Mars planeti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Mars (planet) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stop bad orthography.svg
Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!
  • Əgər məqalə yarımçıq qalmışsa, məqaləni başlayan istifadəçi ilə əlaqə yaradıb məqalənin vəziyyətini onunla müzakirə edə bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin siyahısını görə bilərsiniz.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.
Mars planeti Mars symbol.svg
Mars Hubble.jpg
Habbl teleskopu tərəfindən çəkilmiş Marsın fotosu. 26 iyun 2001
Orbital xarakteristikaları[1]
Perigelisi 1.3814 AV
206.7 milyon km
Afelisi 1.6660 AV
249.2 milyon km
Böyük yarımoxu (a) 1.523679 AV
227,939,100 km
Orbitinin ekssentrisiteti (e) 0.0935±0.0001
Siderik fırlanma dövrü 1.8808 Yulian ili
686.971 d
668.5991 sol
Sinodik fırlanma dövrü 779.96 gün
2.135 Yulian ili
Orbital sürəti (v) 24.077 km/san
Orta anomaliyası (Mo) 19.3564°
Əyilməsi (i) ekliptikadan 1.850°, Günəşin ekvatorundan 5.65°, Sabit müstəviyə 1.67° [2]
Qalxan milinin uzunluğu (Ω) 49.562°
Perisentr arqumenti (ω) 286.537°
Peykləri 2
Fiziki xarakteristikaları
Qütb sıxılması 0.00589±0.00015
Ekvator radiusu 3396.2±0.1 km [lower-alpha 1][3]
0.533 Yer
Qütb radiusu 3,376.2±0.1 km [lower-alpha 1][3]
0.531 Yer
Orta radiusu 3389.5±0.2 km [lower-alpha 1][3]
Səthinin sahəsi (S) 144,798,500 km2
0.284 Yer
Həcmi (V) 1.6318×1011 km3 [4]
0.151 Yer
Kütləsi (m) 6.4185×1023 kq [4]
0.107 Yer
Orta sıxlığı (ρ) 3.9335±0.0004[4] q/cm³
Ekvatorda sərbəstdüşmə təcili (g) 3.711 m/s² [4]
0.376 q
Ekvatorial fırlanma sürəti 868.22 km/saat (241.17 m/san)
Fırlanma dövrü (T) 1.025957 d
24 saat 37 dəqiqə 22 saniyə [4]
Oxunun maililiyi 25.19°
Şimal qütbünün düz qalxması (α) 21 saat 10 dəqiqə 44 saniyə
317.68143°
Şimal qütbünün meyllənməsi (δ) 52.88650°
Albedo 0.170 (həndəsi) [5]
0.25 (Bond)[6]
Görünən ulduz həcmi +1.6-dan −3.00-ə[7]
Bucaq diametri 3.5–25.1″[6]
Hərarət
 
min. ort. maks.
Kelvin
130 K, 210 K[6], 308 K,
Selsi
−143 °C[8], −63 °C, 35 °C[9],
Atmosfer[6][13]
Atmosfer təzyiqi 0.636 (0.4–0.87) kPa
Tərkibi:


Mars və ya MərrixGünəş sisteminin məsafəcə dördüncü və ölçücə Merkuridən sonra ikinci planeti. Adını Roma mifologiyasının müharibə tanrısından alan bu planetin səthində dəmir oksidinin geniş yayılması ona qırmızı görünüş verir və o, tez-tez "qırmızı planet" kimi təsvir edilir.[14] Mars nazik atmosferi və həm Ayın çarpışmadan sonra yaranan kraterləri, həm də Yerin vulkanları, vadiləri, səhraları, qütb buz örtüklərini xatırladan səth xüsusiyyətləri olan terrestrial (əsasən silikat süxurları və metallardan ibarət) planetdir. Marsın fırlanma periodu və mövsümi dövrləri Yerinkinə oxşardır; Yer oxu mövsümləri əmələ gətirir. Mars Günəş sistemində bilinən ən hündür ikinci (planetdə birinci ən hündür) dağ - Olimp Dağının və ən böyük kanyonlardan biri Valles Marinerisin olduğu yerdir. Şimal Yarımkürəsindəki hamar Borealis hövzəsi planetin 40%-i əhatə edir və nəhəng bir çarpışmadan sonra yaranan xüsusiyyət ola bilər.[15][16] Marsın iki peyki var: FobosDeymos. Kiçik və nizamsız formalaşmış peyklərdir. Bu peyklər Mars troyası 5261 Evrika kimi asteroidləri tuta bilər.[17][18]

1965-ci ildə Mariner 4 tərəfindən edilən Mars flaybaydan əvvəl bir çoxları planetin səthində suyun olmasını iddia edirdilər. Bu işıqlı və qaranlıq yerlərdə, xüsusilə qütb en dairələrində müşahidə edilən periodik müxtəlifliklərə əsaslanırdı; uzun qara cizgilər bəziləri tərəfindən maye su üçün suvarma kanalları hesab edildi. Bu düz xətlər sonra optik illüziyalar kimi izah edildi, baxmayaraq ki insansız missiyalarda toplanan geoloji sübut göstərir ki, Marsın səthində onun həyatının erkən dövrlərində irimiqyaslı su örtüyü var idi.[19] 2005-ci ildə radar məlumatı qütblərdə [20] və orta en dairələrində [21][22] böyük miqdarda su olduğunu aşkar etdi. Mars roveri Spirit 2007-ci ilin martında su molekullarının daxil olduğu kimyəvi birləşmələri nümunə kimi aşkar etdi. Phoenix enmə aparatı 31 iyul 2008-ci ildə üst Mars torpağında buz suyu nümunə kimi aşkar etdi.[23]

