Qara dəlik

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Tireless Contributor Barnstar.gif
Laboratoriya.jpg
Məqalənin laboratoriya səhifəsi
Məqalənin təkmilləşdirilməsi üçün kömək edin!


Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi
Qravitasiya
Riyazi ifadə
Kosmologiya
Simulyativ olaraq qara dəliyin yaratdığı qravitasiya bükülməsinin ətrafdakı qalaktikanın görüntüsünü bükməsi
Hadisə üfüqü sadəcə 75 kilometr genişliyində olmasına baxmayaraq 10 günəş kütləsinə sahib dönməyən bir qara dəliyin 600 kilometr uzaqlıqdan simulyativ görünüşü. Bu kütlədə bir qara dəliyin bu uzaqlıqda yaratdığı təcil Yer səthindəkinin təxminən 400 milyon qatıdır.[1]
Eynşteyn halqası (işığın deformasiyası): Qara dəliyin arxasında yerləşən ulduzdan çıxan işıq şüası bizə qara dəliyin qravitasiya təsiriylə ikiyə bölünərək çatır. Bu səbəbdən o ulduzu cüt görürük. Qara dəlik və ya bir başqa qalaktika kimi cazibə mənbələrinə görə işıq şüalarına edilən bu cür qravitasiya müdaxiləsinə və zahiri nəticələrə "qravitasiya lensi" təsiri deyilir.

Qara dəlik[2] — güclü qravitasiyaya sahib fəzazamanın bir nayhiyəsidir hansı ki, zərrəciklər və işıq kimi elektromaqnit dalğalar onun içindən qaça bilmir.[3] Qara dəliyə kosmosda müəyyən haldakı maddənin bir nöqtəyə toplanması ilə meydana gələn bir obyekt kimi də baxıla bilər. Belə cisimləri işıq yaymadıqlarına görə "qara" adlandırırlar. Qara dəliklərin sinqulyarlıqlarına görə üçölçülü olmadıqları və sıfır həcmli olduqları qəbul edilir. Qara dəliklərin daxilində zamanın yavaş irəlilədiyi və ya ümumiyyətlə irəliləmədiyi təxmin edilir. Qara dəliklər Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə təsvir edilir. Birbaşa müşahidə edilə bilmirlər. Onlar müxtəlif dalğa uzunluqları istifadə edən bilavasitə müşahidə üsulları sayəsində kəşf edilmişdir. Bu üsullar eyni zamanda ətraflarında yaranan varlıqların da müşahidə edilməsini təmin etmişdir. Məsələn, bir qara dəliyin potensial quyusunun çox dərin olması səbəbi ilə yaxınlığında yaranan böyümə diskinin üzərinə düşən maddələr diskin çox yüksək temperatura çatmasına səbəb olacaq. Bu da diskin (və dolayı olaraq qara dəliyin) yayılan rentgen şüaları sayəsində təyin edilməsini təmin edəcək. Hal-hazırda qara dəliklərin varlığı bu problemlə maraqlanan astrofiziklərnəzəri fiziklərdən ibarət olan elmi birliyin demək olar ki, bütün fərdləri tərəfindən təsdiq edilərək dəqiqlik qazanmış vəziyyətdədir.[4]






Təqdimat və terminologiya[redaktə | əsas redaktə]

Qara dəlik “sinqulyar qravitasiya” adlanan bir nöqtəyə cəmlənmiş kütləyə sahibdir. Bu kütlə "qara dəliyin hadisə üfüqü" adlanan və haqqında danışılan sinqulyarlığın mərkəzi olan bir kürəni yaradır. Bu kürə qara dəliyin fəzada tutduğu yer kimi də başa düşülə bilər. Kütləsi Günəşin kütləsinə bərabər olan bir qara dəliyin radiusu təxminən 3 km-dir.[5]

Bir “ulduz qara dəliyi”nin Böyük Magellan Buludu istiqamətindəki səmasında simulyativ görünüşü. Qara dəliyin ətrafındakı bir çevrənin iki qövs formasında görünüşü “cazibə lensi təsiri” səbəbi ilə yaranmışdır. Yuxarıda yerləşən Süd Yolu qalaktikası xeyli “bükülmüş” vəziyyətdədir; belə ki, Cənub Xaçı bürcü (yuxarıda, solda) kimi bəzi bürclərin tanınması xeyli çətinləşmişdir. Qara dəliyin arxasındakı HD 49359 ulduzu yenə eyni təsirlə iki ulduz kimi görünür. Bu ulduzun və Böyük Buludun iki ulduz kimi görünməsi qara dəliyi əhatə edən “Eynşteyn halqası” adlanan dairəvi qurşaq üzərində yerləşir.

Ulduzlar arasındakı milyonlarla kilometr məsafəni nəzərə alsaq, bir qara dəliyin başqa bir kosmik cismə göstərdiyi cazibə təsiri bu qara dəliklə eyni kütləyə sahib olan kosmik cismin göstərdiyi cazibə təsiri ilə eyni ədədi qiymətə malikdir. Yəni, qara dəlikləri qarşı qoyulmaz bir kosmik “aspirator” olaraq düşünməmək lazımdır. Məsələn, Günəşin yerində onunla eyni kütləyə sahib bir qara dəlik olsa, Günəş sistemindəki planetlərin orbitlərində hər hansı bir dəyişiklik olmayacaq.


Bir çox qara dəlik növü mövcuddur. Bir ulduzun daxilinə (öz içinə) çökməsi ilə yaranan qara dəliyə "ulduz qara dəliyi" deyilir. Bu qara dəliklər qalaktikaların mərkəzində olsa, bir neçə milyardlıq “günəş kütləsi” kimi nəhəng bir kütləyə sahib ola bilər və bu vəziyyətdə “nəhəng qara dəlik” (və ya qalaktik qara dəlik)[6] adını alar. Kütlə nöqteyi-nəzərindən qara dəliklərin iki uc nöqtəsini yaradan bu iki qara dəlik növü arasında kütləsi bir neçə min "günəş kütləsi" olan üçüncü bir növün mövcud olduğu düşünülür və bu növə “orta kütləli qara dəlik”lər[7] deyilir. Ən aşağı kütləli qara dəliklərin isə kainat tarixinin başlanğıcındakı Böyük Partlayışda yarandıqları düşünülür və bunlara da "ilkin qara dəlik"[8] adı verilir. Bununla birlikdə ilkin qara dəliklərin varlığı hal-hazırda təsdiqlənmiş deyil.

Bir qara dəliyi birbaşa müşahidə etmək mümkün deyil. Bilirik ki, bir cismin görünməsi üçün özündən işıq çıxmalı və ya özünə gələn işığı əks etdirməlidir, amma qara dəliklər çox yaxınından keçən işıqları udur. Bununla birlikdə varlığı ətrafındakı cazibə performansından (məhsuldarlığından), xüsusilə mikrokvazarlarda və aktiv qalaktika nüvələrində qara dəlik üzərinə düşən yaxınlıqdakı maddənin son dərəcə qızmış olmağından və güclü bir şəkildə rentgen şüası yaymağından başa düşülür. Beləliklə, müşahidələr nəhəng və ya kiçik ölçülərdəki bu cür cisimlərin varlığı fikrini irəli sürür. Bu müşahidələrin əhatə etdiyi və ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə tabe olan cisimlər yalnızca qara dəliklərdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Qu X-1 qoşa ulduzu

Qara dəlik anlayışı ilk olaraq 18-ci əsrin sonunda Nyutonun ümumdünya cazibə qanunu əhatəsində yaranmışdır. Lakin o dövrdə məsələ yalnızca “kosmik sürətlər”in işıq sürətindən daha böyük olmasını təmin edə bilən[5] kütləli cisimlərin var olub-olmadığını bilmək idi.[6] Yəni qara dəlik anlayışı ancaq 20-ci əsrin əvvəllərində və xüsusilə Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin ortaya atılmağı ilə fantastik bir anlayış olmaqdan çıxmışdır. Eynşteynin işlərinin yayımlanmasından qısa müddət sonra Karl Şvartsşild[7][8] tərəfindən “Eynşteyn sahə tənlikləri”nin mərkəzi bir qara dəliyin varlığını ehtiva edən bir həll yayımlanmışdı.[9] Bununla birlikdə qara dəliklər üstündə ilk əsas işlər varlıqları haqqındakı ilk əsaslı əlamətlərin müşahidələrini izləyən 1960-cı illərə söykənir.[9] İçində qara dəlik saxlayan bir cismin ilk müşahidəsi[10][11] 1971-ci ildə Uhuru peyki tərəfindən edildi. Peyk Qu bürcünün ən parlaq ulduzu olan Qu X-1 qoşa ulduzunda rentgen şüaları mənbəsi olduğunu təyin etmişdi. Lakin "qara dəlik" termini daha əvvəlcədən, 1960-cı illərdə amerikalı fizik Kip Torn vasitəsilə ortaya atılmışdı. Bu terminin terminologiyaya yerləşməsindən əvvəl qara dəliklər üçün “Şvartsşild cismi” və “qapalı ulduz” terminləri istifadə edilirdi.[10]

Xüsusiyyətlər[redaktə | əsas redaktə]

Süd Yolunun mərkəzindəki qara dəlik qaz buludlarını parçalayır (2006, 2010 və 2013-cü illərin müşahidələri mavi, yaşıl və qırmızı olaraq göstərilir).[11]

Qara dəlik digər astrofiziki cisimlər kimi bir astrofiziki cisimdir. Qara dəlik birbaşa müşahidəsinin çox çətin olması və mərkəzi bölgəsinin fizika qanunlarıyla qənaətbəxş formada təsvir edilə bilməməsi ilə xarakterizə edilir. Mərkəzi bölgəsinin təsvir edilə bilməməsindəki ən vacib faktor mərkəzində bir "sinqulyar qravitasiya"nın olmasıdır. Bu sinqulyar qravitasiya ancaq bir “kvant cazibəsi” qanunuyla təsvir edilə bilər, amma hal-hazırda belə bir qanun yoxdur.[12] Bunun yerinə tətbiq edilən müxtəlif dolayı üsullar sayəsində ətraf-mühitdə hökm sürən fiziki şərait və ətrafındakı sahəyə və cisimlərə təsiri mükəmməl bir formada təsvir edilə bilər.

Digər bir tərəfdən qara dəliklər çox az sayda parametrlərlə təsvir edildiklərinə görə təəccübləndirici cisimlərdir. Yaşadığımız kainatdakı təsviri yalnızca üç parametrə bağlıdır: kütlə, elektrik yüküimpuls momenti. Qara dəliklərin bütün digər parametrləri (ölçüsü, forması və s.) bunlarla təyin edilir. Bir müqayisə aparsaq, məsələn, bir planetin təsvir edilməsində yüzlərlə parametrdən danışıla bilər (kimyəvi birləşmələr, elementlərin fərqlənməsi, konveksiya, atmosfer və s.). Buna görə 1967-ci ildən bəri qara dəliklər yalnız bu üç parametrlə xarakterizə edilirlər ki, bu da 1967-ci ildə Uerner İsrael tərəfindən ortaya atılan "absurd nəzəriyyəsi"[13] sayəsində edilir. Bu, uzun məsafəli fundamental qarşılıqlı təsirlərin yalnız cazibə qüvvəsielektrodinamikanın olmağını da açıqlayır; qara dəliklərin ölçülə bilən xüsusiyyətləri yalnız bu qüvvələri xarakterizə edən parametrlərlə, yəni kütlə, elektrik yükü və impuls momenti ilə verilir.

Bir qara dəliyin kütlə və elektrik yükü ilə əlaqəli xüsusiyyətləri "klassik" (ümumi nisbiliyin olmadığı) fizikanın tətbiq edilə bilən adi xüsusiyyətləridir: qara dəliyin kütləsinə uyğun olaraq bir cazibə sahəsi və elektrik yükünə uyğun olaraq bir elektrik sahəsi vardır. Buna görə də impuls momenti təsiri ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə xas bir özəllik daşıyır: öz oxu ətrafında dönən bəzi kosmik cisimlər ətraflarındakı fəza-zamanı[12][14] da əymək meylindədir.[13][14] "Lens-Tirrinq təsiri"[15] adlanan bu fenomen hələ ki Günəş sistemində müşahidə edilmir.[16] Öz oxu ətrafında “dönən qara dəlik” ətrafındakı fəzada bu fenomen inanılmaz ölçülərdə reallaşmaqdadır ki, bu sahəyə “güc bölgəsi” (fr. ergorégion) və ya “güc kürəsi”[17] adı verilir.

