Kosmik yarış

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Kosmik yarış
Əsas münaqişə: Soyuq müharibə çərçivəsində
ASTP patch.png Kosmik yarış 1975-ci ildə Soyuz-Apollon sınaq layihəsi ilə başa çatmışdır
Tarix 4 oktyabr 195724 iyul 1975
Yeri Kosmik fəza
Nəticəsi ABŞSSRİ-nin qələbəsi
• ABŞ-ın Aya enməsi
Münaqişə tərəfləri

SSRİ SSRİ

ABŞ ABŞ
NASA logo.svg NASA

Komandan(lar)

Sergey Korolyov
Vladimir Çelomey
Vasili Mişin
Nikolay Kamanin
Valentin Qluşko

Ceyms E. Veb
Robert R. Gilrut
Verner fon Braun
Kristofer Kraft
Corc Lou
Tomas O. Peyn
Semuel K. Filips

Kosmik yarışSSRİABŞ arasında 1957-1975-ci illərdə kosmosun fəthi sahəsində gedən gərgin mübarizə. Bu dövr süni peyklərin buraxılması, kosmosa heyvanların və insanın göndərilməsi, avtomatik stansiyaların Ay, MarsVeneraya göndərilməsi və insanın Aya ayaq basması ilə xarakterizə olunur.

Terminin adı "Silahlanma yarışı"nın adına uyğunlaşdırılmışdır. Kosmik yarış soyuq müharibə dövründə SSRİ və ABŞ arasında mədəni, texnoloji və ideoloji qarşıdurmanın vacib bir hissəsinə çevrilmişdi. Bu onunla əlaqəli idi ki, kosmik tədqiqatlar elmi və hərbi layihələr üçün böyük əhəmiyyət daşımaqla yanaşı, insanlarda ruh yüksəkliyi də yaradırdı.

"Yarış" 4 oktyabr 1957-ci ildə Sovet İttifaqında Yerin ilk süni peyki "Sputnik-1"in kosmosa göndərilməsi ilə başlanmışdır. Kosmik yarış dövründə SSRİ və ABŞ peyklərini orbitə öz daşıyıcı raketləri ilə çıxaran, idarəolunan kosmik uçuşları başladan, Günəş sisteminin digər planetlərini tədqiq edən dünyanın ilk və əsas "kosmik gücünə" çevrildilər.

Kosmosa insan göndərilməsi ətrafında gedən yarış SSRİ-nin qələbəsi ilə başa çatdı. 1961-ci il, aprelin 12-də SSRİ-də "Vostok" gəmisi ilə Yuri Qaqarin yerətrafı orbitə göndərildi. Beləliklə, SSRİ dünyada kosmosa ilk insan göndərən dövlət oldu və bu məsələdə ABŞ-a texniki və ideoloji zərbə endirdi.

Amerika buna 23 gündən sonra cavab verə bildi. ABŞ astronavtı Alan Şepard "Freedom-7" kosmik gəmisi ilə yerətrafı orbitə göndərildi, Şepard kosmosa göndərilən ikinci insan oldu. SSRİ buna növbəti kosmonavtlarını yerətrafı orbitə göndərməklə cavab verdi. SSRİ 1962-ci il avqustun 12-15-də kosmosa iki nəfər göndərdi və bununla Amerikanı yenə də qabaqlamış oldu.

Kosmos uğrunda gedən savaşa qadınlar da cəlb edildilər. Belə ki, 1963-cü il iyunun 16-da "Vostok-5" gəmisi ilə SSRİ ilk qadın kosmonavtı, Valentina Tereşkovanı kosmosa göndərdi. Bu isə ideoloji baxımdan ABŞ-a vurulan daha bir zərbə oldu.

"Titan II" raketi havaya qalxır

1966-68-ci illərdə SSRİ-nin kosmosa göndərdiyi kosmik gəmilərin bəziləri qəzaya uğradı. Bundan sonra kosmosda ağalıq etmək uğrunda mübarizədə ABŞ tədricən üstünlüyü ələ almağa başladı. 1969-cu il iyulun 21-də ABŞ-ın Ay proqramı çərçivəsində "Apollon-11" kosmik gəmisi uğurla Ay səthinə ilk astronavtları, Nil ArmstronqEdvin Oldrini çıxardı.