Marsın yeddi işləyən kosmik gəmisi var: beşi orbitdə: Mars Odyssey, Mars Express, Mars Reconnaissance Orbiter, MAVENMars Orbiter Mission və ikisi səthində: Mars kəşfiyyat roveri Opportunity və Mars Elm Laboratoriyası Curiosity. Səthdə uzun müddət işləyə bilməyən kosmik gəmilərə MER-A Spirit və ya 2008-ci ildə missiyasını bitirən Phoenix enmə aparatı kimi başqa enmə aparatları və roverləri daxildir. Mars Reconnaissance Orbiter tərəfindən edilən müşahidələr Marsda ən isti aylarda axan suyu aşkar edib..[24] 2013-cü ildə NASA-nın Curiosity roveri aşkar etdi ki, Mars torpağı kütləcə 1.5-3% su təşkil edir.[25]

Mars çılpaq gözlə Yerdən görünür. Onun görünmə qiyməti (zahiri qiyməti) −3.0-dür[7]Yupiter, Venera, AyGünəşin qiymətləri bundan çoxdur. Optik yerüstü teleskoplar Yerin atmosferinə görə Yerin və Marsın ən yaxın olduğu zaman 300 kilometr uzaqlıqdakı cəhətləri göstərə bilir.[26]

Fiziki xarakteristikaları[redaktə]

Yerin Marsla müqayisəsi
Marsın əsas cəhətlərini göstərən animasiyası

Marsın diametri təqribən Yerinkinin yarısıdır. O, Yerdən daha az sıxdır, həcmi təqribən Yerin həcminin 15%-i və kütləsi təqribən Yerin kütləsinin 11%-i qədərdir. Onun səthinin ərazisi Yerin quru ərazisinin tam sahəsindən bir az daha azdır.[6] Marsın Merkuridən daha böyük və daha ağır olmasına baxmayaraq, Merkurinin sıxlığı daha çoxdur. Bu hər iki planetin səthə doğru cazibə qüvvəsinin təqribən eyni olması ilə nəticələnir; Marsın cazibə qüvvəsi Merkurinin cazibə qüvvəsindən güclüdür (1%-dən az olmaqla). Mars səthinin qırmızı-narıncı görünüşünün səbəbi dəmir(III) oksid və ya daha çox bilinən adı ilə hematit və ya pasdır.[27] Minerallardan asılı olaraq digər ümumi səth rənglərinə qızıl rəngi, qəhvəyi, sarı-darçını və yaşılımtıl daxildir.[28]

Daxili quruluşu[redaktə]

Yer kimi bu planet də təbəqələrə ayrılmaya məruz qalıb və bu da sıx, metallik nüvə sferasının daha az sıx materiallarla örtülməsinə səbəb olub.[29] Planetin interyerinin müasir modelləri nüvə sferasının radiusunu təqribən 1,794 ± 65 kilometr olaraq güman edir və onu təqribən 16–17% kükürdlə birlikdə, əsasən, dəmirnikeldən təşkil edilmiş hesab edir.[30] Bu dəmir sulfid nüvəsi qismən mayedir və onda mövcud olan yüngül elementlərinin konsentrasiyası Yerin nüvəsində olandan iki dəfə çoxdur. Nüvə planetdəki textonik və vulkanik cəhətlərin çoxunu formalaşdıran silikat mantiya təbəqəsi ilə əhatə edilmişdir, ancaq indi hərəkətsizdir. Silisiumoksigendən başqa Marsın qabığında ən çox yayılan elementlər dəmir, maqnezium, alüminium, kalsiumkaliumdur. Planetin qabığının orta qalınlığı təqribən 50 kilometrdir, maksimum qalınlıq 125 kilometrdir.[31] Ortalaması 40 kilometr olan Yerin qabığı iki planetin ölçülərinə bağlı olaraq Marsın qabığının qalınlığının üçdə biri qədərdir. 2016-cı il üçün planlaşdırılan InSight enmə aparatı Marsın interyerinin modellərini məhdudlaşdırmaq üçün seysmoqrafdan istifadə edəcək.

Səth geologiyası[redaktə]

Mars terrestrial planetdir, yəni silisiumoksigendən təşkil olunan minerallar, metallar və adətən süxuru əmələ gətirən başqa elementlərdən təşkil olunmuşdur. Marsın səthi başlıca olaraq toleyitik bazaltdan təşkil olunmuşdur[32], ancaq bəzi hissələr bazaltdan daha çox silisium oksidlə zəngindir. Bu da Yerdə və ya silisium oksid şüşəsində olan andezitik süxurlara oxşardır. Aşağı albedolu regionlarda plaqioklaz feldispat vardır. Şimali aşağı albedolu regionlar isə təbəqə silikatları və yüksək silisiumlu şüşənin normal miqdarından daha çoxuna sahibdir. Cənubi dağlıq hissələrə yüksək kalsiumlu piroksen daxildir. Həmçinin, müəyyən ərazilərə xas hematit və olivin də tapılmışdır.[33] Səthin çox hissəsi narın dənəli dəmir(III) oksid tozu ilə örtülmüşdür.[34][35]