Qalaktik bir qara dəliyin kütləsi, əsasən, balcdakı maddənin kütləsinin təxminən mində birinə bərabərdir.[15]

Dönmə və yüklərinə görə təsnifi[redaktə | əsas redaktə]

Qara dəliklər bəzi parametrləri (impuls momenti (J) elektrik yükü (Q) və həmişə sıfırdan böyük olan kütləsi (m)) vardır ki, bunlara görə müəyyən edilən fərziyyəyə əsasən qara dəliklərin dörd növü vardır.
  m > 0
  J = 0 J ≠ 0
Q = 0 Şvartsşild qara dəliyi Kerr qara dəliyi
Q ≠ 0 Reysner-Nordström qara dəliyi Kerr-Nyumen qara dəliyi

Bir qara dəliyin bütün xüsusiyyətlərini müəyyən edən üç amil vardır: kütləsi, impuls momentielektrik yükü. Bir qara dəliyin kütləsi hər zaman sıfırdan böyükdür. Digər amillərin sıfır ya da sıfırdan böyük olmağına görə qara dəlikləri dörd sinifə ayırmaq mümkündür.

İmpuls momenti və elektrik yükü sıfır olan qara dəliklərə "Şvartsşild qara dəliyi" deyilir. Bu ad 1916-cı ildə belə cisimlərin varlığı fikrini ortaya atmış Karl Şvartsşildə ithafən verilmişdir.

Qara dəliyin elektrik yükü sıfır olmayıb impuls momenti sıfır olanda "Reysner-Nordström qara dəliyi" növü ortaya çıxır. Elmə məlum ola heç bir proses daxilində belə davamlı bir elektrik yükü olan sıxılmış bir cisim yaratmaq imkanı vermədiyinə görə bu cür qara dəliklər varsa belə, astrofizikanın maraq dairəsinə daxil deyil. Bu elektrik yükü qara dəliyin ətrafından alacağı əks elektrik yüklərinin udulması ilə zaman keçdikcə dağıla bilər.[16][18] Nəticə olaraq, "Reysner-Nordström qara dəliyi" kainatda mövcud olmaq ehtimalı çox olmayan nəzəri bir cisimdir.

Qara dəliyin bir impuls momenti olub (öz oxu ətrafında dönərsə) elektrik yükü olmayanda "Kerr qara dəliyi" növü ortaya çıxır. Bu ad 1963-cü ildə bu cür cisimləri xarakterizə edən düsturu tapan Yeni Zellandiyalı riyaziyyatçı Roy Kerrin adına ithafən verilmişdir. Reysner-Nordström və Şvartsşild qara dəliklərinin əksinə Kerr qara dəliyi astrofiziklərin maraq dairəsinə daxil olmuşdur; çünki qara dəliklərin yaranma və təkamül nümunələri onların ətraflarındakı maddəni bir böyümə diski[19] vasitəsilə udmaq meylində olduqlarını və maddələrin böyümə diskinə qara dəliyin fırlanma istiqamətində spiral çəkərək düşdüklərini göstərir. Beləliklə, maddə özünü udan qara dəliyin impuls momenti ilə bir əlaqə qurur. Bu vəziyyətdə astronomiyanın maraqlana biləcəyi qara dəliklər yalnızca Kerr qara dəlikləridir.

Bununla birlikdə bu qara dəliklərin impuls momentlərinin hərtərəfli zəiflədiyi hallarda, təbii olaraq, Şvartsşild qara dəliklərini xatırlatmaları mümkündür.

Dördüncü növ qara dəlik Kerr qara dəliyinin elektrik yükünə sahib olan növüdür. Buna Kerr-Nyumen qara dəliyi deyilir. Kerr-Nyumen qara dəliklərinin də var olmaq ehtimalı çox zəif olduğuna görə bu növə də çox maraq göstərilmir.

Qara və dəlik[redaktə | əsas redaktə]

Qara dəliklərin varlığı Con Miçell[17][20]Pyer Simon Laplas tərəfindən bir-birlərindən xəbərsiz olaraq, hələ 18-ci əsrdə irəli sürülmüşdü.[18][19] O vaxtlar "kosmik sürət"in[21] işıq sürətindən daha çox ola biləcəyi, yəni işığın təsirindən qaça bilməyəcək kosmik cisimlərin varlığı düşünülürdü.[20] İşığın qara dəlik tərəfindən cəzb edilməsi faktında, bir gücdən əlavə, "Eynşteyn balansı", "qırmızı yerdəyişmə" və ya "cazibə qırmızı yerdəyişməsi"[22] kimi adlarla göstərilən işığın (fotonların) cazibə sahəsinin təsiriylə məruz qaldığı bir dəyişiklikdən danışılır.[21] Cazibə sahəsi təsiri ilə yaradılan bu balans və ya dəyişiklikdə işıq bir qara dəliyin "potensial quyular"ından[23] çıxmağa çalışarkən enerji tamlığını itirir. Burada "kainatın genişlənməsi"ndən danışıla bilər. Kainatın genişlənməsi deyəndə yəni, uzaq qalaktikalarda müşahidə edilən və çox dərin "potansial quyular"ın olmadığı bir kainat genişlənməsindən yaranan genişləməyə nəzərən bir az fərqli təbiətdə bir qırmızılaşma dəyişikliyi nəzərdə tutulur. Bu xüsusiyyət də qara dəliyin "qara" cəhətinə çox uyğun gəlir, çünki bir qara dəlik işıq yaya bilmir. Buna görə "qara dəlik" cisimlərinin adına "qara" sifəti əlavə edilmişdir. Bu, işıq üçün olduğu qədər, maddə üçün də əsaslıdır; çünki bir dəfə qara dəlik tərəfindən çəkilməyə başladıqdan sonra heç bir hissəcik o qara dəlikdən qaça bilmir. Bu da qara dəliyə "dəlik" adının verilməsini təmin etmişdir.

Hadisə üfüqü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Hadisə üfüqü
BH noescape1.png
Qara dəlikdən uzaqdakı bir zərrəcik hər hansı bir istiqamətdə hərəkət edə bilər.
BH noescape2.png
Qara dəliyə yaxınlaşdıqca fəza-zaman onu deformasiya etməyə başlayar.
BH noescape3.png
Hadisə üfüqünün içində bütün yollar zərrəciyi qara dəliyin mərkəzinə sövq edər. Zərrəcik üçün qaçış yoxdur.
Dönən qara dəliyin ətrafındakı iki səth. İç sfera statik sərhəddir (hadisə üfüqü). Erqosferanın iç sərhədidir. Qütblərdə hadisə üfüqünə toxunan oval formada səth isə erqosferanın digər sərhədidir. Erqosferanın içindəki bir zərrəcik fəza-zaman dreyfində olub dönməyə məcbur edilir (Penrouz müddəti).

İşıq və maddənin artıq qaça bilmədiyi bölgəni sərhədləyən qurşağa “hadisə üfüqü”[24] deyilir. Hadisə üfüqü hər hansı bir fiziki araşdırma edə bilmədiyimiz bir kosmik parçadır. Nə hadisə üfüqünün ətrafını məlum olan qanunlarla izah etmə imkanı var, nə də orada nə olub bitdiyini bilməyin bir yolu var. Bir ulduzun hadisə üfüqü ulduzun çökməzdən əvvəlki kütləsi ilə düz mütənasibdir. Məsələn, kütləsi 10 günəş kütləsi olan bir ulduz içə çöküb qara dəlik halına gəldiyində diametri 60 kilometr olan bir hadisə üfüqünə sahib olur. Bir qara dəlik maddə udduqca hadisə üfüqünü genişləndirir. Hadisə üfüqü genişləndikcə daha güclü cazibə sahəsinə sahib olur. Qara dəliyin hadisə üfüqündə nəzəri olaraq zaman tamamilə dayanır. Bəzi qara dəliklərdə iki hadisə üfüqü vardır.

Bəziləri "hadisə üfüqü" termini yerinə qara dəliyə çox da uyğun olmayan “qara dəliyin səthi” terminini istifadə edirlər. (Terminin uyğun olmamasının səbəbi bir qara dəliyin planet və ya ulduzdakı kimi qatı və ya qazlardan təşkil olan bir səthinin olmamasıdır.) Lakin burada bəzi xüsusi xüsusiyyətlər göstərən bir bölgədən danışılmır; bir müşahidəçi qara dəliyə üfüqü aşacaq qədər yaxınlaşsa, özünə səth təəssüratı verə biləcək heç bir xüsusiyyət və ya dəyişiklik hiss edə bilməyəcək. Buna görə də geri dönmə cəhdini edəndə, artıq bu bölgədən qaça bilməyəcəyini anlayacaq. Bu sanki "dönüşü olmayan nöqtə"dir.[25] Bu vəziyyət axıntısı güclü bir dənizdə axıntıdan xəbərsiz bir üzgüçünün vəziyyətinə bənzədilə bilər.

Digər bir tərəfdən hadisə üfüqünün sərhədinə yaxınlaşmış bir müşahidəçi qara dəlikdən müəyyən qədər uzaqda duran bir müşahidəçiyə nəzərən zamanın daha fərqli bir şəkildə keçdiyini hiss edəcək. Qara dəlikdən uzaqda olan müşahidəçinin digərinə sabit aralıqlarla (məsələn, bir saniyə ara ilə) işıq işarələri yolladığını qəbul edək: qara dəliyə yaxın müşahidəçi bu işarələri həm daha enerjili (işığın qara dəliyə düşmək üzrə yaxınlaşdıqca “maviyə sürüşmə”si[26] nəticəsiylə bu işıq işarələrinin tezliyi daha yüksək olacaq), həm də ardıcıl işarələrin aralarındakı zaman aralığı daha qısalmış (bir saniyədən daha az) olaraq alacaq. Yaxın müşahidəçi uzaqdakına nəzərən zamanın daha sürətli keçdiyini görəcək. Uzaqdakı müşahidəçi də, əksinə, digərində meydana gələn şeylərin get-gedə daha yavaş olduğunu, zamanın daha yavaş keçdiyini görəcək.

Uzaqdakı bir müşahidəçinin bir obyektin qara dəliyə doğru düşməyini müşahidə edəndə müşahidəçiyə görə "cazibə qırmızı yerdəyişməsi" və "zamanın genişlənməsi" təsirləri birləşəcək: obyektdən çıxan işarələr get-gedə qırmızı, get-gedə sönük (uzaqdakı müşahidəçiyə çatmazdan əvvəl get-gedə artan enerji itkisi ilə çıxarılan işıq) və get-gedə aralıqlı olacaqdır. Yəni, praktikada müşahidəçiyə çatan işıq fotonlarının sayı sürətlə azalacaq və obyektin qara dəliyə basdırılıb görünməz olduqdan sonra tükənəcək.[22] Obyektin hələ hadisə üfüqü sərhədində hərəkətsiz durduğunu görən uzaqdakı müşahidəçinin onun düşməsinə mane olmaq üzrə hadisə üfüqünə yaxınlaşması mənasız olacaq.[27]

Qara dəliyin sinqulyarlığına yaxınlaşan bir müşahidəçiyə təsir etməyə başlayan faktora “qabarma-çəkilmə təsiri” deyilir.[28] Bu təsir cazibə sahəsinin homogen olmayan bir quruluşa sahib olması səbəbi ilə obyektin qeyri-formallaşmasına (təbii formasını itirməsinə) səbəb olur. Bu “qabarma-çəkilmə təsiri bölgəsi” böyük qara dəliklərdə tamamilə hadisə üfüqündə yerləşir; lakin xüsusilə "ulduz qara dəlikləri"ndə[29] hadisə üfüqünün sərhədini də aşaraq təsir edir.[30] Bu səbəbdən ulduz qara dəliyinə yaxınlaşan bir kosmonavt daha hadisə üfüqünə keçmədən paraçalanacaq. Nəhəng qara dəliyə yaxınlaşan bir kosmonavt isə daha sonra “qabarma-çəkilmə təsiri” ilə yox edilə və hadisə üfüqünə asanlıqla giriş edə biləcək.

Sinqulyarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Sinqulyarlıq, hadisə üfüqü və erqosfera (güc kürəsi). Dönən qara dəliklərdə və elektrik yüklü qara dəliklərdə iki üfüq olduğu qəbul edilir.

Qara dəliklərin mərkəzində qravitasiya sahəsinin və kosmik bükülmələrin ("əyilmə")[31] sonsuz hala gəldiyi bir bölgə var. Bu bölgə "sinqulyar qravitasiya"[32] adlanır. Bu bölgə ümumi nisbilik nəzəriyyəsi çərçivəsində çox yaxşı müəyyən edilməmişdir. Çünki ümumi nisbilik nəzəriyyəsi fəza-zaman bükülməsinin sonsuz olduğu bölgələri təsvir edə bilmir. Onsuz da ümumi nisbilik nəzəriyyəsi kvant mənbəli cazibə təsirlərini ümumi olaraq nəzərə alan bir nəzəriyyə deyil. Fəza-zaman bükülməsi sonsuza doğru meyillənəndə məcburi olaraq kvant təbiətli təsirlərə tabe olur. Nəticədə sinqulyar qravitasiyanı düzgün bir formada izah edə biləcək tək nəzəriyyə bütün kvant təsirlərini nəzərə alan bir cazibə nəzəriyyəsi ola bilər.

