Kosmik fəza

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Bir sənətkarın gözündə Günəş sisteminin doğuşu.

Kosmik fəza yerin yumurtasından kənarda və digər kosmik cisimlər arasında yerləşən amma kosmik cismlər istisna olmaqla kainatın geri qalan hissəsində sonsuz olduğu düşünülən boşluğa verilən addır. Orta istiliyi -271 °C, mütləq sıfır nöqtəsi isə -274 santiqrad dərəcədir. Atmosfer ilə kosmos arasında qəti bir sərhəd yoxdur lakin dünyanın atmosferi yuxarı doğru qalxdıqca incəlməkdədir. Kosmosda təxminən milyardlarla qalaktika olduğu ehtimal edilir. Bu təxmini qalaktikaların içərisində təxminən milyonlarla Günəş sistemi, planetlərasteroidlər var. Fizik Mehman Salmanovun

"Kosmos" kitabında yazdığı kimi universal atom sabiti 1088 qədərdir yəni 10 üstü 88-dir, Karl Saqana görə kainatda təxminən 1-in yanında 88 sıfır dənə atom var (on oktoviqintilyon). Bu formada bir hesablama və insanlığın bildiyi hər növ qalaktika kosmik fəzanın böyüklüyünü sübut edər. Albert Eynşteynin Nisbilik nəzəriyyəsinə görə kosmos elastik bir toxumaya sahibdir. Cisimlərin bu elastik toxumanı bükmələrindən dolayı cazibə qüvvəsinin olduğunu irəli sürən nəzəriyyədir. Kosmosda zaman anlayışı yoxdur. Zaman bizim qavrayışlarımız ilə yaratdığımız bir anlayışdır.

Kosmos qaranlığı, böyüklüyü, hadisələri ilə maraqlı, qarmaşıq və araşdırmaya dəyər olmuşdur. Michel Danino. "Sacralising the Cosmos, Nature and Life" (ingilis). https://www.newindianexpress.com/. 03rd September 2018 08:16 AM. İstifadə tarixi: 3 iyul 2022.Bu səbəbdən insanlar hər dövrdə kosmosla maraqlanmışlar və davamlı kosmosu araşdırmaq üçün ixtiralar düzəldilmişdir. Teleskop bu sahədə çox önəmli bir alətdir. Dövrlər ötdükcə insanlar daha güclü teleskoplarla kosmosu araşdırmış, kosmos haqqındakı məlumatlarını artırmışlar. Beləliklə marağını aradan qaldırmağa başlayan insanlıq bununla kifayətlənməyib uçaraq daha çox məlumat toplamaq istəmişdir. İnsanlığın uçmağı kəşf etməsi ilə dünyanı əhatələyən yaxın kosmos haqqındakı məlumatlar, daha da artmağa başladı. Nəhayət güclü raket silahları, süni peyklər, Aya pilotlu və pilotsuz raketlər göndərilməsi, süni peyklərin inkişaf etdirilməsi, çox güclü radio teleskoplar ilə kosmosun dərinliklərinin araşdırılması, XX əsrin ikinci yarısında insanlığın kosmos haqqındakı məlumatlarını önəmli səviyyədə genişləndirdi. Həmçinin insanlar kosmosu araşdırmaq üçün "Astronomiya" elmini yaratdı.

Həmçinin nəzəri fizik və astronomiya mövzusunda inqilab yaradacaq fikirlər ortaya atan A. Eynşteyn kimi alimlərin kosmos mövuzusunda ortaya atdıqları bir çox nəzəriyyə, müşahidəçilərin kosmos üzərinə verdikləri kəşflərin məntiqli bir şəkildə açıqlamasını təmin etdi.

Kosmos haqqında ilk dəqiq məlumatlar, XIX əsrin sonu ilə XX əsrin əvvəlində, xüsusilə şimal ölkələrində qurulan rəsədxanalar sayəsində əldə edildi. ABŞ-ın Kaliforniya ştatında olan Palomar rəsədxanası, Dünyada mövcuud rəsədxanaların ən böyüyüdür. Buradakı reflektorlu teleskopun diametri 5, yüksəkliyi isə 40 metrdir. Bu rəsədxanalarda göy cisimlərinin kütləsi, həcmi, işığın şiddəti və sair fiziki kəmiyyətlər araşdırılmaqdadır. Praktiki fizikanın inkişaf etdirdiyi tayf (spektr) analizi, kosmosdan gələn işıqlardan, cisimlərin hansı elementlərdən ibarət olduğunu göstərməkdədir.