Marsın geoloji xəritəsi (Birləşmiş Ştatlar Geoloji Araşdırma; 14 iyul, 2014)
(tam xəritə / video)[36][37][38]

Marsın strukturlaşmış qlobal maqnit sahəsinin olması barədə heç bir sübut olmasa da[39], müşahidələr göstərir ki, planet qabığının hissələri maqnetik olub və keçmişdə onun ikiqütblü sahəsinin dalğalı qütblük fasilələri baş verib. Maqnetik cəhətdən həssas mineralların bu paleomaqnetizmi Yerin okean dibindəkilərə oxşardır. 1999-cu ildə çap edilən və 2005-ci ilin oktyabrında yenidən nəzər salınan bir nəzəriyyə budur ki, bu dalğalar Marsda 4 milyard il əvvəl planetar dinamonun funksiyasını dayandırması və planetin maqnit sahəsinin zəifləməsindən əvvəl plitələrin tektonikasını əks etdirir.[40]

Günəş sisteminin formalaşması zamanı Mars Günəş ətrafında fırlanan protoplanetar diskdən kənarda sürətli böyümənin stokastik prosesi nəticəsində yaranmışdır. Marsın Günəş sistemindəki yerinə uyğun çoxlu xarakteristik kimyəvi xüsusiyyətləri var. Nisbətən aşağı qaynama temperaturu olan elementləri (xlor, fosforkükürd) Yerdən daha çox Marsda ümumidir; bu elementlər cavan ulduzun energetik günəş küləyi tərəfindən Günəşə yaxın ərazilərdən gətirilib.[41]

Planetlərin formalaşmasından sonra onların hamısı Son Ağır Bombardmana məruz qaldı. Marsın səthinin təqribən 60%-i bu eranın toqquşmalarını göstərir[42][43][44], ancaq bu hadisələrin səbəb olduğu çarpışmadan sonra yaranan geniş hövzələr bəlkə də səthin qalan hissəsinin təməlini təşkil edir. Marsın şimal yarımkürəsində 10600×8500 kilometrlik ərazini əhatə edən böyük təsir hövzəsinin izi var. O, Ayın Cənub qütbü-Aitken hövzəsindən təqribən 4 dəfə böyükdür və indiyə qədər kəşf edilmiş ən böyük təsir hövzəsidir.[15][16] Bu nəzəriyyə təklif edir ki, Mars təqribən 4 milyard il əvvəl Pluton ilə eyni ölçülü cisimlə toqquşub. Marsın yarımkürə dixotomiyasına səbəb olduğu fikirləşilən hadisə planetin 40%-i əhatə edən hamar Borealis hövzəsini yaradıb.[45][46]

Mars süxuru öz mavi-boz interyerini Mars Elm Laboratoriyasına açıb.[47]

Marsın geoloji tarixi bir çox dövrlərə bölünə bilər ancaq aşağıdakı üç dövr ən əsaslarıdır:[48][49]

  • Nuh dövrü (adını Nuh ərazisindən alıb): 4.5 milyard il bundan əvvəldən 3.5 milyard il bundan əvvələ qədər Marsın ən qədim səthinin formalaşması. Çox sayda böyük çarpışmadan sonra yaranan kraterləri Nuh dövrünün səthində izini buraxıb. Tharsis qabarıqlığının - vulkanik dağlıq hissənin dövrün sonlarındakı maye suyun geniş bir şəkildə daşması ilə bu dövr zamanı əmələ gəldiyi fikirləşilir.
  • Hesperian dövr (adını Hesperia yaylasından alıb): 3.5 milyard il bundan əvvəldən 2.9–3.3 milyard il əvvələ qədər. Hesperian dövr geniş lava düzənliklərinin formalaşması ilə qeyd olunur.
  • Amazonian dövr (adını Amazonis düzənliyindən alıb): 2.9–3.3 milyard il əvvəldən indiyə qədər. Amazonian regionlarının az meteoritlə çarpışmadan yaranan kraterləri var, ancaq digərləri çox fərqlidir. Olimp dağı Marsın başqa yerindəki lava axınları ilə yanaşı olaraq bu dövrdə yaranıb.

Marsda hələ də bəzi geoloji aktivliklər baş verir. Athabaska dərəsi təqribən 200 milyon ilə qədər lava axınlarının olduğu yerdir. Serberus çuxurları adlanan qrabenlərdəki su axınları 20 milyon ildən az bir müddətdə baş verir və bu da hal-hazırki intruziyaları (maqmanın yer qabığı arasına dolması) göstərir. 19 fevral 2008-ci ildə Mars Reconnaissance Orbiterdən gələn şəkillər 700 metrlik hündür sıldırımdan gələn qar uçqununun dəlilini göstərdi.