Dolayı yolla hal-hazırda sinqulyar qravitasiyanın tərifi verilməyib.[33] Həmçinin bu bilinir ki, necə ki, qara dəliyə girib içinə yerləşmiş maddə çölə çıxmırsa, sinqulyar qravitasiya də qara dəliyin içinə yerləşdikcə qara dəliyin çölünə təsir etmir.

Sinqulyar qravitasiya sirlərini hələ də qoruyur. Çünki onlar tam olaraq təsvir edilməyib və ümumi nisbilik nəzəriyyəsi bütün cazibə fenomenlərini təsvir etməkdə kafi deyil. Bütün bunlar qara dəliyin bizim tərəfimizdə yerləşən hadisə üfüqü cəhətdən onları təsvir etməyimizə bir maneə yaratmır.

Yaranması[redaktə | əsas redaktə]

Ulduzun içinə çökərək qara dəliyə çevrilməsi

Qara dəliklərin reallıqda olması ehtimalı ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə aid bir nəticə deyil; qravitasiyadan bəhs edən demək olar ki, bütün digər real fiziki qanunlar da onların varlığının ehtimalının böyük olduğunu göstərir. Digər qravitasiya qanunları kimi ümumi nisbilik nəzəriyyəsi də qara dəliklərin varlığını proqnozlaşdırmaqla kifayətlənməyib, onların kosmosun bir bölgəsində sıxılmış maddədən yaranmış ola biləcəyi fikrini irəli sürür. Məsələn, Günəş diametri təxminən 3 kilometr olan bir kürə içinə (yəni həcminin 4 milyonda biri qədər həcmi olan bir kürəyə) sıxışdırılmış olsa, bir qara dəlik halına gələr. Hətta Günəşi 1 sm³ (kub-santimetr) həcminə sıxışdıra bilsək, bu dəfə 1 sm³-lik bir qara dəlik düzəltmiş olarıq. Lakin bu vəziyyətdə Günəş sistemindəki planetlərin orbit hərəkətlərində bir dəyişiklik olmayacaq; yəni sistemimizdəki planetlər bu 1 sm³-lik qara dəliyin Günəşinkinə bərabər cazibə qüvvəsi ilə orbitlərində fırlanmağa davam edəcək. Bir başqa nümunədə Dünya bir neçə kub-santimetrlik bir həcm içinə sıxışdırılmış olsa, o da bir qara dəlik halına gələcək.

Astrofizikada qara dəlik bir cazibə içə çökməsinin son mərhələsi olaraq nəzərə alınır. Ulduzların təkamül müddətinin sonu sahib olduqları kütləyə görə müəyyən edilir. Təkamül müddətinin son mərhələsinə yaxınlaşmış ulduzlarda maddənin sıxılması sonunda kütlələrinə görə iki hal yaranır; bunlar ya ağ cırtdan, ya da sonradan qara dəliyə dönüşə biləcək neytron ulduzudur. Ağ cırtdan halında ağ cırtdanı qravitasiyaya qarşı tarazlıq halında tutan elektronların reqressiya (geriləmə, tənəzzül) təzyiqidir.[34] Neytron ulduzu halındadırsa, nukleonların reqressiya təzyiqindən danışılmır, çünki tarazlıq halını saxlayan "güclü qarşılıqlı təsir"dir.[23][35] Qara dəliklər ağ cırtdanlar kimi içə çökməklə yaranmır; bu çökmə müddətində ulduzu yaradan çox ağır nukleonlar yaranır.[36] Ayrılan enerji ulduzu dağıtmağa bəs edir.

Sənətkarın qara dəliyin yaranması barədə təəssüratı.[24]

Lakin təkamül müddətində çevrilmə anındakı ulduz müəyyən bir kritik kütləni aşanda (kütləsi yetərincə böyük olanda), əgər cazibə gücü təzyiq təsirini aşa biləcək qədər böyükdürsə, bir qara dəlik yarana bilər. Bu vəziyyətdə elmə məlum olan heç bir qüvvə tarazlığı yaratmağa bəs etməz və həmin cisim öz içinə çökər. Praktikada bir çox formada yarana bilər:

  • Bir neytron ulduzuna (müəyyən bir kritik kütləyə çatana qədər) başqa bir ulduzdan çıxan maddənin əlavə olunması ilə yarana bilər;
  • Bir neytron ulduzunun başqa bir neytron ulduzu ilə birləşməsi ilə yarana bilər (çox nadir, apriori bir fenomendir);
  • Böyük bir ulduzun özəyinin birbaşa qara dəlik halında içə çökməsi ilə yarana bilər.[37]

1980-ci illərdə neytron ulduzlarındakından da daha çox sıxılmış bir maddənin varlığı mövzusunda bir hipotez ortaya atılmışdı. Bu, "qəribə ulduzlar"[38] adlanan “kvark ulduzları”ndakı sıxılmış maddə halı idi. Bu mövzuda 1990-cı illərdən etibarən dəqiq tapıntılar aşkar edilmişdir;[25] lakin bu tapıntılar ulduz növündəki müəyyən bir kütlənin təkamülünü qara dəlik halında içə çökməsi ilə tamamlaması mövzusunda əvvəlcədən məlum olanları dəyişdirməmişdi. Dəyişdirdiyi şey yalnız kütlənin miqdarı haqqında hədd olmuşdur.

2006-cı ildə kütlələrinə bağlı olaraq qara dəliklər 4 sinifə ayırd edilmişdir: ulduz qara dəlikləri, nəhəng qara dəliklər, orta kütləli qara dəliklər və ilkin (ya da mikro) qara dəliklər.

Ölçülərinə görə qara dəliklər[redaktə | əsas redaktə]

Ulduz qara dəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Ulduz qara dəlikləri
M87 qalaktikasından çıxan bu axış təqribən kütləsi üç milyard günəş kütləsi olan bir nəhəng qara dəliyin təsiriylə yaranmışdır. Axışın yalnızca bizə doğru istiqamətlənən bir tərəfi görünür.

Ulduz qara dəliklər bir neçə günəş kütləsi qədər bir kütləyə sahibdir.[26] Ölümə yaxınlaşan bir ulduz əgər Günəşin üç mislindən daha ağırdırsa, neytron ulduzu səviyyəsində qala bilməz, nüvəsindəki reaksiya və sıxlıq artması davam edər və "qara dəlik" halına gələr. Ulduz qara dəliyi böyük (əvvəlcə təxminən 10 günəş kütləsi qədər kütləli və ya daha çox kütləli) bir ulduzun qalığının (artıq qalan maddəsinin) qravitasiya içə çökməsinin ardıyca yaranır. Ulduzun nüvəsində termonüvə reaksiyalarıyla yanma tamamlandığı zaman yanacaq qalmadığı üçün bir ifrat yeni ulduz yaranır. Bu ifrat yeni ulduz da ardıyca sürətlə içə çökəcək bir nüvə qoya bilər.

1939-da Robert Oppenheymer bu nüvənin müəyyən bir sərhəddən daha yüksək bir kütləyə sahib olması qravitasiya gücünün özünü tamamilə bütün digər güclərin üzərinə daşıyacağını və bir qara dəlik yaranacağı fikrini ortaya atmışdır.[39]

Bir qara dəlik yaratmaq üzrə içə çöküş “qravitasiya dalğaları”[40] yaymağa əlverişli bir vəziyyətdir. Bu dalğaların yaxın bir gələcəkdə Kaşinadakı (İtaliya) Virgo[41] və ya amerikan LIGO[42] “interferometr” kimi bəzi dedektor cihazlarıyla aşkar edilə biləcəyi düşünülür. Ulduz qara dəlikləri hal-hazırda "X ikiqat ulduzları"nda[43] və "mikrokvazar"larda[44] müşahidə edilir və bəzi “aktiv qalaktika nüvələri”ndə[45] “axış”ların[46] yaranmasına səbəb olur.

Xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Saçın yoxluğu barədə teoremə görə qara dəliklər yalnızca 3 əsas komponentdən ibarətdir: kütlə, elektrik yükü və impuls momenti bu. Həmçinin qara dəliklərin təbiətində dönmə olduğuna inanılır, lakin bunu isbat edə biləcək qəti bir müşahidə hələ də edilməyib. Ulduz qara dəliklərinin dönməsi impuls momentinin qorunması səbəbi ilə reallaşır.

Təbii bir ulduz çökməsi bir qara dəlik yarada bilir. Qaçınılmaz olan bir ulduzun həyatının sonu ulduz olduğuna görə bütün enerji bitəndə reallaşır. Bir ulduzun içə çökən parçasının kütləsi OV limiti üçün içə çöken parçasının kütlesi OV limiti üçün olan neytron-degenerasiya maddəsindən düşükdürsə, bu prosses nəticəsində sıxılmış ulduz (ağ cırtdan) yaranır. Yaranan bütün ulduzlar maksimum kütlələrinə sahibdir. Buna görə də çökən ulduz əgər bu maksimum limiti aşmış olsa, çökmə prosesi sonsuza qədər davam edər və qara dəliyi yaradar (dağıdıcı qravitasiya çöküşü).

Neytron ulduzunun maksimum kütləsi dəqiq olara bilinmir. 1939-cu ildə 0.7 günəş kütləsi olaraq hesablanmışdır. Buna OV limiti adı verilib. 1996-cı ildə digər bir təxmində isə maksimum kütlənin təqribən 1.5. ilə 3 günəş kütləsi arasında olduğu təxmin edilib.[27]

Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə bir qara dəlik var olan hər hansı bir kütlədə meydana gələ bilər. Kütlə kiçildikcə sıxlıq artır, maddə qara dəliyi formalaşdırmağa başlayır (nümunə olaraq Şvartsşild radiusu (qara dəliyin radiusu)). İndiyə qədər bir neçə ulduz kütləsindən kiçik olaraq qara dəlik formalaşdırdığı bilinən hər hansı bir kütlə müşahidə edilməyib. 2007-ci ildən bəri ən yüksək kütləli olaraq bilinən 15.65±1.45 günəş kütləsi olaraq hesablanmışdır.[28] Buna əlavə olaraq "IC 10 X-1" rentgen şüası mənbəli ulduz qara dəliyi olub kütləsinin 24-33 ulduz kütləsi arasında olduğu barədə sübutlar vardır. 2008-ci ilin aprel ayında NASA tərəfindən elan edilən XTE J1650-500[29] və digər qara dəliklərlə[30] birlikdə ən kiçik kütləli qara dəliklər olaraq bilinir. Bunlar 3.8 ulduz kütləsi ilə 24 kilometr radiusa sahib qara dəliklərdir. Lakin sonralar bu təxmin geri çəkilmişdir. Daha mümkün olanı isə 5-10 ulduz kütləsi arasında bir kütləyə sahib olmaqlarıdır.

Ulduz kütləli qara dəliklərdən çox daha nəhəng 2 digər tip qara dəlik olduğu barədə müşahidə sübutları vardır. Bunlar orta kütləli qara dəliklər və nəhəng qara dəliklərdir və nəhəng bir qara dəliyin Süd Yolu qalaktikasının mərkəzində olduğu bilinir.

Kompakt ikili rentgen şüalı sistemləri[redaktə | əsas redaktə]

Ulduz qara dəlikləri ikili qapalı sistemlər olub maddələr qonşu ulduzun qara dəliyinə keçəndə müşahidə edilə bilər. Çöküş reallaşanda bir enerji boşalması olur və bu boşalma o qədər böyükdür ki, bir maddəni bir neçə yüz milyon dərəcəyə qədər qızdıra bilər və rentgen şüası işıqları yayar. Bu səbəbdən qonşu ulduz optik teleskop ilə, qara dəliklər isə rentgen şüaları ilə müşahidə edilə bilir. Qara dəlikdən yayılan enerji neytron ulduzu tərəfindən yayılan enerji ilə eyni böyüklüyə sahibdir. Qara dəliklər və neytron ulduzlarının müqayisə edilməsi bəzən çətin olur.

Buna baxmayaraq neytron ulduzlarının digər xüsusiyyətləri də vardır. Neytron ulduzları fərqli sürətlə dönüşə malikdir və bir maqnit sahələri var. Həmçinin regional partlayışları da var (termonüvə partlayışları). Belə xüsusiyyətlər müşahidə ediləndə bu ikili sistemin ortaq nöqtəsinin neytron ulduzu olmalarının olduğunu görürük.