1932-ci ildə Karl Guthe Jansky adlı bir mühəndisin təsadüf nəticəsində tapdığı kosmosdan gələn radio yayımları, daha sonrakı illərdə radio teleskopların doğmasına və kosmosun dərinliklərinin dinlənməsinə, bu radio yayımlarının qaynaqlarının və səbəblərinin kəşf edilməsinə yol açdı. İkinci dünya müharibəsi əsnasında almanların inkişaf etdirdiyi V-1 və V-2 silahlı roketləri daha sonrakı illərdə kosmosun kəşfi üçün ediləcək layihələrdə böyük bir addım oldu.[1] 1947-1956-cı illər arasında xüsusilə, ABŞ kosmik çalışmalara böyük önəm verdi. Edilən kosmik uçuş sınaqlarının heç biri kosmik gəminin orbitdə yerləşdirməyi bacara bilmədi. Bu əsnada SSRİ, 1957-ci ildə üç pilləli Vostok raketləri ilə Suputnik adındakı ilk süni peyki Dünya ətrafında orbitə yerləşdirərək, kosmik yarışda önə keçdi. Peyklərdən əldə edilən kosmik məlumatlar, canlıların, xüsusilə, insanların kosmosda yaşaya bilmələri üçün hansı şərtlərin yerinə yetirilməsi gərəkdiyini ortaya qoydu. Beləliklə, "kosmos tibbi" quruldu və inkişaf etdirildi. Kosmosda ilk insan isə 12 aprel 1961-ci ildə SSRİ-nin kosmosa göndərdiyi Yuri Qaqarin oldu. Yeri gəlmişkən, insanların kosmos boşluğuna yerləşmələrini təmin etmək, kosmosu kosmosdan izləmək və Yer üzərində xəbərləşməni asanlaşdırmaq üçün həm minlərlə peyk orbitə yerləşdirildi həm də kosmosun boşluğuna göndərildi. Nəhayət 1969-cu ilin iyun ayında Ayın amerikalı astronavtlar tərəfindən fəth edilməsi kosmik çalışmalarda ən önəmli addımlardan biri oldu. Günümüzdə kosmos yarışı böyük bir sürətlə davam etməkdədir. Xüsusilə də ABŞ, RusiyaÇin bu yarışda amansız bir rəqibdirlər.

Super boşluqlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

2004-cü ildə alimlər Böyük Partlayışdan artıq qalan kosmik arxa fon radiasiyasını tədqiq edərkən, gözlənilməyən böyüklükdə soyuq bir bölgə kəşf edirlər. İlk öncələr hesablama xətası ehtimalı olduğunu fikirləşsələr də 2013-cü ildə Plank kosmik peykinin məlumatlarında da eyni nəticə əldə olunur.

İlkin Kainat modellərini nəzərdən keçirsək bu qədər böyük bir soyuq sahənin var olması gözlənilmirdi. Bu soyuq sahəni açıqlamaq üçün "Böyük Super Boşluq" nəzəriyyəsi ortaya atılır. Kosmik boşluqlar nəhəng ulduz topalarının arasında yerləşən nəhəng boş sahələrdir. Kosmik boşluqlar çox az miqdarda qalaktikaya və ya heç bir qalaktikaya sahib olmayan əraziləri əhatə edir. Bu ərazilər kosmosun digər sahələrinə nisbədən 1/10 qədər az maddə ehtiva edən sahələrdir. Əgər Kainatımızı İsveçrə pendirinə bənzətsək kosmik boşluqlar pendirdəki boşluqları təmsil edəcək. Kosmik boşluqlar ilk dəfə 1978-ci ildə "Kitt Peak" Milli Rəsədxanasında Stephen Gregory və Laird Thomson tərəfindən kəşf edilib.[2]

2015-ci ildə bizdən 3 milyard işıq ili uzaqlıqda soyuq bölgə ilə eyni istiqamətdə nəhəng Super Boşluq qeydə alınır. Eridan adlı bu Super Boşluq 1.8 milyard işıq ili genişliyində idi. Bu boşluqda hətta qaranlıq maddə belə yox idi. Eridan Super Boşluğu Kainatda ən böyük boşluqlardan biridir.