Torpağı[redaktə]

Spirit roveri tərəfindən aşkar edilmiş silisum oksidlə zəngin toz

Phoenix enmə aparatı Marsın torpağının bir az qələvili olduğunu və tərkibində maqnezium, natrium, kaliumxlor kimi elementlərin olduğunu göstərən məlumat verdi. Bu maddələr Yer planetində bağlarda tapılır və onlar bitkilərin böyüməsi üçün vacibdir.[50] Enmə aparatı tərəfindən edilən təcrübələr göstərdi ki, Mars torpağının pH-ı 7.7-dir və 0.6% duz perxlorat saxlayır.[51][52][53][54]

Marsda bir çox izlər tapılır və yeni izlər tez-tez kraterlərin, çökəkliklərin və dərələrin dik yamaclarında ortaya çıxır. İzlər əvvəl qara olur və vaxt keçdikcə ağarır. Bəzən izlər balaca ərazilərdə yaranır və yüzlərlə metr əraziyə qədər yayılır. Onlar həm də aşınmış qaya parçalarının kənarlarını və yollarındakı digər maneələri keçərkən görülür. Ümumən qəbul edilən nəzəriyyələrə izlərin toz və ya toz burulğanı uçqunlarından sonra yaranması və torpağın qaranlıq alt təbəqələri olması daxildir.[55] Bir çox izahlar irəli sürür ki, onlardan bəziləri su ilə və hətta orqanizmlərin böyüməsi ilə əlaqədardır.[56][57]

Hidrologiyası[redaktə]

Opportunity tərəfindən çəkilmiş fotomikroqraf boz hematit kütləsini göstərir və bu da maye suyun keçmişdə mövcud olmasını təyin edir.

Qısa periodlar ərzində aşağı yüksəkliklər istisna olmaqla, maye su aşağı atmosfer təzyiqinə görə (Yerdəkindən 100 dəfə zəif) Marsın səthində mövcud ola bilməz.[58][59][60] İki qütbün buz örtüyü əsasən sudan təşkil olunmuşdur.[61][62] Cənub qütbünün buz örtüyündəki suyun həcmi ərisə, planet örtüyünün tamamını 11 metr dərinliyində örtmək üçün kifayətdir.[63] Permafrost (qütbdə uzun müddət donmuş torpaq) örtüyü qütbdən təqribən 60° en dairələrinə qədər uzanır.[61]

Buz suyun böyük miqdarının Marsın qalın Kriosferində qaldığı fikirləşilir. Mars ExpressMars Reconnaissance Orbiterindən gələn radar məlumatı hər iki qütbdə (İyul 2005-ci il) [20][64] və orta en dairələrində (Noyabr 2008-ci il) [21] buz suyun böyük miqdarının olmasını göstərir. Phoenix enmə aparatı 31 iyul 2008-ci ildə səthi Mars torpağında olan buz suyu nümunə kimi götürdü.[23]

Marsda görünən səth xüsusiyyətləri maye suyun ən azından bəzən planetin səthində mövcud olduğunu göstərir. Təmizlənmiş ərazinin nəhəng xətti zolaqları (axın kanalları olaraq bilinir) səthi təqribən 25 yerdə kəsir. Bəzi quruluşların buzlaqlara və ya lavaya görə yarandığı fikirləşilsə də, bunların yeraltı sukeçirici süxurlardan suyun çıxması zamanı baş verən eroziyaya görə əmələ gəldikləri fikirləşilir.[65][66] Ən böyük nümunələrdən biri - Ma'adim Vallis 700 kilometr uzunluğundadır və 20 kilometr eni və 2 kilometr dərinliyi ilə Böyük Kanyondan daha böyükdür. Onun Mars tarixinin erkən vaxtında axan su ilə əraziyə qazındığı fikirləşilir.[67] Bu kanalların ən gənclərinin yalnız bir neçə milyon il bundan əvvəl formalaşdığı fikirləşilir.[68] Başqa yerlərdə, xüsusilə Mars səthinin ən qədim ərazilərində dərələrin incə, dentritik şəbəkələri landşaftın mühüm hissələrinə yayılıb. Bu dərələrin xüsusiyyətləri və yayılması göstərir ki, onlar erkən Mars tarixində yağış və ya qar yağmasının səbəb olduğu axıntı ilə yaranıblar. Yeraltı su axını və qrunt sularının təpə mailinə gələrək torpağı maildən yuyub aparması bəzi şəbəkələrdə vacib köməkçi rol oynaya bilər, ancaq çökmə demək olar ki, bütün hallarda kəsilmənin əsas səbəbidir.[69]

Krater və kanyon sədləri boyunca terrestrial yarğanlara oxşar minlərlə xüsusiyyətlər var. Yarğanlar, əsasən, cənub yarımkürəsinin yüksək ərazilərində və ekvatora tərəf olur, hamısı 30° qütbə tərəf yönəlir. Bir çox müəlliflər təklif edib ki, onların formalaşma prosesi maye su (böyük ehtimalla əriyən buzdan) ilə əlaqədardır[70][71], ancaq başqaları karbon dioksid qırovu və ya quru tozun hərəkəti ilə əlaqədar formalaşma mexanizmlərini dəstəkləyir.[72][73] Qismən xarab olmuş yarğanlar aşınma ilə yaranmayıb və yeni xassələr əlavə edilmiş, çarpışmadan sonra yaranan kraterlər müşahidə edilməyib. Bu iki fakt göstərir ki, bunlar cavan xüsusiyyətlərdir və böyük ehtimalla hal-hazırda da aktivdir.[71]

Deltalar və allüvial konuslar kimi başqa geoloji xüsusiyyətlər erkən Mars tarixindəki bəzi interval və ya intervallarda isti, nəm şərtlərin olduğunu göstərir.[74] Belə vəziyyətlər səthin böyük hissəsi boyunca krater göllərinin olmasını tələb edir.[75] Bəzi müəlliflər uzağa gedərək iddia edirlər ki, Mars keçmişinin bəzi vaxtlarında planetin aşağı şimali düzənliklərinin çoxu yüz minlərlə dərinliyə malik okeanla örtülmüşdür, ancaq bu iddia mübahisəli olaraq qalır.[76]

Yellowknife Bay süxurlarının tərkibi, süxur damarları kalsium və kükürddə "yol" torpaqlarından daha çoxdur, APXS nəticələri – Curiosity roveri (Mart 2013).