Yaradılan kütlələr sıxışdırılmış rentgen şüası mənbələri (rentgen şüaları və optik məlumatlar) müşahidələrdən əldə edilib. Müəyyən olunmuş bütün neytron ulduzlarının kütlələri 2 günəş kütləsindən daha azdır. Heç bir 2 günəş kütləsindən daha ağır ikili sistemlərdə neytron ulduzunun xüsusiyyətləri ortaya çıxmayıb. Bu faktlardan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, 2 günəş kütləsindən aşağı olan bütün ulduzlar əslində qara dəlikdir.

Ulduz qara dəliklərin isbatı yalnızca müşahidələrdən yaranmamışdır. Həmçinin teorik məlumatlarla da onun isbatı araşdırılır. Qara dəliklərin xassələrinin digər bir isbatı isə ətrafında fırlanan orbit hissəciklərinin qara dəliyə doğru hərəkət etməsidir.

Qara dəliklər arasındakı məsafə[redaktə | əsas redaktə]

Qalaktik təyyarənin yuxarıdakı bəzi məsafələrlə əldə etdiyi böyük məsafələr qara dəlik doğuş başlanğıclarının nəticəsidir. Qara dəliklərdəki yaranma sürəti bölüşdürülməsi neytron ulduzlarındakı yaranma sürəti bölüşdürülməsinə oxşar qiymətlərə sahibdir. Hər hansı biri qara dəliklərin daha böyük bir kütləyə sahib olduqlarına görə qara dəliklərin neytron ulduzlarından daha aşağı bir sürətə sahib ola biləcəyi düşünülə bilər[31], lakin qara dəliyə düşən qeyri-simmetrik maddələrə görə qazanılan moment neytron ulduzu və qara dəliklərin oxşar sürətlərə sahib olmalarını təmin edir.[32]

Ulduz qara dəliyi namizədləri[redaktə | əsas redaktə]

Süd Yolu qalaktika sistemi qalaktikamızın mərkəzində yerləşən nəhəng qara dəliklərdən bizə daha yaxın olan bir neçə ədəd ulduz qara dəliyi namizədi ehtiva edir. Bu namizədlərin hamısı rentgen şüası ikili sistemlərdəki kompakt maddələrindən çöküntüsü və bunun sayəsində onun qonşusu vasitəsi ilə böyümə diskindədir. Bu aralıqdakı ulduz qara dəliklərinin kütlələri 3 ilə bir neçə düjün arasındakı günəş ağırlığına bərabərdir.[33][34][35]

Ad Qara dəlik kütləsi (günəş kütləsi ilə) Qonşunun kütləsi (günəş gütləsi ilə) Orbit periodu (günlərlə) Yerdən məsafəsi (işıq ili ilə) Məkan[36]
A0620-00/V616 Mon 11 ± 2 2.6–2.8 0.33 təqribən 3500 06:22:44 -00:20:45
GRO J1655-40/V1033 Sco 6.3 ± 0.3 2.6–2.8 2.8 5000−11000 16:54:00 -39:50:45
XTE J1118+480/KV UMa 6.8 ± 0.4 6−6.5 0.17 6200 11:18:11 +48:02:13
Cyg X-1 11 ± 2 ≥18 5.6 6000–8000 19:58:22 +35:12:06
GRO J0422+32/V518 Per 4 ± 1 1.1 0.21 təqribən 8500 04:21:43 +32:54:27
GRO J1719-24 ≥4.9 ~1.6 0.6 ola bilər[37] təqribən 8500 17:19:37 -25:01:03
GS 2000+25/QZ Vul 7.5 ± 0.3 4.9–5.1 0.35 təqribən 8800 20:02:50 +25:14:11
V404 Cyg 12 ± 2 6.0 6.5 7800±460[38] 20:24:04 +33:52:03
GX 339-4/V821 Ara 5–6 1.75 təqribən 15000 17:02:50 -48:47:23
GRS 1124-683/GU Mus 7.0 ± 0.6 0.43 təqribən 17000 11:26:27 -68:40:32
XTE J1550-564/V381 Nor 9.6 ± 1.2 6.0–7.5 1.5 təqribən 17000 15:50:59 -56:28:36
4U 1543-475/IL Lupi 9.4 ± 1.0 0.25 1.1 təqribən 24000 15:47:09 -47:40:10
XTE J1819-254/V4641 Sgr 7.1 ± 0.3 5–8 2.82 24000 – 40000[39] 18:19:22 -25:24:25
GRS 1915+105/V1487 Aql 14 ± 4.0 ~1 33.5 təqribən 40000 19:15;12 +10:56:44
XTE J1650-500 9.7 ± 1.6[40] . 0.32[41] 16:50:01 -49:57:45
GW150914 (62 ± 4) M 36 ± 4 29 ± 4 . 1.3 milyard
GW151226 (21.8 ± 3.5) M 14.2 ± 6 7.5 ± 2.3 . 2.9 milyard
GW170104 (48.7 ± 5) M 31.2 ± 7 19.4 ± 6 . 1.4 milyard

Nəhəng qara dəliklər[redaktə | əsas redaktə]

Nəhəng qara dəliklər bir neçə milyon ilə bir neçə milyard günəş kütləsi arasında dəyişən bir kütləyə sahibdir. Qalaktikaların mərkəzində yerləşirlər və varlıqları bəzən “axış”ların və rentgen şüasının yaranmasına yol açır. Buna görə bu qalaktika nüvələri ulduzların üst-üstə yer almasından yaranan normal parlaqlığa müqayisədə daha parlaq hala gəlir və “aktiv qalaktika nüvələri”[47] adını alır. Süd Yolu qalaktikası da belə bir qara dəlik ehtiva edir və bu qara dəliyə yaxın ulduzların son dərəcə sürətli hərəkət etdiklərinin müşahidə edilməsi bu tapıntını təsdiqləyər.[48]

Nəhəng qara dəlik, NASA

Məsələn, bu ulduzlardan biri olan S2 adlı ulduzun müşahidə edilməyən qaranlıq bir cismin çevrəsində ən az 11 illik bir fırlanma hərəkəti etdiyi müşahidə edilib. Bu ulduzun elliptik orbiti qaranlıq cisimdən 20 Astronomik Vahid uzaqlığındadır və qaranlıq cismin məhdud həcminə qarşılıq 2,3 milyon günəş kütləsi qədər bir kütləyə sahibdir. Qara dəlikdən başqa məhdud həcminə qarşılıq belə sıx maddə ehtiva edən bir cisim nümunəsinə indiyədək rast gəlinməmişdi.[49]

Chandra[50] teleskopu "NGC 6240"[51] qalaktikası üzərində edilən müşahidələr də bu qalaktikanın mərkəzində bir-birilərinin ətrafında dönən iki nəhəng qara dəliyin müşahidə edilməsi təmin etmişdir. Belə nəhənglərin yaranması haqqındakı müzakirələr hələ də davam edir, bəzilərinə görə də kainatın başlanğıcında çox sürətli bir şəkildə yaranmışdır.[52][53]

Orta kütləli qara dəliklər[redaktə | əsas redaktə]

Orta kütləli qara dəliklər yaxın zamanlarda kəşf edilib. Kütlələri 100 günəş kütləsi ilə 10.000 günəş kütləsi aralığında dəyişir.[54] 1970-ci illərdə orta kütləli qara dəliklərin qlobal ulduz qruplarında yarandığı fərziyyəsi ortaya atılmışdır. Lakin bu fərziyyəni dəstəkləyəcək heç bir müşahidə əldə edilməmişdir. 2000-ci illərdə illərin müşahidələri ifrat parlaq və ya “ifrat parlaq rentgen şüası mənbələri”nin[55] varlığını ortaya qoydu.[56] Bu mənbələr heç də nəhəng qara dəliklərin olduğu qalaktika nüvələrinə bağlı görünmürlər. Həmçinin müşahidə edilən rentgen şüaları miqdarı “Eddinqton limiti”nə[57] (ulduz qara dəliyi üçün maksimum sərhəd) bərabər bir nisbətlə maddə əlavəsi nəzərə alınanda 20 günəş kütləli bir qara dəlik tərəfindən istehsal edilə bilməyəcək dərəcədə çoxdur.

İlkin qara dəliklər[redaktə | əsas redaktə]

Həyatını elmə həsr etmiş Stiven Hokinq qara dəliklər barədə dərin araşdırmalar aparmış və astrofizikaya böyük töhfələr vermişdir.

Mikro qara dəliklər və ya kvant qara dəlikləri də adlanan "ilkin qara dəliklər" çox kiçik ölçülərdə olan qara dəliklərdir. Bunlara “ilkin” adının verilmə səbəbi Büyük Partlayış zamanı yaranmalarının düşünülməsidir. "İlkin kainat"da kiçik ölçülü ifrat sıxlaşmaların qravitasiya içə çökməsiylə yarandığı güman edilir. 1970-ci illərdə məşhur fiziklərdən Stiven HokinqBernard Karr qara dəliklərin ilkin kainatdakı yaranma mexanizmi barədə araşdırmalar etdilər və qara dəlik anlayışını inkişaf etdirərək "kiçik qara dəlik" adı verilən ulduz qara dəliklərə nəzərən son dərəcə kiçik qara dəliklərin bol miqdarda olduğu nəticəsinə gəldilər. Bu qara dəliklərin kütlələri baxımından sıxlıqları hələ bilinməsə də, bunları müəyyən edən faktorların ilkin kainatdakı yəni "kosmik şişkinlik"dəki[58] sürətli genişlənmə mərhələsiylə əlaqəli şəraitlərlə əlaqəli olduğu zənn edilir. Bu kiçik kütləli qara dəliklər –əgər varsa- qamma şüaları yaymalıdır. Şüaları INTEGRAL[59] kimi peyklər tərəfindən kəşf ediləcək.

Yüksək enerjili fiziki nümunələr üzərində işləyən bəzi fiziklərə görə bu qara dəliklərin daha kiçik bənzər nümunələri Cenevrə yaxınlarındakı LHC[60] kimi “zərrəcik sürətləndirici” istifadə edərək laboratoriyada yaradıla bilər.[61]

Qara dəliklərin müşahidəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qara dəliklərin yalnızca iki növü üçün bir çox müşahidə avadanlıqları təşkil olunur (birbaşa deyil, dolayı yolla müşahidə olunmaqla birlikdə aşağıdakı bölümdə göründüyü kimi get-gedə daha açıq müşahidələrə doğru iləriləyişin olduğu görünür). Bunlar ulduz qara dəlikləri və nəhəng qara dəliklərdir. Bizə ən yaxın nəhəng qara dəlik qalaktikamızın mərkəzində, təxminən 8 kiloparsek uzaqlıqda yerləşir.

Bir qara dəliyi tapılmasında ilk metodlardan biri, orbit parametrlərinə müraciət edərək bir əkiz ulduzun iki komponentinin (iki yoldaşının) kütlələrinin müəyyən edilməsidir. Beləliklə qoşa ulduzlardan digər komponenti görünməz olan, kütləsi az olan komponentlər, orbitlərindəki sürətlərinə də diqqət edilərək araşdırıldı. Komponentlərdən kütləsi böyük və görünməz olanı -normalda belə kütlədəki bir ulduz asanlıqla görülə bilmdiyinə görə- əsasən bir neytron ulduzu olaraq və ya bir qara dəlik olaraq şərh edilə bilər. Bu zaman orbital meyl bucağı da bilinmirsə, yoldaşının kütləsinin neytron ulduzlarının maksimum kütlə həddini (təxminən 3,3 günəş kütləsi) keçib-keçmədiyinə baxılır. Əgər bu həddi keçirsə, bu bir qara dəlikdir, keçmirsə bir ağ cırtdan ola bilər.

Bununla yanaşı, bəzi ulduz qara dəliklərin "qamma şüalanma dalğalarının yayması"[62] vaxtı göründükləri məlumatı da nəzərə alınır. Onsuz da belə qara dəliklər ifrat yeni ulduz halındakı (Volf-Raye[63] ulduzu kimi) böyük bir ulduzun partlaması yolu ilə yarana bilər və "kollapsar"(çökən)[64] nümunəsi ilə təsvir edilən bəzi hallarda qara dəlik bir qamma şüalanma dalğası yarandığı an yaranır. Beləliklə, bir "qamma şüalanma dalğa yayımı" (GRB)[65] bir qara dəliyin doğulmasına işarə ola bilər. İfrat yeni ulduzlar vasitəsi ilə daha kiçik kütləli qara dəliklər də yarana bilər. Məsələn, 1987A ifrat yeni ulduzundan[66] qalan qalıqların bir qara dəliyə çevrildiyi düşünülür.