Bu kəşfdən sonra yeni suallar ortaya çıxdı; necə ola bilərdi ki, belə nəhəng ölçülərdə boşluq yarana bilərdi? Bu boşluğun yaranmasına səbəb olan nə idi? Boşluqların adətən Böyük Partlayışdan sonra yaranan kvant rəqsləri ilə yarandığı düşünülür. Lakin bir çox kosmoloqa görə bu qədər böyük bir boşluğun kvant rəqsləri ilə meydana gəlməsinin ehtimalı çox azdır və əlimizdə olan tək nəzəriyyə budur.

Lakin Eridan Super boşluğundan daha böyük və Kainatın ən böyük boşluğu 2 milyard işıq ili genişliyindəki "KBC" super boşluğudur. Bu boşluq Kainatın ən böyük boşluğu olması ilə yanaşı bizim üçün xüsusidir. Çünki həyatımızı bu boşluğun içində davam etdiririk. Sistemimizin də yerləşdiyi Süd Yolu qalaktikası bu boşluğun mərkəzindən bir neçə milyon işıq ili uzaqlıqdadır. "KBC" super boşluğunun ölçüləri hələ də müqayisəli olsa da həqiqət budur ki, qorxunc dərəcədə böyük bir boşluğun içindəyik. Yerin orbiti

Əsas məqalə: Geosentrik orbit[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kosmik gəmi orbitə o zaman daxil olur ki, onun cazibə qüvvəsi və ya mərkəzdənqaçma sürəti onun sürətinin üfüqi komponentinə görə mərkəzdənqaçma sürətindən az və ya ona uyğun olsun. Aşağı Yer orbiti üçün bu sürət təqribən 7,800 m/s (28,100 km/saat; 17,400 mph);effektiv, indiyə qədər əldə edilmiş ən güclü pilotlu nəqliyyat sürəti (orbitdən əlavə gəminin əldə edilməsi sürətlər istisna olmaqla) 2,200 m/s. olmuşdur. ( (7,900 km/saat; 4,900 mph) 1967-ci ildə Amerika X-15 ilə.)

600 km (370 mil) yüksəklikdə Yerin orbital sürətinə çatmaq üçün tələb olunan enerji təxminən 36 MJ/kq təşkil edir ki, bu da tamamilə yüksək səviyyəyə qalxmaq üçün lazım olan enerjidən altı dəfə dəyişdirilir.Təxminən 2000 km-dən (1200 mil) aşağı perigeyə malik kosmik gəmilər Yer atmosferindən sürüklənməyə məruz qalır, bu da orbital hündürlüyünü azaldır. Orbital çürümə sürəti peykin en kəsiyinin və kütlədən əlavə atmosferin yuxarı qatının hava sıxlığının dəyişməsindən əldə edilir. Təxminən 300 km (190 mil) aşağıda, günlərlə ölçülən ömürlərlə çürümə daha sürətli olur. Peyk 180 km (110 mil) hündürlüyünə endikdən sonra atmosferdə buxarlanmasına cəmi bir neçə saat qalır. Yerin qravitasiya sahəsindən azad olmaq və planetlərarası kosmosa keçid üçün tələb olunan qaçış sürəti təxminən 11,200 m/s (40,300 km/saat; 25,100 mil/saat) təşkil edir.

Regionlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kosmos qismən vakuumdur: onun müxtəlif bölgələri onların daxilində hökmranlıq edən müxtəlif atmosferlər və “küləklər”lə müəyyən edilir və həmin küləklərin öz yerini kənardakılara verdiyi nöqtəyə qədər uzanır. Geokosmos Yer atmosferindən Yerin maqnit sahəsinin kənar hissələrinə qədər uzanır və bunun ardınca planetlərarası kosmosun Günəş küləyinə keçir.[3] Planetlərarası fəza heliopauzaya qədər uzanır, bunun üzərinə Günəş küləyi öz yerini ulduzlararası mühitin küləklərinə verir. Ulduzlararası boşluq daha sonra qalaktikanın kənarlarına qədər davam edir.[4]

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-10615-8_8#auth-Rolf-Linkohr. "Cosmic Space and the Role of Europe" (ingilis). https://link.springer.com/. İstifadə tarixi: 3 iyul 2022.
  2. "Evrenin çözülemeyen bir gizemi Süper-Boşluklar" (türk). https://www.bilimoloji.com/. Ağustos 13, 2017. İstifadə tarixi: 3 iyul 2022.
  3. Schrijver, Siscoe, 2010. səh. 363
  4. ABBY CESSNA. "What is Interplanetary Space?" (ingilis). https://www.universetoday.com/. JULY 5, 2009. İstifadə tarixi: 3 iyul 2022.