Marsın səthində suyun mövcud olması ilə bağlı başqa bir dəlil isə bəzən su mövcud olanda formalaşan hematit və qotit kimi spesifik mineralların müəyyən edilməsidir.[77] Qədim su hövzələri və axınlarını təyin etdiyinə inanılan bəzi dəlillər Mars Reconnaissance Orbiterin aparıldığı dəqiq tədqiqatlar tərəfindən inkar edilib.[78] 2004-cü ildə Opportunity yarosit mineralını müəyyən edib. Bu yalnız asidik suyun mövcudluğu zamanı formalaşır və bu da suyun nə vaxtsa Marsda mövcud olduğunu göstərir. [79] Maye su üçün yeni sübutlar 2011-ci ilin dekabrında NASA-ın Mars roveri tərəfindən səthdə mineral gipsin tapılmasından gəlir.[80][81] Əlavə olaraq, təqiqat rəhbəri Fransis Makkabin (Albukerkedəki Nyu-Meksiko Universitetinin alimi) Marsın kristal minerallarının hidroksillərinə baxaraq deyir ki, Marsın yuxarı mantiyasındakı suyun miqdarı Yerdəkinə bərabərdir və ya çoxdur (bir milyon su üçün 50-300 hissə) və bu bütün planeti 200-1000 metr dərinliyinə qədər örtmək üçün kifayətdir.[82]

18 mart 2013-cü ildə NASA Curiosity roverindəki alətlərdən "Tintina" süxurunun və "Sutton Inlier" süxurunun parçalanmış hissələrinin daxil olduğu bir sıra süxur nümunələrində və "Knorr" süxuru and "Wernicke" süxuru kimi başqa süxurlardakı damarlarda və parçalarda hidratlaşmanın, çox güman ki, hidratlaşmış kalsium sulfatın sübutu haqqında məlumat verdi. [83][84][85] Roverin NDA aləti (Neytronların Dinamik Albedosu) istifadəsi ilə edilən analiz Glenelg ərazisində Bradbury Landing adlı yerdən Yellowknife Bay adlı yerə keçərkən yeraltı suyun sübutunu təmin etdi. Onun tərkibi 4% su idi və 60 santimetrlik dərinliyə kimi idi.[83]

Qütb örtükləri[redaktə]

Şimal qütbündə erkən yayda buz örtüyü (1999).
Cənub qütbündə yayın ortasında buz örtüyü (2000).

Marsın iki daimi qütb buz örtüyü var. Qütb qışı ərzində o, səthi soyudaraq və atmosferin 25–30%-in CO2 buzu parçaları şəklində (quru buz) çökməsinə səbəb olaraq daimi qaranlıqda uzanır.[86] Qütblər təzədən günəş şüasına məruz qalanda donmuş CO2 sublimasiya edir (maye halına keçmədən birbaşa buxarlanır). Bu saatda 40 kilometr sürətlə qütbləri süpürən nəhəng küləklərə səbəb olur. Bu mövsumi hadisələr böyük miqdarda toz və su buxarını hərəkət etdirir və Yerə bənzər şaxta və böyük lələkli buludların yaranmasına səbəb olur. 2004-cü ildə su-buz buludlarının şəkilləri Opportunity roveri tərəfindən çəkilib.[87]

Hər iki qütbdə qütb örtükləri başlıca olaraq buz sudan təşkil olunub. Donmuş karbon dioksid şimal yarımkürəsi qışında şimal örtüyündə təqribən 1 metr qalınlığında olan nisbətən incə təbəqə şəklində yığılır, halbuki cənub örtüyünün təqribən 8 metr qalınlığında olan daimi quru buz örtüyü var.[88] Cənub qütbünü örtən bu daimi buzların üzərində hamar səthli, dayaz, təxminən dairəvi çuxurlar səpələnib. Bu çuxurlar hər il metrlərlə artan görüntüləri təkrarlayır; bu fakt göstərir ki, cənub qütbünün buz su qatını örtən daimi CO2 örtüyü vaxt keçdikcə kiçilir.[89] Şimal qütb örtüyünün diametri şimali Mars yayı ərzində təqribən 1000 kilometr olur [90] və təqribən 1.6 milyon km3 buz saxlayır. Bu buz örtük boyu bərabər şəkildə yayılsa, 2 kilometr qalınlığında olar.[91] (Buzun həcmi Qrenlandiyanın buz həcmi 2.85 milyon km3 olan buz təbəqəsi ilə müqayisə edilə bilər.) Cənub qütb örtüyünün diametri 350 kilometrdir və 3 kilometr qalınlığındadır.[92] Cənub qütb örtüyündəki buzun və yaxın laylı yataqların tam həcmi 1.6 milyon km3 kimi dəyərləndirilir.[93] Hər iki qütb örtüyündə spiral troqlar var. SHARAD radarının analizi göstərdi ki, troqlar Koriolis effektinə görə spiral olan katabatik küləklərin işinin nəticəsidir.[94][95]