Bir qara dəliyin varlığını göstərən bir başqa fenomen də əsas olaraq radio dalğaları sahəsində müşahidə edilən "axış"ların varlığıdır ki, bu axışlar həm ulduz qara dəliklər ilə, həm də nəhəng qara dəliklər ilə yaradıla bilir. Bu axışlar qara dəliyin "aqlomerat diski”ndə[67] yaranan böyük ölçülü maqnit sahəsi dəyişikliklərindən yaranır.

Birbaşa müşahidə ehtimalı[redaktə | əsas redaktə]

Bir qara dəliyin yaratdığı "axış"ın yaxınlaşan müşahidələri

Bir qara dəliyin kiçikliyi birbaşa müşahidəsini çətinləşdirir, məsələn, bir neçə kilometrlik qara dəliklərin birbaşa müşahidə edilməsi imkansızdır. Bucaq ölçüsü[68] bundan biraz daha böyük bir qara dəliyə baxaq: 1 günəş kütləsi qədər kütləsi olan və bir parsek (təxminən 3,26 işıq ili) uzaqlıqda olan bir qara dəliyin bucaq ölçüsü ancaq 0,1 mikrosaniyə[69] olacaqdır ki, bu, müşahidənin qeyri-mümkünlüyü haqqında yetərincə bir fikir verir.

Buna görə nəhəng qara dəliklərin mövqeyi birbaşa müşahidə baxımından daha əlverişli görünür. Bir qara dəliyin ölçüləri kütləsi ilə mütənasibdir. Bir qalaktikanın mərkəzindəki qara dəliyin kütləsi təxminən 2,6 milyon günəş kütləsidir. Onun "qravitasiya radiusu"[70] da təxminən 7 milyon kilometr olur. Bu qara dəliyin 8,5 kiloparsek uzaqlıqda yerləşdiyini fərz etsək, bucaq ölçüsü 30 mikrosaniyə olur. Bu nəticə danışılan cismin “gözlə görünən işıq sahəsi”ndə[71] müşahidə edilməsinin yenə son dərəcə çətin olduğunu ortaya qoyur, lakin hal-hazırda “radio müdaxilə vasitəsi”[72] təyin etmə hədlərinə heç də uzaq deyil. Hal-hazırda millimetrik sahədəki tezliklərə əsaslanan radio müdaxilə vasitələrinin həssaslıqları get-gedə inkişaf etdirilir. Qara dəliyin bucaq ölçüsünün böyüklüyü yerinə tezlik sahəsindəki böyüklüklə əlaqəli hər hansı bir uğur bizə qara dəliyin müşahidə edilə bilməsi mövzusunda çox daha əlverişli bir imkanla təmin edəcək. Bu halda bir qalaktika mərkəzindəki qara dəliyin bu üsulla imiclərinin əldə edilməsi çox uzaq bir xəyal olmamalıdır. M87[73] qalaktikasının mərkəzində yerləşən qara dəlik yuxarıda haqqında danışılan qara dəliyə nisbətən 2000 dəfə daha uzaq olmasıyla yanaşı, ondan 1300 dəfə daha böyükdür. Bəlkə də bu qara dəlik gələcəkdə Süd Yolundakı qara dəlikdən sonra imici əldə edilmiş ikinci qara dəlik olacaq.[74][75]

Ulduz qara dəlikləri nümunəsi[redaktə | əsas redaktə]

Bir qara dəliyin yığılma diski ilə təsviri. Qazlar nəticəsində yaranan sürtünmə böyük miqdarda istilik yaradır, qızmış qaz da rentgen şüaları yayır.

1965-ci ildə tapılan Qu X-1[76] bir qara dəlik ehtiva etdiyi bilinən ilk astrofizik cisimdir. Bu, dönən bir qara dəlikdən və bir qırmızı nəhəngdən təşkil olunan bir əkiz ulduz sistemidir.

Qara dəlik və bir ulduzdan ibarət olan bir əkiz ulduz sistemində "axış"ların yaranması. Ulduzdan çəkilən qaz qara dəliyə yaxınlaşarkən "axış"dan ibarət olan maddəni istehsal edən yığılma diskini yaradır.

Əgər qara dəlik bir əkiz ulduz sisteminin parçasıdırsa, o vaxt normal ulduzdan qara dəliyə doğru bir maddə axışı olur. Maddə axışı impuls qorunması prinsibinə bağlı olaraq qara dəlik çevrəsində "yığılma diski" adlanan bir disk yaradır. Bu disk maddəsi qara dəliyin yaxınında böyük qravitasiya potensialı altında dəhşətli istiliklərə çatır və qara dəliyin tərəfimizdən aşkar edilə bilməsini təmin edən rentgen şüaları yayır.

“Yığılma diski” ilə “axış”lar yaradan bir qara dəliyin və ya bir neytron ulduzunun yerləşdiyi əkiz ulduz sistemlərinə qalaktikamızdan kənarda (ekstraqalaktik) valideynləri adlanacaq kvazarlara ithafən mikrokvazar adı verilmişdir. Əslində hər iki növ cisim də eyni fiziki proseslərdən keçir. Mikrokvazarlar içində ən çox araşdırılmış olanlarından biri 1994-cü ildə kəşf edilmiş işıqdan sürətli[77] “axış”ları olan "GRS 1915+105"-dir.[78]

Belə axışların olduğu bir başqa sistem də "GRO J1655-40"-dır.[79] Lakin bu ikincisinin məsafəsi hələ də mübahisəli olduğundan axışlarının işıqdan sürətli olmama ehtimalı da var.

Bir başqası da xüsusi bir mikrokvazar olan SS 433-dür.[80] Bunun elə sürətli axışları vardır ki, orada maddə işıq sürətinin təqribən beşdə biri qədər sürətlə topa-topa yer dəyişdirir.

Nəhəng və orta qara dəlik nümunələri[redaktə | əsas redaktə]

Toz diski və nəhəng qara dəlik (GL-2002-001188)
M87 qalaktikasında müşahidə edilmiş plazma axışı. Axışın səbəbinin qalaktikanın mərkəzində olan dönən bir nəhəng qara dəlik yaxınındakı sıx maqnit sahəsi olduğu zənn edilir.

Nəhəng qara dəlik namizədləri əvvəla "aktiv qalaktika nüvələri"[81]radioastronomlar tərəfindən 1960-cı illərdə kəşf edilən kvazarlardır. Nəhəng qara dəliklərin varlığına ən böyük sübut verən müşahidələr "Sagitarius A" adlı qalaktik mərkəzin ətrafındakı ulduzların orbitləri üzərində edilən müşahidələrdir. Bu ulduzların orbit və sürətləri haqqındakı müşahidələri bu "qalaktik mərkəz"in[82] o bölgəsində nəhəng qara dəlikdən başqa heç bir kosmik cismin orada ola bilməyəcəyini göstərir. Bu kəşfin ardıyca başqa qalaktikalarda başqa qara dəliklərin olduğu təyin edildi. 2005-ci ilin fevralında "SDSS J090745.0+24507"[83] adlı nəhəng bir mavi ulduzun qalaktikanın qaçış sürətinin iki qatı bir sürət ilə, yəni işıq sürətinin 0,0022-si qədər bir sürətlə Süd Yolu qalaktikasından çıxacaq bir şəkildə yola çıxdığı müşahidə edildi. Sürəti və çəkdiyi orbit müşahidə ediləndə nəhəng bir qara dəliyin qravitasiya təsiriylə atılmış olduğu məlum oldu.

2004-cü ilin noyabrında kosmonavtlardan ibarət olan bir qrup qalaktikamızda orta kütləli ilk qara dəliyin kəşf edilmiş olduğunu açıqlamışdılar. Orbiti qalaktikamızın mərkəzindən yalnızca üç işıq ili uzaqlıqda olan bu qara dəlik 1300 günəş kütləsi qədər bir kütləyə sahibdir və yalnızca yeddi ulduzdan ibarət olan bir ulduz topalarında yerləşir. Bu ulduz topası böyük ehtimal vaxtilə böyük ulduzlardan ibarət olan və mərkəzi qara dəlik tərəfindən udularaq kiçilən bir ulduz topasının qalığıydı.[84] Bu müşahidə nəhəng qara dəliklərin ətrafındakı ulduzları və digər qara dəlikləri udduqca böyüdükləri fikrini dəstəkləyir.

Bütün bunlar böyük ehtimal yaxın bir zamanda LISA[85] adlı “kosmik müdaxilə aləti” vasitəsi ilə ediləcək, haqqında danışılan müddətin qravitasiya dalğalarının birbaşa müşahidəsi ilə təsdiqlənə biləcək.

2004-cü ilin iyununda kosmonavtlar 12,7 milyard işıq ili uzaqlıqakı bir qalaktikanın mərkəzində "Q0906+6930"[86] adı verilən bir nəhəng qara dəlik kəşf etdilər.[87] Böyük Partlayış nəzərə alınanda bu müşahidə qalaktikalardakı nəhəng qara dəliklərin yaranma sürətinin nisbi bir fenomen olduğunu göstərir.

Sinqulyarlıq nəzəriyyəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qara dəliklər haqqındakı əsas məsələlərdən biri hansı şəraitdə yarandıqları məsələsidir. İlk zamanlar qara dəliklərin yaranma şəraitinin son dərəcə xüsusi olmasından bir çoxları yaranma ehtimallarının çox aşağı olduğunu düşünürdü. Lakin Stiven HokinqRocer Penrouzun bir sıra riyaziyyat teoremləri heç də elə olmadığını göstərdi. Qara dəliklərin meydana gəlməsi son dərəcə fərqli şəraitdə ola bilir, fərqliliklər göstərirdi. Bu iki alimin haqqında danışılan sahədəki şübhəyə yer buraxmayan çalışmaları və nəzəriyyələri "sinqulyarlıq nəzəriyyələri"[88] olaraq adlandırılmışdır. Bu nəzəriyyələr 1970-ci illərin əvvəllərində, yəni hələ qara dəliklərin varlığını təsdiqləyən heç bir müşahidənin edilmədiyi bir vaxtda ortaya qoyulmuşdur. Sonrakı müşahidələr qara dəliklərin kainatda həqiqətən çox sıx tapılan cisimlər olduğunu təsdiqləmişdir.

Çılpaq sinqulyarlıq və kosmik senzura[redaktə | əsas redaktə]

Bir qara dəliyin mərkəzində "sinqulyar qravitasiya"[89] yer alır. Bütün qara dəlik növlərində də bu sinqulyarlıq xarici mühitdən "hadisə üfüqü" ilə "gizlənir". Bugünkü fizika sinqulyar qravitasiyanı təsvir edə bilmir. Lakin bu çox böyük bir əhəmiyyət daşımır; çünki bu sinqulyarlıq "hadisə üfüqü" ilə sərhədlənmiş qurşağın içində qalır və xarici aləmin hadisələrinə təsir göstərmir. Bununla birlikdə kinetik yük və ya "kinetik moment"in müəyyən bir dəyəri aşması halında Kerr və ya Reysner-Nordström həllərində də danışıldığı kimi bir üfüq ilə əhatə olunmadan da mövcud olan bir sinqulyarlığın olduğu "ümumi nisbilik" tənliklərinin riyazi həlləri vardır. Belə bir vəziyyətdə artıq qara dəlikdən danışıla bilməz (artıq üfüq də, "dəlik" də yoxdur), ancaq "çılpaq sinqulyarlıq"dan[90] danışıla bilər. Parametrlərlə müəyyən edilən belə vəziyyətlərin araşdırılması praktikada son dərəcə çətindir; çünki sinqulyarlıq mühitini təxmin edə bilməyimiz qeyri-mümkündür. Bugünkü kainat məlumatlarımız ilə çılpaq sinqulyarlıq məsələsi haqqında çox şey deməyimiz mümkün deyil[91] və ya ən azından 1990-cı illərə qədər bu mövzuda çox şey demək mümkün deyildi.