Xronika (1957—1975)[redaktə | əsas redaktə]

Tarix Hadisə Ölkə Layihə
21 avqust 1957 İlk qitələrarası ballistik raket SSRİ SSRİ R-7
4 oktyabr 1957 Yerin ilk süni peyki
Kosmosdan ilk siqnal
SSRİ SSRİ "Sputnik-1"
3 noyabr 1957 Yerin orbitində ilk canlı, Layka adlı it SSRİ SSRİ "Sputnik-2"
31 yanvar 1958 Yerin radiasiya qütblərinin aşkarlanması ABŞ ABŞ "Eksplorer-1"
17 mart 1958 Günəş batareyasından qidalanan ilk süni peyk ABŞ ABŞ "Avanqard-1"
18 dekabr 1958 İlk rabitə peyki ABŞ ABŞ Project SCORE
2 yanvar 1959 Yerin orbitindən ilk çıxış
"Günəş küləyi"nin ilk dəfə aşkar olunması
Ayın yanından ilk uçuş
SSRİ SSRİ "Luna-1"
4 yanvar 1959 Heliosentrik orbitdə ilk obyekt SSRİ SSRİ "Luna-1"
17 fevral 1959 İlk meteoroloji peyk ABŞ ABŞ "Avanqard-2"
28 fevral 1959 Qütb orbitində ilk süni peyk ABŞ ABŞ "Diskaverer-1"
7 avqust 1959 Yerin orbitdən çəkilmiş ilk şəkli ABŞ ABŞ "Eksplorer-6"
13 sentyabr 1959 Başqa göy cisminə, Aya enən ilk aparat SSRİ SSRİ "Luna-2"
4 oktyabr 1959 Ayın görünməyən tərəfinin ilk şəkli
Qravitasiya menvrindən ilk istifadə
SSRİ SSRİ "Luna-3"
1 aprel 1960 İlk telekameralı meteoroloji peyk ABŞ ABŞ TIROS-1
5 iyul 1960 İlk kəşfiyyat peyki ABŞ ABŞ GRAB-1
11 avqust 1960 Orbitdən faydalı məlumatlarla (Yer səthinin şəkilləri) qayıdan ilk aparat ABŞ ABŞ "Diskaverer-14"
12 avqust 1960 İlk passiv rabitə peyki ABŞ ABŞ "Echo-1A"
18 avqust 1960 İlk fotokameralı kəşfiyyat peyki ABŞ ABŞ KH-1 9009
1961 Orbitdən ilk uçuş
Uçuş istiqamətinin uçuş vaxtı ilk korreksiyası
İlk fırlanma vasitəsilə stabilləşdirmə
Veneranın 100 000 km yaxınlığından ilk idarəolunmayan uçuş
SSRİ SSRİ "Venera-1"
12 aprel 1961 İlk idarəolunan kosmik uçuş (ilk kosmonavt Yuri Qaqarin)
İlk idarəolunan orbital uçuş
SSRİ SSRİ "Vostok-1"
5 may 1961 İlk suborbital idarəolunan kosmik uçuş
(İdarəolunan ikinci kosmik uçuş)
ABŞ ABŞ "Merkuri-3"
7 mart 1962 İlk orbital Günəş observatoriyası ABŞ ABŞ OSO-1
12-15 avqust 1962 İdarəolunan kosmik gəmilərin ilk qrup halında uçuşu
(birləşməsiz)
SSRİ SSRİ "Vostok-3" və "Vostok-4"
14 dekabr 1962 Veneranın 33800 km yaxınlığından ilk idarəolunan uçuş ABŞ ABŞ "Mariner-2"
16 iyun 1963 Kosmosda ilk qadın (Valentina Tereşkova) SSRİ SSRİ "Vostok-6"
19 iyun 1963 Marsın 197000 km yaxınlığından ilk idarə olunmayan uçuş SSRİ SSRİ "Mars-1"
19 iyul 1963 İlk çoxdəfəlik suborbital təyyarə ABŞ ABŞ X-15 Flight 90
26 iyul 1963 Geosinxron orbitdə ilk süni peyk ABŞ ABŞ "Syncom-2"
5 dekabr 1963 İlk peyk naviqasiya sistemi ABŞ ABŞ "Transit"
19 avqust 1964 Geostasionar orbitdə ilk süni peyk ABŞ ABŞ "Syncom-3"
12 oktyabr 1964 İlk çoxyerli kosmik gəmi SSRİ SSRİ "Vosxod-1"
18 mart 1965 Kosmonavtın açıq kosmosa ilk çıxışı SSRİ SSRİ "Vosxod-2"
14 iyul 1965 Mars ətrafında ilk idarəolunan uçuş ABŞ ABŞ "Mariner-4"
2 noyabr 1965 İlk ağır süni peyk (avtomatik stansiya) və ilk ağır daşıyıcı raketin uçuşu SSRİ SSRİ "Proton (KA)" və "Proton (RN)"