Cənubi buz örtüyünə yaxın bəzi ərazilərin mövsumi olaraq donması torpaq üzərində şəffaf, 1 metr qalınlığında olan quru buz lövhələrinin formalaşmasına səbəb olur. Yazın gəlməsi ilə günəş işığı yeraltını isidir, sublimasiyaya uğrayan CO2-in təzyiqi lövhə altında güclənir, onu qaldırır və axırda sındırır. Bu bazaltik qum və ya tozla qarışmış CO2 qazının qeyzərə bənzər partlayışlarına səbəb olur. Proses sürətlə baş verir və bir neçə gün, həftə və ya ay aralığında müşahidə edilir. Lövhənin altından qeyzerin olduğu yerə qaçan qaz buz altında radial kanallar (hörümçəyin etdiyinə bənzər) oyur. Proses su axıb getməsi üçün istifadə edilən dəlik içərisindən suyun getməsi ilə formalaşan eroziya şəbəkəsinin tərs ekvivalentidir.[96][97][98][99]

Coğrafiyası və səthinin xüsusiyyətlərinin adlandırılması[redaktə]

Dördbucaqların xəritəsi[redaktə]

Təsir topoqrafiyası[redaktə]

Vulkanlar[redaktə]

Textonik yerlər[redaktə]

Oyuqlar[redaktə]

Atmosferi[redaktə]

İqlimi[redaktə]

Orbiti və fırlanması[redaktə]

Həyat axtarışı[redaktə]

Məskunlaşma potensialı[redaktə]

Kəşfiyyat missiyaları[redaktə]

Marsda astronomiya[redaktə]

Baxışı[redaktə]

Ən yaxın yanaşmalar[redaktə]

Nisbi[redaktə]

Mütləq[redaktə]

Tarixi müşahidələri[redaktə]

Marsın müşahidəsinin tarixi Marsın qarşı durmaları (planetin göydə, günəşin əks tərəfindəki nöqtədə durması) zamanı qeyd olunur. Bu vaxt planet Yerə ən yaxın məsafədə olur və bu, iki ildən bir baş verməklə onun ən yaxşı göründüyü zamandır. Hətta daha çox diqqətəlayiq olan Marsın perihelik qarşı durmalarıdır. Bu hər 15 və ya 17 ildən bir baş verir və Marsın periheliona ən yaxın olmasının onu Yerə daha yaxın etməsi ilə fərqlənir.

Qədim dövr və Orta əsrlər dövrünün müşahidələri[redaktə]

Gecə səmasında səyyar obyekt kimi Marsın mövcudluğu qədim Misir astronomları tərəfindən bilinirdi və eramızdan əvvəl 1534-cü ilə qədər onlar planetin retroqrad (əks istiqamətli) hərəkəti ilə tanış idilər.[100] Yeni Babil imperiyasının vaxtına qədər babilli astronomlar müntəzəm olaraq planetlərin vəziyyətlərinin və onların davranışlarının sistematik müşahidələrini qeydə alırdılar. Mars üçün onlar bilirdilər ki, planet hər 79 ildən bir 37 sinodik period və ya 42 zodiak dövrü edir. Onlar həmçinin planetlərin proqnozlaşdırılan vəziyyətlərinə kiçik düzəlişlər etmək üçüç hesablama üsulları kəşf etmişdilər.[101][102]

Eramızdan əvvəl IV əsrdə Aristotel Marsın çox uzaqda olduğunu bildirərək Mars Ayın arxasında yox olduğunu qeyd etdi.[103] İsgəndəriyyədə yaşayan yunan Ptolomey[104] Marsın orbital hərəkəti məsələ haqqında mülahizə yürütməyə çalışdı. Ptolomeyin modeli və onun astronomiya üzərində kollektiv işi Almagest kolleksiyasında təqdim edildi. Almagest növbəti 14 əsr üçün Qərb astronomiyasında etibarlı traktat oldu.[105] Qədim Çindəki ədəbiyyat təsdiqləyir ki, Mars eramızdan əvvəl IV əsrdən gec olmamaqla Çin astronomları tərəfindən bilinirdi.[106] Eramızın V əsrində hind astronomik mətni Surya Siddhanta Marsın diametrini hesablayırdı.[107] Şərqi Asiya mədəniyyətlərində Mars ənənəvi şəkildə Beş elementə əsaslanaraq "od ulduzu" (火星) olaraq adlandırılırdı.[108]

XVII əsr ərzində Tixo Brahe Marsın günlük parallaksını ölçüb və İohann Kepler bundan istifadə edərək planetə qədər nisbi məsafənin ilkin hesablamasını edib.[109] Teleskop işlətmək mümkün olanda Marsın günlük parallaksı Günəş-Yer məsafəsinin təyin edilməsi üçün yenidən ölçülüb. Bu ilk dəfə 1672-ci ildə Covanni Domeniko Kassini tərəfindən yerinə yetirilib. İlk parallaks ölçmələri instrumentlərin keyfiyyətinə görə ləngidi.[110] Marsın Venera ilə örtünməsi Heydelberqdə Maykl Mestlin tərəfindən 13 oktyabr 1590-cı ildə müşahidə edilib.[111] 1610-cu ildə Mars Qalileo Qaliley tərəfindən görülüb və Qalileo Qaliley teleskop ilə Marsı görən ilk şəxs olub.[112] Marsın xəritəsini çəkən ilk şəxs holland astronom Xristian Hüygensdir. Bu xəritə Marsın ərazi xüsusiyyətlərini də göstərirdi.[113]

Mars kanalları[redaktə]

Marsın Qiovanni Skiaparelli tərəfindən çəkilmiş xəritəsi.
Mars 1914-cü ildən əvvəlki bir vaxtda Persival Louel tərəfindən müşahidə edildiyi kimi çəkilmişdir.
Habbl teleskopundan Marsın 1999-cu il qarşı durmasına (planetin göydə, günəşin əks tərəfindəki nöqtədə durması) yaxın bir vaxtda görüldüyü kimi xəritəsi.

