova ASASSN-15lh-nin yeni doğulmuş qəribə kvark ulduzu olduğunu irəli sürdü.[8]

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 Иваненко Д.Д., Курдгелаидзе Д.Ф. Гипотеза кварковых звезд // Астрофизика. — 1965. — Т. 1. — С. 479–482. (rus dilində)
  2. Звезды, кварковые и нейтронные (rus dilində)
  3. Is RX J1856.5–3754 a Quark Star?(ingilis dilində)
  4. Chadha, Kulvinder Singh;"Second Supernovae Point to Quark Stars", Astronomy Now Online, 2008 June 04
  5. Chan; Cheng; Harko; Lau; Lin; Suen; Tian. "Could the compact remnant of SN 1987A be a quark star?". Astrophysical Journal. 695 (1). 2009: 732–746. arXiv:0902.0653. Bibcode:2009ApJ...695..732C. doi:10.1088/0004-637X/695/1/732. (#parameter_ignored)
  6. Parsons, Paul; "Quark star may hold secret to early universe", New Scientist, 2009 February 18
  7. Yue, You-Ling; Cui, Xiao-Hong; Xu, Ren-Xin. "Is PSR B0943+10 a low-mass quark star?". Astrophysical Journal. 649 (2). 2006: L95–L98. arXiv:astro-ph/0603468. Bibcode:2006ApJ...649L..95Y. doi:10.1086/508421. (#parameter_ignored)
  8. Dai, Zi-Gao; Wang, Shan-Qin; Wang, J. S.; Wang, Ling-Jun; Yu, Yun-Wei. "The Most Luminous Supernova ASASSN-15lh: Signature of a Newborn Rapidly-Rotating Strange Quark Star". The Astrophysical Journal. 817 (2). 2015-08-31: 132. arXiv:1508.07745. Bibcode:2016ApJ...817..132D. doi:10.3847/0004-637X/817/2/132. (#parameter_ignored)