O illərə qədər Kerr və ya Reysner-Nordström qara dəliklərinin kinetik momentin və ya elektrik yükünün xarici qatqı yolu ilə danışılan kritik dəyərlərə çata bilməyəcəkləri düşünülürdü. Çünki, qısaca, qara dəliyin yük-kütlə əlaqəsinin həmişə tam kritik dəyərə çatmazdan əvvəl "doymuş" olacağı və beləliklə heç bir zaman kritik dəyərə çata bilməyəcəyi düşünülürdü.[92]

Bu təməl anlayış və düşüncələr ingilis riyaziyyatçı Rocer Penrouzu 1969-da "kosmik senzura"[93] adlanan hipotezi ortaya atmağa məcbur etmişdir. Bu hipotez heç bir fiziki müddətin kosmosda çılpaq sinqulyarlıqların yaranmasına imkan verməyəcəyini iləri sürürdü. Mümkün bir neçə açıqlama və formul ehtiva edən bu hipotez Stiven Hokinqin kainatda çılpaq sinqulyarlıqların yarana biləcəyini qoruyan Kip Torn və Con Preskill ilə mübahisə etməsinə səbəb oldu. Nəhayət 1991-ci ildə Stüart L. Şapiro və Saul A. Teukolski kainatda çılpaq sinqulyarlıqların yarana biləcəyini rəqəmsal simulyasiya yolu ilə ortaya qoydular. Bir neçə il sonra da Metyu Çoptyuk çılpaq sinqulyarlıqların yarana biləcəyini başqa yollarla ortaya qoydu. Bununla birlikdə bu isbat işləri müşahidə əksikliyi olduğundan[94] kainatda çılpaq sinqulyarlıqların yaranmasıyla əlaqəli olaraq əmin olunması mövzusunda tam mənasında yetərli sayıla bilməzlər. Bu vəziyyətdə məsələ belə də yekunlaşdırıla bilər: "Bəli, kainatda çılpaq sinqulyarlıqların olması mümkündür, lakin praktikada olub-olmaması dəqiq deyil."

Sonunda Stiven Hokinq 1997-cı ildə vaxtilə Kip Torn və Con Preskill qarşısında girmiş olduğu mərci uduzduğunu qəbul etdi.

Qara dəliklərin entropiyası[redaktə | əsas redaktə]

2007-yə qədər tapılmış qara dəliklərdən ən böyük kütləyə sahib olanı: M33 X-7

1971-ci ildə ingilis fiziki Stiven Hokinq necə qara dəlik olursa olsun, "hadisə üfüqü"nün səthinin əsla kiçilmədiyini göstərdi. Bu xüsusiyyət entropiya (həll olma, parçalanma, yox oluş) rolunu oynayan səth baxımından, tamamilə “termodinamikanın ikinci qanunu”nu[95] xatırladır. Klassik fizika çərçivəsində termodinamikanın bu qanunu bir qara dəliyə maddə göndərərək və beləliklə onun kosmosda yox olmasını təmin edərək pozula bilər.

Fizik Yaakov Bekenşteyn qara dəliyin (təbiətdə təsdiqlənməməklə birlikdə) üfüq səthilə mütənasib olan bir entropiyaya sahib olduğunu irəli sürmüşdür. Bekenşteyn qara dəliyin şüa yaymamasından və termodinamika ilə olan əlaqəsinin, yalnızca bir oxşarlıq olub xüsusiyyətlərinin fiziki bir tərifi olmamasından bu qərara gəlmişdir. Bununla birlikdə qısa bir müddət sonra Hokinq “kvant sahəsinin nəzəriyyəsi”nə[96] əsaslanan bir hesablama ilə qara dəliklərin entropiyası haqqındakı nəticənin sadə bir oxşarlıqdan ibarət olmayıb "qara dəliklərin şüalanması"na (Hokinq şüalanmasına)[97] bağlı bir istiliyi təyin etməsinin mümkün olduğunu göstərdi.

Qara dəliklərin termodinamik tənlikləri istifadə edildiyində görünür ki, qara dəliyin entropiyası üfüqün səthi ilə mütənasibdir.[98] Bu, "de Sitter modeli"[99] kimi bir üfüq ehtiva edən "kosmik nümunələr"[100] mənasında da tətbiq edilə biləcək universal bir nəticədir. Buna görə də bu entropiyanın "mikrokanonik icma"[101] baxımından açıqlana bilməmiş bir problem olaraq qalır, hər nə qədər "sim nəzəriyyəsi"[102] qismi cavablar gətirməyi bacarsa da…

Daha sonra qara dəliklərin maksimum entropiya cisimləri olduğunu, yəni müəyyən bir səthlə sərhədlənmiş bir kosmos bölgəsinin maksimum entropiyasının eyni səthə sahib bir qara dəliyin entropiyasına bərabər olduğunu göstərdi.[103][104] Bu qanun fiziklərdən əvvəl Cerard ’t Hooftu və daha sonra Leonard Sasskindi “holoqrafiya prinsipi”[105] anlayışını ortaya atmağa yönəltdi. Bu anlayışın əsaslandığı təməl belə açıqlana bilər: necə ki, bir holoqrafiya bir həcmlə əlaqəli informasiyaları bəsit bir səth üzərində kodlaşdıra bilirsə və beləliklə bu hərəkətlə üç ölçülü bir qabartma təsiri təmin edə bilirsə, eynilə, kosmosdakı bir bölgənin səthinin tərifi də o bölgənin məzmunu ilə əlaqəli bütün informasiyanı yenidən yaratmağa imkan verir.

Qara dəliklərin entropiyasının kəşfi, beləliklə, qara dəliklər ilə termodinamikanın və “qara dəliklərin termodinamikası”nın[106] arasında son dərəcə dərin oxşarlıq əlaqələrinin qurulmağına imkan verir. Bu da “kvant cazibəsi”[107] qanununun başa düşülməsinə kömək edə biləcək.

Qara dəliklərin buxarlanması (yox olması) və Hokinq şüalanması[redaktə | əsas redaktə]

Qara dəliklər kainatdakı ən qərarlı və ən uzun ömürlü cisimlər olmağına baxmayaraq, sonsuzadək yaşaya bilmir, Hokinq şüalanması edərək çox yavaşca enerjilərini itirir.[42] Hokinq şüalanması əlimizdəki texnologiya ilə müəyyən edilə bilinəcək bir şüalanma deyil.

1974-cü ildə Stiven Hokinq “kvant sahəsinin teoremi”ni[43][108] “ümumi nisbilik”dəki “əyilmiş” fəza-zamana tətbiq etdi və klassik mexanika tərəfindən təxmin edilənin əksinə, qara dəliklərin əslində hal-hazırda “Hokinq şüalanması”[109] adı ilə bilinən bir şüa (termik şüalanmaya yaxın bir şüalanma) yaydığını kəşf etdi.[110] Belə ki, qara dəliklər tamamilə “qara” deyildi, yəni yaydıqları bir şey var. Lakin qara dəliklər bugünkü məlumatlarımıza görə başqa şüalanma edə bilməz, çünki səthindəki qaçış sürəti işıq sürətindən yüksəkdir. Qara dəliyin səthində bir fənər yandırsaydıq, fənərin işığı cazibənin təsiri ilə qara dəlik səthinə geriyə büküləcək.

Hokinq şüalanması bir “qara cisim”in[111] spektroskopiyası ilə üs-üstə düşür. Bu vəziyyətdə qara dəliyin ölçüsü ilə tərs mütənasib olan istilik bununla əlaqələndirilə bilinəcək.[112] Bu baxımdan qara dəlik maddi olaraq böyüdükcə istiliyi azalır. Merkuri planetinin kütləsinə bərabər kütləli bir qara dəlik CMB[113] şüalanmasına (bir elektromaqnit radiasiya növü) bərabər bir istiliyə (təqribən 2,73 kelvin) sahibdir.[44] Qara dəliyin kütləsi, istiliyi, enerji itkisi və Hokinq şüalanması arasındakı əlaqə qara dəliyin kütləsi artdıqca istiliyinin gedərək düşməsinə səbəb olur. Beləliklə bir ulduz qara dəliyinin istiliyi bir neçə mikrokelvinə qədər düşür ki, bu da “buxarlanma”sının[114] (yox olmasının və ya Hokinq şüalanmasının) birbaşa təyin edilməsini get-gedə namümkün edir. Bununla birlikdə kütləsi çox böyük olmayan qara dəliklərdə istilik daha yüksəkdir və buna bağlı enerji itkisi kütləsinin kosmolojik pillələrdə dəyişikliklərinin başa düşülməsinə imkan verir. Beləliklə bir neçə milyon tonluq bir qara dəlik "kosmosun hal-hazırkı yaşı"ndan[115] daha az bir müddətdə buxarlanacaq. Qara dəlik “buxarlanarkən” də daha kiçik hala gələcək və bu səbəbdən istiliyi daha da artacaq. Bəzi astrofiziklər qara dəliklərin tamamilə “buxarlanma”sının qamma şüası yaradacığını düşünürlər. Bu düşüncə kiçik kütləli qara dəliklərin varlığının təsdiqlənməsi mənasını verir. Bu vəziyyətdə "ilkin qara dəlik"lərin varlığı mümkün olmalıdır. Hal-hazırda bu ehtimal INTEGRAL[116] adlı Avropa peykinin bizə verdiyi məlumatlara görə araşdırılır.[45][117]

İnformasiya paradoksu[redaktə | əsas redaktə]

Question dropshade.png Həll edilməmiş fizika problemləri:
Fiziki informasiyalar qara dəliyin daxilində yoxa çıxır?
(daha çox həll edilməmiş fizika problemi)
İki qara dəliyin birləşməsi

XXI əsrin əvvəlindən bəri hələ həll edilməmiş əsas fizika məsələlərindən biri məşhur informasiya paradoksudur. "Absurd nəzəriyyəsi”[118] səbəbi ilə qara dəliklərin içinə girmiş olanları aposteriori olaraq təyin etmək mümkün deyil. Bununla birlikdə qara dəlikdən uzaqdakı bir müşahidəçinin baxış nöqtəsindən düşünülərsə, informasiya tamamilə yox olmuş da sayıla bilməz; çünki vaxtilə qara dəliyə düşmüş maddə işıq ili uzaqlıqlar nəzərə alınsa, müşahidəçi tərəfindən hələ də görünür.[119] Bu halda belə bir sual ortaya çıxır: "Bu halda qara dəliyi təşkil edən informasiya itib, yoxsa yox?"

Bir "kvant cazibə nəzəriyyəsi"nin var olmasının mütləq olduğunu göstərən bu düşüncələr qara dəliyin sadəcə üfüqünə yaxın kosmosa bağlı entropiyayla sərhədlənən və bitmiş bir halın var ola biləcəyini təklif edir. Qara dəliyə düşən maddəenerjinin hər cür entropiyası nəzərə alınarkən "Hokinq şüalanması" dəyişkənliyindən çox üfüq entrpiyası dəyişkənliyi daha qənaətbəxş görünür. Yenə də xeyli məsələ aydınlıq qazanmamış vəziyyətdə ortada durur, xüsusilə də kvant mövzusunda.

Soxulcan dəlikləri[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Soxulcan dəliyi
Bir soxulcan dəliyinin sxemi

Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi kainatdakı qara dəliklərin bir-birləri ilə hansısa bir yolla əlaqəli olduqlarını göstərir. Bu quruluşda qara dəlikləri bir-birlərinə bağlayan dəhlizlər öyrəşdiyimiz adı ilə “qurd dəlikləri”[120] (burada qurd dedikdə soxulcan nəzərdə tutulur), soxulcan dəlikləri və ya daha az istifadə edilən adı ilə Eynşteyn-Rozen dəlikləri olaraq göstərilir. Bu mövzu barədə düşüncəyə görə qara dəliklər bir başqa kainata açılır və ya bu qara dəliklər ikinci kainata keçiş qapılarıdır. Qara dəlikləri bir-birinlərinə bağlayan haqqında danışılan dəhlizlər bir almanın içindəki qurdun yoluna bənzəyir deyə haqqında danışılan dəhlizlərə “soxulcan dəliyi” adı verilib. Kainatda xeyli qara dəliyin olduğu nəzərə alınsa, kainatın bir-biri içinə keçmiş saysız tunellərdən ibarət olduğu nəticəsinə gəlinir. Zaman və işıq ili uzaqlıqlarını heçə sayaraq kosmosda “tullanış”lara imkan verən bu soxulcan dəlikləri istər-istəməz elmi fantastika yazıçılarına ilham mənbəsi olmuşdur.

Kosmosun tunellərlə dolu bu quruluşu ümumi nisbilik nəzəriyyəsi tərəfindən təsdiqlənməsinə baxmayaraq, astrofizik kontekstdə və pratikada bu tunellərdəki səyahətlər hələlik qeyri-mümkün kimi görünür; çünki bizə məlum olan heç bir müddət bu səyahətləri edə biləcək obyektlərin, cisimlərin yaranmasının mümkün olduğunu göstərmir.[121]

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

Filmlərdə[redaktə | əsas redaktə]

2014-cü ildə Kristofer Nolan tərəfindən çəkilmiş Ulduzlararası filmində qara dəliklərdən də söhbət açılır.