XIX əsrə qədər teleskopların imkanı səth xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi üçün lazım olan səviyyəyə çatdı. Marsın perihelik qarşı durması (planetin göydə, Günəşin əks tərəfindəki nöqtədə durması) 5 sentyabr 1877-ci ildə baş verdi. Həmin il italyan astronom Qiovanni Skiaparelli Milanda Marsın ilk müfəssəl xəritəsini çəkmək üçün 22 santimetrlik teleskopdan istifadə etdi. Bu xəritələr diqqətəlayiq şəkildə kanallar (canali) adlanan xüsusiyyətləri göstərirdi. Daha sonra bu xüsusiyyətlərin optik illüziya olduğu göstərildi. Kanallar Marsın səthində uzun, düz xətlər idi və o, həmin kanallara Yerin məşhur çaylarının adını vermişdi. Onun termini - canali "kanallar" və ya "uzun, dar çuxurlar" mənasını verirdi.[114][115]

Müşahidələrdən təsirlənən orientalist Persival Louel ölçüləri 30 santimetr və 40 santimetr ölçüləri olan teleskopa sahib rəsədxananın əsasını qoydu. Rəsədxana Marsın tədqiqatı üçün 1984-cü ildəki axırıncı yaxşı fürsət zamanı və növbəti az əlverişli qarşı durmalar (planetin göydə, Günəşin əks tərəfindəki nöqtədə durması) zamanı istifadə edildi. O, Marsa və planetdəki həyata aid ictimaiyyətə böyük təsiri olan bir sıra kitablar dərc etdi.[116] Kanallar (canali) başqa astronomlar tərəfindən, məsələn, Henri Cosef Perrotin və Luis Thollon tərəfindən Nisdə həmin vaxtın ən böyük teleskoplarından biri istifadə edilərək tapıldı.[117][118]

Mövsumi dəyişikliklər (Marsda yay zamanı formalaşan qaranlıq ərazilərin və qütb buz örtüklərinin kiçilməsi) kanallarla birlikdə Marsda həyat olması barədə fərziyyəyə səbəb oldu və Marsın geniş dənizlərə və nəbatata malik olması barədə uzun müddət üzərində durulan fikir var idi. Teleskop heç vaxt fərziyyələrin sübut edilməsi üçün lazım olan həll yolunu göstərmədi. Böyük teleskoplar istifadə edildikcə daha az uzun, düz kanallar müşahidə edildi. 1909-cu ildə Kamil Flammarion tərəfindən 84 santimetrlik teleskopla edilən müşahidə zamanı nizamsız münunələr müşahidə edildi, ancaq kanallar görülmədi.[119]

Hətta 1960-cı illərdə Mars biologiyasına aid məqalələr dərc edildi və bu məqalələr Marsda mövsumi dəyişikliklərə görə həyat olmasından başqa digər izahları bir kənara qoyurdu. Funsional ekosistem üçün maddələr mübadiləsi və kimyəvi dövrələr haqqında müfəssəl ssenarilər dərc edilirdi.[120]

Kosmik gəmilərin səyahəti[redaktə]

Aeolis dağı

1960-cı və 1970-ci illərdə NASA-ın Mariner missiyaları zamanı kosmik gəmilər planetə səyahət etməyə başlayanda bu məhfumlar kökündən sarsıldı. Əlavə olaraq həyat aşkar etmə məqsədilə edilən Viking təcrübələrinin nəticələri ümumən düşmən, ölü planet fərziyyəsinin qəbul edildiyi dövrə səbəb oldu.[121]

Mariner 9Vikinq bu missiyalardan toplanan informasiyadan istifadə edilərək daha yaxşı xəritələrin düzəldilməsinə səbəb oldu və irəli sürülən başqa bir proyekt Mars Global Surveyor mission idi, 1996-cı ildə başladıldı və 2006-cı ilin axırına qədər idarə edildi. Bu proyekt Marsın topoqrafiyasının, maqnit sahəsinin və səth minerallarının tamamlanmış müfəssəl xəritələrinin hazırlanmasına kömək etdi.[122] Bu xəritələr hal-hazırda onlayn şəkildə mövcuddur, məsələn Google Marsda. Mars Reconnaissance OrbiterMars Express yeni alətlərlə tədqiqat aparmağa və enmə aparatı missiyalarını dəstəkləməyə davam etdi.