15 dekabr 1965 İdarəolunan kosmik gəmilərin qrup halında uçuşu zamanı birgə manevrlər (birləşməsiz) ABŞ ABŞ "Gemini-6" / "Gemini-7"
3 fevral 1966 Başqa göy cisminə (Aya) ilk yumşaq eniş
Başqa göy cisminin səthindən ilk şəkillər
SSRİ SSRİ "Luna-9"
1 mart 1966 Veneraya çatmış ilk aparat SSRİ SSRİ "Venera-3"
16 mart 1966 İlk orbital birləşmə (idarəolunan gəmi və pilotsuz aparat) ABŞ ABŞ "Gemini-8" / "Agena"
3 aprel 1966 Başqa göy cisminin (Ayın) orbitində ilk süni peyk SSRİ SSRİ "Luna-10"
2 iyun 1966 Aya ikinci yumşaq eniş (raket dartı qüvvəsi ilə eniş)
Aydan şəkillər
ABŞ ABŞ Sörveyor-1
23 aprel 1967 Kosmik uçuş zamanı kosmonavtın ölümü ilə nəticələnən ilk qəza SSRİ SSRİ "Soyuz-1"
30 oktyabr 1967 İki pilotsuz kosmik aparatın birləşməsi SSRİ SSRİ "Kosmos-186" / "Kosmos-188"
9 noyabr 1967 Çox ağır daşıyıcı raketin ilk uçuşu ABŞ ABŞ "Saturn-5"
15-21 sentyabr 1968 Ay ətrafında Yerə qayıdışla nəticələnən ilk uçuş
Ay ətrafında canlı varlıq tərəfindən ilk uçuş
SSRİ SSRİ "Zond-5"
21-27 dekabr 1968 İdarəolunan gəmini daşıyan çox ağır daşıyıcı raketin ilk uçuşu və başqa göy cisminin (Ayın) orbitində ilk idarəolunan uçuş ABŞ ABŞ "Saturn-5" və "Apollon-8"
16 yanvar 1969 İlk idarəolunan birləşmə və ekipajın yerdəyişməsi SSRİ SSRİ "Soyuz-4" / "Soyuz-5"
18-26 may 1969 Başqa göy cisminin (Ayın) orbitində ilk ayrılma, manevr və təkrar birləşmə ABŞ ABŞ "Apollon-10"
21 iyul 1969 Ayda ilk insan və başqa göy cismindən ilk uçuş ABŞ ABŞ "Apollon-11"
13-16 oktyabr 1969 İdarə olunan üç kosmik gəminin qrup şəklində ilk uçuşu (birləşməsiz) SSRİ SSRİ "Soyuz-6", "Soyuz-7", "Soyuz-8"
19 noyabr 1969 Kosmonavtlarla daha əvvəl enmiş avtomatik stansiyanın Ay səthində görüşü ABŞ ABŞ "Apollon-12" / "Sörveyor-3"
24 sentyabr 1970 Ay qruntunun nümunələrinin avtomatik götürülməsi və Yerə çatdırılması SSRİ SSRİ "Luna-16"
23 noyabr 1970 Ayda hərəkət edən aparat SSRİ SSRİ "Lunoxod-1"
12 dekabr 1970 İlk orbital rentgen teleskopu ABŞ ABŞ Uhuru
15 dekabr 1970 Veneranın səthinə ilk yumşaq eniş SSRİ SSRİ "Venera-7"
23 aprel 1971 İlk orbital stansiya SSRİ SSRİ "Salyut-1"
iyun 1971 İlk orbital observatoriya SSRİ SSRİ "Orion-1"
14 noyabr 1971 Marsın ilk süni peyki ABŞ ABŞ "Mariner-9"
27 noyabr 1971 Mars səthində ilk aparat SSRİ SSRİ "Mars-2"
2 dekabr 1971 Avtomatik stansiyanın Mars səthinə ilk yumşaq enişi SSRİ SSRİ "Mars-3"
3 mart 1972 Günəşin cazibə dairəsindən çıxmış ilk aparat ABŞ ABŞ "Pioner-10"
15 iyul 1972 Asteroid qurşağına çatmış ilk aparat ABŞ ABŞ "Pioner-10"
3 dekabr 1973 Yupiterin yaxınlığından ilk uçuş ABŞ ABŞ "Pioner-10"
29 mart 1974 Merkurinin yaxınlığından ilk uçuş ABŞ ABŞ "Mariner-10"
15 iyul 1975 İlk beynəlxalq idarəolunan uçuş SSRİ SSRİ
ABŞ ABŞ
"Soyuz-Apollon"

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]