Teleseriallarda[redaktə | əsas redaktə]

Musiqidə[redaktə | əsas redaktə]

Kitablarda[redaktə | əsas redaktə]

Texniki kitab və məqalələrdə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Step by Step into a Black Hole
  2. Entrée «trou noir», dans Richard Taillet, Pascal Febvre et Loïc Villain, Dictionnaire de physique, Bruxelles, De Boeck Université, 2009 (ISBN 978-2-8041-0248-7, notice BnF no FRBNF42122945), p. 559 (arxivdən onlayn oxu(fr.)
  3. Wald, Robert M. (1984). General Relativity. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-87033-5. Wald 1984, pp. 299–300
  4. Edvin F. TeylorCon Arçibald Uiler, Qara dəliklərin araşdırılması: Ümumi nisbiliyə giriş, Benjammin/Cummings (2000) (ISBN 0-201-38423-X)
  5. Alan Ellis. Qara dəliklər — 1-ci hissə — Tarix // Edinburq Astronomiya Cəmiyyəti Jurnalı, № 39 (1999-cu il).
  6. Maykl Kuinion. "Qara dəlik". World Wide Words. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2011-08-22 tarixində. https://www.webcitation.org/617i2WQVh. İstifadə tarixi: 2009-11-26.
  7. Karl Şvartsşild, alm. Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie, Royal Prussiya Elmlər Akademiyasının görüşləri, 1, 189-196 (1916). (alm.)
  8. "Vladimir Surdin. Qara dəlik". Kruqosvet Ensiklopediyası. Arxivləşdirilib: [2] saytından 2012-06-24 tarixində. https://www.webcitation.org/68e5tYMNf. İstifadə tarixi: 2012-05-19.
  9. Parmi les premières observations de Cygnus X-1 par Uhuru, on retiendra :  (ing.) [kim?], ing. X-Ray Pulsations from Cygnus X-1 Observed from UHURU, ing. Astrophysical Journal Letters, 166, L1-L7 (1971) Voir en ligne(fr.)
  10. Les premières indications que Cygnus X-1 est un trou noir, à partir des observations de Uhuru, sont publiées dans  (ing.) D. M. Eardley & William H. Press, ing. Astrophysical processes near black holes, ing. Annual Review of Astronomy and Astrophysics, 13, 381-422 (1975) Voir en ligne(fr.)
  11. "Qara dəlik tərəfindən parçalanma". ESO Press Release. Arxivləşdirilib: [3] saytından 21 iyul 2013 tarixində. https://web.archive.org/web/20130721014626/http://www.eso.org/public/news/eso1332/. İstifadə tarixi: 19 iyul 2013.
  12. Dımnikova İ. Q. Qara dəliklər // Fizika ensiklopediyası. T. 5. Stroboskopik cihazlar — Parlaqlıq / Red. A. M. Proxorov, D. M. Alekseyev, A. M. Baldin, A. M. Bonç-Bruyeviç və başqaları — M.: Böyük rusdilli ensiklopediya, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.
  13. Uald, R. M. (1997). "Cazibə çökməsi və kosmik senzura". arXiv:gr-qc/9710068 [gr-qc]. 
  14. Overbay, Dennis (8 iyun 2015). "Qara dəlik ovçuları". NASA. Arxivləşdirilib: [4] saytından 9 iyun 2015 tarixində. https://web.archive.org/web/20150609023631/http://www.nytimes.com/2015/06/09/science/black-hole-event-horizon-telescope.html. İstifadə tarixi: 8 iyun 2015.
  15. Selon Chris Carilli, les trous noirs géants se seraient formés avant leurs galaxies hôtes(fr.)
  16. Robert M. Wald, General Relativity, University of Chicago Press, 1984, 498 səhifə (ISBN 0-226-87033-2).
  17. John Michell, dans une lettre à Henry Cavendish, ing. On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose., ing. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 74, 35-57 (1784) Voir en ligne. Voir aussi Historique des trous noirs.
  18. Ziqfrid, Tom (23 dekabr 2013). "50 il sonra qara dəlikləri kimin adlandırdığını söyləmək çətindir" (en). Elm xəbərləri (Science News). Arxivləşdirilib: 9 mart 2017 tarixində. https://www.sciencenews.org/blog/context/50-years-later-it%E2%80%99s-hard-say-who-named-black-holes. İstifadə tarixi: 24 sentyabr 2017. "Göründüyü kimi "qara dəlik" termini həmçinin 1964-cü ilin yanvarında Klivlenddə Elmin İnkişafı üzrə Amerika Dərnəyinin iclası ilə bağlıdır. Elm Xəbərləri Məktubu müxbiri Enn Yuinq yığıncağın sıx bir cazibə sahəsinin bir ulduzun özünə necə çökməyə səbəb ola biləcəyini izah etdi. Yuinq yazırdı: “Belə bir ulduz sonra kainatda ‘qara dəlik’ meydana gətirir”"
  19. Braun, Emma (3 avqust 2010). "Enn Yuinq - ilk dəfə qara dəlikləri açıqlayan jurnalist". Boston.com. Arxivləşdirilib: 24 sentyabr 2017 tarixində. http://archive.boston.com/bostonglobe/obituaries/articles/2010/08/03/ann_e_ewing_journalist_first_reported_black_holes/. İstifadə tarixi: 24 sentyabr 2017.
  20. Uald 1984, ss. 299–300
  21. "Qara dəliyin daxilində". Kainatı və sirlərini bilmək. Arxivləşdirilib: 23 aprel 2009 tarixində. http://nrumiano.free.fr/Estars/int_bh.html. İstifadə tarixi: 2009-03-26.
  22. Levin A. Qara dəliyin tarixi // Məşhur mexanika. — OOO «Feşn Press», 2005. — № 11. — S. 52—62.
  23. Charles Alcock, Edward Fahri & Angela Olinto, ing. Strange stars, ing. The Astrophysical Journal, 310, 261-272 (1986).
  24. "Sənətkarın qara dəliyin yaranması barədə təəssüratı". Arxivləşdirilib: 30 may 2016 tarixində. http://www.spacetelescope.org/images/heic1610a/. İstifadə tarixi: 27 may 2016.
  25. Voir par exemple Jeremy J. Drake, ing. Is RX J185635-375 a Quark Star?, ing. The Astrophysical Journal, 572, 996-1001 (2002).
  26. (1999) "Qara dəliklərin mövcudluğu haqqında astrofizik sübutlar". Klassik və Kvant Qravitasiyası 16 (12A): A3–A21. DOI:10.1088/0264-9381/16/12A/301.
  27. İ. Bombaçi (1996). "Neytron ulduzunun maksimum kütləsi". Astronomy and Astrophysics 305: 871–877..
  28. Nature 449, 799–801 (18 oktyabr 2007)
  29. "NASA - NASA alimləri ən kiçik bilinən qara dəliyi müəyyənləşdirir". nasa.gov. http://nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/smallest_blackhole.html.
  30. "Ən kiçik və ən yüngül qara dəlik". 1 aprel 2008. http://msnbc.msn.com/id/23904291/.
  31. Investigating stellar-mass black hole kicks, Serena Repetto, Melvyn B. Davies, Steinn Sigurdsson, (Submitted on 14 Mar 2012 (v1), last revised 19 Jun 2012 (this version, v2))
  32. Natal Kicks of Stellar-Mass Black Holes by Asymmetric Mass Ejection in Fallback Supernovae, H.-Thomas Janka (Max Planck Institute for Astrophysics, Garching) (Submitted on 31 May 2013)
  33. J. Casares: Observational evidence for stellar-mass black holes. Preprint
  34. M.R. Garcia et al.: Resolved Jets and Long Period Black Hole Novae. Preprint
  35. J.E. McClintock and R.A. Remillard: Black Hole Binaries. Preprint
  36. ICRS coordinates obtained from SIMBAD. Format: right ascension (hh:mm:ss) ± declination (dd:mm:ss).
  37. Masetti, N.; Bianchini, A.; Bonibaker, J.; della Valle, M. (1996), "«The superhump phenomenon in GRS 1716-249 (=X-Ray Nova Ophiuchi 1993)»", Astronomy and Astrophysics 314
  38. Miller-Jones, J. A. C.. "The first accurate parallax distance to a black hole". The Astrophysical Journal Letters 706 (2). DOI:10.1088/0004-637X/706/2/L230.
  39. Orosz et al. A Black Hole in the Superluminal source SAX J1819.3-2525 (V4641 Sgr) Preprint
  40. "Scientists Discovered the Smallest Black Hole". https://arxiv.org/PS_cache/arxiv/pdf/0902/0902.2852v1.pdf.
  41. Orosz, J.A. et al. (2004) ApJ 616,376–382.[1], Volume 616, Issue 1, pp. 376–382.
  42. Hokinq, S. U. (1974). "Qara dəlik partlayışları?". Nature 248 (5443): 30–31. DOI:10.1038/248030a0.
  43. Peyc, D. N. (2005). "Hokinq radiasiyası və qara dəlik termodinamikası". Fizikanın yeni jurnalı 7. DOI:10.1088/1367-2630/7/1/203.
  44. "Qara dəliklər buxarlanır?". Einstein online. Maks Plank adına Qravitasiya Fizikası Universiteti. 2010. Arxivləşdirilib: 22 iyul 2011 tarixində. http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en. İstifadə tarixi: 2010-12-12.
  45. Uinter, L. M. (2006). "XMM‐Newton Archival Study of the Ultraluminous X‐Ray Population in Nearby Galaxies". The Astrophysical Journal 649 (2). DOI:10.1086/506579.