Mədəniyyətdə[redaktə]

Marslılar[redaktə]

Peykləri[redaktə]

Əsas məqalələr: Marsın peykləri, Deymos, və Fobos

Mənbələr[redaktə]

Qeydlər[redaktə]

  1. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named best_fit_ellipsoid

İstinadlar[redaktə]

  1. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named horizons
  2. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named meanplane
  3. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Seidelmann2007
  4. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named lodders1998
  5. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named MallamaMars
  6. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nssdc
  7. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named MallamaSky
  8. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named cold
  9. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named hot
  10. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named science294_5548
  11. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named icarus168_1
  12. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named methane-me
  13. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named barlow08
  14. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nasa_hematite
  15. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named northcratersn
  16. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named northcraterguard
  17. John P. Millis. "Mars Moon Mystery". http://space.about.com/od/mars/a/Mars-Moon-Mystery.htm.
  18. Adler, M.; Owen, W. and Riedel, J. (2012). "Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return" 1679.
  19. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named marswater
  20. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named specials1
  21. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jsg.utexas.edu
  22. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named esa050221
  23. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named spacecraft1
  24. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named NASA.C2.A0.E2.80.93_NASA_Spacecraft_Data_Suggest_Water_Flowing_on_Mars
  25. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Guardian
  26. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named usra
  27. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named rust
  28. NASA – Mars in a Minute: Is Mars Really Red? (Transcript)
  29. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Nimmo_2005
  30. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named icarus213_2_451
  31. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jacque03
  32. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named science324_5928_736
  33. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jgr107_E6
  34. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sci300a
  35. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sci300b
  36. Tanaka, Kenneth L.;Skinner, James A., Jr.; Dohm, James M.; Irwin, Rossman P., III; Kolb, Eric J.; Fortezzo, Corey M.; Platz, Thomas; Michael, Gregory G.; Hare, Trent M. (July 14, 2014). "Geologic Map of Mars - 2014". USGS. http://pubs.usgs.gov/sim/3292/. İstifadə tarixi: July 22, 2014.
  37. Krisch, Joshua A. (July 22, 2014). "Brand New Look at the Face of Mars". New York Times. http://www.nytimes.com/2014/07/23/science/space/brand-new-look-at-the-face-of-mars.html. İstifadə tarixi: July 22, 2014.
  38. Staff (July 14, 2014). "Mars - Geologic map - Video (00:56)". USGS. http://www.youtube.com/watch?v=quZMhSohIEU. İstifadə tarixi: July 22, 2014.
  39. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named magnetosphere
  40. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named plates
  41. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ssr96_1_4_197
  42. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named zharkov93
  43. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named icarus165_1
  44. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named barlow88
  45. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sciam080627
  46. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nyt080626
  47. "Bluish Color in Broken Rock in 'Yellowknife Bay'". Nasa.gov. http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/multimedia/pia16804.html. İstifadə tarixi: April 22, 2013.
  48. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jog91
  49. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ssr_96_1_4
  50. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named bbc080627
  51. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named marssalt
  52. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jpl_soil
  53. (2010) "Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results". J. Geophys. Res. 115. DOI:10.1029/2008JE003084.
  54. (2010) "Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site". Icarus 37. DOI:10.1029/2010GL042613.
  55. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jpl_dust_devil
  56. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named gpl29_23_41
  57. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named oleb33_4_515
  58. NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars' Atmosphere
  59. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named h
  60. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jgr110
  61. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named kostama
  62. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sci299
  63. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nasa070315
  64. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named bbc040124
  65. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Kerr2005
  66. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Jaeger2007
  67. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named lucchita_rosanova
  68. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nature434
  69. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CraddockHoward2002
  70. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sci288
  71. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nasa061206
  72. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named bbc061206
  73. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nasa061206b
  74. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Lewis2006
  75. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Matsubara2011
  76. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Head1999
  77. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nasa040303
  78. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sci317
  79. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nasa101001
  80. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nasa
  81. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nationalgeographic
  82. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nationalgeographic1
  83. 83,0 83,1 Webster, Guy; Brown, Dwayne (March 18, 2013). "Curiosity Mars Rover Sees Trend In Water Presence". NASA. http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1446. İstifadə tarixi: March 20, 2013.
  84. Rincon, Paul (March 19, 2013). "Curiosity breaks rock to reveal dazzling white interior". BBC. http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21340279. İstifadə tarixi: March 19, 2013.
  85. Staff (March 20, 2013). "Red planet coughs up a white rock, and scientists freak out". MSN. Arxivləşdirilib from [1] on March 23, 2013. http://wayback.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover. İstifadə tarixi: March 20, 2013.
  86. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named icarus169
  87. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named clouds
  88. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named darling_marspoles
  89. Malin, M.C.; Caplinger, M.A.; Davis, S.D. (2001). "Observational evidence for an active surface reservoir of solid carbon dioxide on Mars". Science 294 (5549): 2146–8. DOI:10.1126/science.1066416. PMID 11768358.
  90. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named mira
  91. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named brown
  92. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named phillips
  93. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sci315
  94. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Onset_and_migration_of_spiral_troughs_on_Mars_revealed_by_orbital_radar
  95. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Mystery_Spirals_on_Mars_Finally_Explained
  96. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named 2006-100
  97. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Kieffer2000
  98. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Portyankina
  99. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Hugh2006
  100. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named paob85
  101. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named north08
  102. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named swerdlow98
  103. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named poor08
  104. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named google
  105. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named google7
  106. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named needham_ronan85
  107. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jse97
  108. Şablon:Chinaplanetnames
  109. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named taton03
  110. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named hirschfeld01
  111. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sat57
  112. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named jha15
  113. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named arizona
  114. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named snyder01
  115. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named sagan80
  116. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named basalla06
  117. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named maria_lane05
  118. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ba3
  119. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named zahnle01
  120. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named science136_3510
  121. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ward_brownlee00
  122. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Distant_worlds:_milestones_in_planetary_exploration