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. ^ Burada Şvartsşild qara dəliyindən danışılır. Trou noir de Schwarzschild
  2. ^ Supermassive black hole
  3. ^ Intermediate-mass black hole
  4. ^ Primordial black hole
  5. ^ Karl Schwarzschild Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie, Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften, 1, 189-196 (1916).
  6. ^ Uhuru tərəfindən edilən Qu X-1-in ilk müşahidələri. X-Ray Pulsations from Cygnus X-1 Observed from UHURU, Astrophysical Journal Letters, 166, L1-L7 (1971) bax. link
  7. ^ Uhuru müşahidələrindən istifadə edilərək Qu X-1-in bir qara dəlik olduğuna dair ilk əlamətlərin yayımlandığı məqalə: D. M. Eardley & William H. Press, Astrophysical processes near black holes, Annual Review of Astronomy and Astrophysics , 13, 381-422 (1975) bax. link
  8. ^ Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi kvant mexanikası təsirlərini nəzərə almayan bir relyativist cazibə nəzəriyyəsidir. Amma sinqulyar qravitasiya kvant təsirlərinin basqın rol oynadığı bölgədir.
  9. ^ No hair theorem
  10. ^ Fəza-zaman və ya məkan zaman termini bu nümunə ilə daha yaxşı aydın ola bilər: Gecə vaxtı çılpaq gözlə və ya teleskopla ulduzlarla dolu göy üzünə baxdığımızda əslində o an gördüyümüz ulduzların keçmişini, kosmosun keçmişini görürük. Çünki hamısı da Dünyamıza müəyyən bir işıq ili uzaqlıqda olduqlarından, bu ulduzlardan çıxan işıqların Dünyaya çatması illərlə vaxt almışdır. Tərs bir nümunə vermək lazımdırsa, 220 milyon işıq ili uzaqlıkdakı bir qalaktikadan Dünyayı müşahidə edə bilsəydik və ya oradakı bir ağıllı canlı teleskopuyla Dünyayı indi baxmış olsaydı, ancaq Dünyanın dinozavrların olduğu 220 milyon il əvvəlki halını görə biləcək. Buna görə də məkan və zaman bir-birindən ayrı düşünülə bilməyəcəyindən bu dörd ölçülü (məkanın üç ölçüsü + zaman) vəziyyətə fəza-zaman deyilir. Bir xətkeşin iki nöqtə arasındakı uzaqlığı ölçməsi kimi saat da zaman koordinatları arasındakı uzaqlığı ölçər. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi qravitasiyanın necə işlədiyini anladarkən yerçəkimini bir qüvvə olaraq nəzərə almaz; cisimlərin ətraflarındakı cazibə sahələrinin fəza və zamanın bükülməsi nəticəsində yarandığını iddia edir. Cisimlər sahib olduqları kütlələri ilə mütənasib olaraq kainatda boğulmalar (çuxurluqlar) yaradır və zamanın axışını yavaşladırlar. Ümumi bir qanun olaraq, kainatda bir yerdəki zamanın axışı oradakı fəza-zaman “əyim”inə bağlı olaraq ya yavaşlar və ya sürətlənir. Cazibə sahəsinin gücü artdıqca fəza-zaman əyriliyi artış göstərir. Qısaca, maddə fəza-zamanın necə büküləcəyini müəyyən edər, fəza-zaman da madənin necə davranacağını müəyyən edər.
  11. ^ Frame dragging
  12. ^ Gravity Probe B peyki xüsusilə bu təsir mövzusuna aydınlıq gətirmək üzrə 2004-cü ildə göndərilmişdir.
  13. ^ Ergosphere
  14. ^ Robert M. Wald, General Relativity, University of Chicago Press, 1984, 498 səhifə (ISBN 0-226-87033-2).
  15. ^ Accretion disc
  16. ^ Conn Miçellin Henri Kavendişə yazdığı bir məktupda bu mövzudan danışılır. On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose., Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 74, 35-57 (1784) bax. link. Historique des trous noirs, Timeline of black hole physics
  17. ^ Espace velocity - Kosmik sürətlər
  18. ^ Gravitational redshift
  19. ^ Puits de potentiel
  20. ^ Event horizon - Hadisə üfüqü
  21. ^ Point of no return
  22. ^ Blue shift
  23. ^ Bu halda qara dəlik üzərinə düşən cismin hərəkətinin "donduğu" və ya dayandığı deyilə bilər. Praktikada durmazdan əvvəl görülməyən hala gəlir.
  24. ^ Force de marée
  25. ^ Stellar black hole
  26. ^ Detallar üçün bax. Cas des trous noirs
  27. ^ Distorsion spatiale. Dönməyən və ya elektrik yüklü bir qara dəliyin mərkəzinə gedən cisim sonsuz bükülmüş fəza-zaman tərəfindən parçalanır. Buna görə dönən bir qara dəlikdə o cisim sinqulyarlığa dik (halqanın ortasından keçə biləcək şəkildə) yaxınlaşdığında bükülmüş fəza-zamandan təsir almadan sinqulyarlığın içindən keçər və bu keçişlə teorik olaraq (isbat edilmədən, sadəcə fərziyyə olaraq) cazibə qüvvəsinin itici olduğu, yəni cazibənin deyil, itmə və dəfetmələrin olduğu "anti-fəzaya" keçiş edir.
  28. ^ Gravitational singularity
  29. ^ Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi kvant mexanikası təsirlərini nəzərə almayan bir relyativist cazibə qanunudur. Amma sinqulyar qravitasiya kvant təsirlərinin böyük rol oynadığı bir bölgədir.
  30. ^ Geniş qəbul edilmiş bir fikrə qarşı olaraq. Bununla birlikdə əgər güclü qarşılıqlı təsir az sıxdırsa, o zaman nukleonların pozulmasının təsiri ulduzun tarazlığını böyük ehtimal qoruyacaqdır.
  31. ^ Interaction forte
  32. ^ Bir ağ cırtdan əsas olaraq daha ağır elementlər halında birləşməyə girə biləcək helium, karbon və oksigenden ibarətdir.
  33. ^ Çevrilən ulduzun kütləsinə bağlı olaraq neytron ulduzu (kütləsi kiçik olan) olacaq şəkildə və ya qara dəlik olacaq şəkildə içə çökər (kütləsi böyük olan).
  34. ^ Charles Alcock, Edward Fahri & Angela Olinto, "Strange stars", Astrophysical Journal, 310, 261-272 (1986).
  35. ^ Oppenheymer bir ulduzun süpernova halından neytron ulduzu halında içinə çöküşü üzərində çalışarkən neytron ulduzunun kütləsinin Günəş kütləsinin 2,5 qatı və ya daha çox olduğu vəziyyəti düşündü; heç bir təbiət qüvvəsinin belə bir ulduzun təzyiqini tarazlaşdıra bilməyəcəyi nəticəsinə gəldi: bu vaxtı elektronlar, neytronlar və protonların bir-biriylə qarışması nəticəsində ulduz çox kiçilərək kosmosu çox əyərdi və sonunda ortada nə neytron, nə elektron, nə kvark nə də maddə qalırdı; yalnızca, ölçüsüz bir sinqulyarlıq... Çökmə nəticəsində fəza-zaman əyriləri o qədər artmış olacaqdı ki, artıq ulduzla əlaqəli heç bir şey qəbul edilə bilməzdi. Ulduz yəni yeni adıyla qara dəlik bundan belə "hadisə üfüqü"nün altında gizli qalacaqdı.
  36. ^ Gravitational wave
  37. ^ Virgo interferometer
  38. ^ LIGO
  39. ^ X qoşa ulduzu - Komponentlərindən biri neytron ulduzu və ya qara dəlik olan qoşa ulduzlara verilən ad.
  40. ^ Microquasar
  41. ^ Active galactic nucleus
  42. ^ Axış (jet) - Maddə və ya işığın çölə doğru axması; çölə doğru axan maddə və ya işıq.
  43. ^ Active galactic nucleus
  44. ^ Star Orbiting Massive Milky Way Centre Approaches to within 17 Light-Hours
  45. ^ Bax. Galactic Center Research at MPE of "Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik" və xüsusilə S2 ulduzunun orbitini göstərən animasiya. Hmç. bax. R. Schödel and Closest Star Seen Orbiting the Supermassive Black Hole at the Centre of the Milky Way, Nature (journal), 419, 694 (17 octobre 2002). Məqalə: astro-ph/0210426.
  46. ^ Chandra X-ray Observatory
  47. ^ NGC 6240
  48. ^ Volonteri M., Rees M. J., "Rapid Growth of High-Redshift Black Holes", (2005), ApJ, 633, 624. Məqalə: Astro-ph/0506040.
  49. ^ Hmç. bax. Universe Today saytındakı məqalə
  50. ^ bax. M. C. Miller və E. J. M. Kolbertin jurnalı. Məqalə: Astro-ph/0308402.
  51. ^ Ultraluminous X-ray source
  52. ^ J. R. Sánchez Sutil, "A catalogue of ultra-luminous X-ray source coincidences with FIRST radio sources", Astronomy and Astrophysics, vol. 452, t. 2, juin 2006, pp. 739–742.
  53. ^ Limite d'Eddington
  54. ^ Cosmic inflation
  55. ^ INTEGRAL
  56. ^ LHC
  57. ^ bax. Scientific American Magazine May 2005, «Quantum Black Holes» başlıqlı məqalə.
  58. ^ Gamma ray burst (GRB)
  59. ^ Wolf-Rayet star
  60. ^ Collapsar
  61. ^ Burada əsas olaraq kütləsi böyük ulduzlarca istehsal edilən "uzun" GRB-dən danışılır. İkinci sinif olan qısa GRB-lər yenə bir qara dəlik təmin etməklə birlikdə iki neytron ulduzunun nəticəsi olaraq nəzərə alınır. Lakin başa düşülmələri uzun GRB-lərdən daha çətindir. Çünki belə çox sıx iki cismin qarışması son dərəcə qarışıq rəqəmsal simulyasiyaların istifadəsinə ehtiyac duyur. Bir müqayisə etmək lazımdırsa, kütləsi böyük bir ulduzun partlaması bunun yanında daha bəsit qalar.
  62. ^ SN 1987A
  63. ^ Accretion disc
  64. ^ Taille angulaire d'un trou noir
  65. ^ Minute of arc
  66. ^ Schwarzschild radius
  67. ^ Domaine visible- Lumière visible
  68. ^ Interférométrie
  69. ^ M87 (Messier 87)
  70. ^ T. P. Krichbaum and Towards the Event Horizon - The Vicinity of AGN at Micro-Arcsecond Resolution, VLBI şəbəkələrinə görə edilən 7-ci Avropa Simpoziumu hesabatlvrı (Tolède, Espagne, 12-15 october 2004). Məqalə: astro-ph/0411487.
  71. ^ M. Miyoshi ve An approach Detecting the Event Horizon of SGR A*, ibid.. Məqalə: astro-ph/0412289.
  72. ^ Cygnus X-1
  73. ^ Faster-than-light
  74. ^ GRS 1915+105
  75. ^ GRO J1655-40
  76. ^ SS 433
  77. ^ Active galactic nucleus
  78. ^ Galactic Center
  79. ^ SDSS J090745.0+024507
  80. ^ Bax. J.-P. Maillard and The nature of the Galactic Center source IRS 13 revealed by high spatial resolution in the infrared, Astronomy and Astrophysics, 423, 155-167, 2004. Məqalə: astro-ph/0404450
  81. ^ LISA
  82. ^ Q0906+6930
  83. ^ Roger W. Romani and Q0906+6930: The Highest-Redshift Blazar, Astrophysical Journal, 610, L9-L12 (2004). Məqalə: astro-ph/0406252.
  84. ^ Penrose-Hawking singularity theorems. Hokinq "Süd Yolu qalaktikamızın bu qədər sürətli fırlanması ancaq qalaktikamızda görünən yüz milyonlarla ulduzdan daha çox qara dəliyin varlığının qəbul edilməsi ilə açıqlana bilər" demişdir.
  85. ^ Gravitational singularity
  86. ^ Naked singularity
  87. ^ Bu məsələnin həlli üçün bir kvant cazibə qanununun ortaya atılması şərtdir.
  88. ^ Bu nəticə qara dəliklərin termodinamikası çərçivəsində şərh oluna bilər: Bu çərçivədə termodinamik çevrilişlərlə nəticələnən bir say vasitəsi ilə mütləq sıfırın əlçatılmaz olduğunu göstərən termodinamikanın üçüncü qanunuyla ekvivalentdir.
  89. ^ Cosmic censorship hypothesis
  90. ^ Fine-tuning
  91. ^ Second law of thermodynamics
  92. ^ Quantum field theory
  93. ^ Hawking radiation
  94. ^ Bu, Plank modulları olaraq üfüq səthinin dörddə birinə bərabərdir; yəni işıq sürətinin c, Nyuton sabitinin G, Bolsman sabitinin kB olduğu modullar sistemində hamısı 1-ə bərabərdir. Daha çox məlumat üçün bax. qara dəliklərin entropiyası
  95. ^ De Sitter universe
  96. ^ Modèle cosmologique
  97. ^ Microcanonical ensemble
  98. ^ String theory
  99. ^ Raphael Bousso The holographic principle, Reviews of Modern Physics, 74 825-874 (2002)
  100. ^ Parthasarathi Majumdar, Black Hole Entropy and Quantum Gravity. Talk given at the National Symposium on Trends and Perspectives in Theoretical Physics, Calcutta, India, Apr 1998. Makale: gr-qc/9807045.
  101. ^ Principe holographique
  102. ^ Black hole thermodynamics
  103. ^ Quantum_gravity
  104. ^ Quantum field theory
  105. ^ Hawking_radiation
  106. ^ S. W. Hawking, Particle creation by black holes, Commun. Math. Phys., 43, 199-220 (1975) Bkz. link, Erratum, ibid, 46, 206-206 (1976).
  107. ^ Black body
  108. ^ Plank vahidləri ilə bir qara dəliyin istiliyi Plank vahidləri ilə boyuyla tərs mütənasibdir.
  109. ^ Cosmic microwave background radiation
  110. ^ Évaporation des trous noirs
  111. ^ Age of the universe
  112. ^ INTEGRAL
  113. ^ Məsələn, bax. Azar Khalatbari, "Trous noirs primordiaux : Les poids plume disparus", Ciel & Espace, juin 2002.
  114. ^ No hair theorem
  115. ^ Göyüzünə baxanda kosmik cisimlərin keçmişini gördüyümüzü unutmayaq. Hal-hazırda göyüzündə gördüyümüz bir ulduz bəlkə 100 il əvvəl bir qara dəlik tərəfindən udulmuşdur, lakin biz Dünyaya 200 işıq ili uzaqlıqdakı o ulduzun 200 il əvvəlki halını və mövqeyini, yəni udulmasından 100 il əvvəlk halını və mövqeyini görürük.
  116. ^ 1930-cu illərdə Eynşteyn və Rozen fəza-zaman bükülməsinin ulduzun qara dəlik halına dönüşməsində maksimuma çatmasını lazım olduğunu qeyd etmişdirlər. Rozen və Eynşteynə görə yaranan bu əyrilik başqa bir kainata keçiddir. Buna görə də dönməyən qara dəliklərin bu xüsusiyyətinə "Eynşteyn-Rozen körpüsü" adı verilir. Digər bir tərəfdən iki hadisə üfüqünə sahib olan elektrik yükle və öz oxu ətrafında fırlanan qara dəliklər başqa kainatlara keçə bilmə şansını teorik olaraq ehtiva edirlər. Belə qara dəliklərin köməyi ilə qurd dəliyinin digər ucundan kainatımızdakı kosmosun başqa bir bölgəsinə keçməyimiz teorik olaraq mümkün olduğu qeyd edilir.
  117. ^ Robert M. Wald, "General Relativity", University of Chicago Press, 1984, 498 pages (ISBN 0-226-87033-2),s. 156.
  118. ^ Karadelikler Türkçe

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]