Meteorit

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Merge-arrows.svg Bu məqalə Meteor məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.

Bütövlüklə Yerin, o cümlədən, nüvə və mantiyanın tərkibini qiymətləndirmək üçün ulduzlar, Günəş və meteoritlərin daxil olduğu yerdən kənarda olan cisimlərin kimyəvi tərkibinə istinad edilməlidir. Bu, onunla izah edilir ki, yerin əmələ gəlməsi haqqındakı müasir təsəvvürlərə görə Günəş sisteminin planetləri, o cümlədən, Yer də Günəş ətrafında fırlanaraq qaztoz dumanlığının hissəciklərinin akkumulyasiyası nəticəsində əmələ gəlmişlər. Adətən belə hesab edirlər ki, bu dumanlığın Günəşə yaxın olan daxili hissəsində az uçucu kimyəvi elementlər, Günəşdən uzaq olan xarici hissəsində isə az uçucu elementlər toplanmışdır. Yer qrupu elementləri (Venera, Yer, Mars) ilk əvvəl əsasən silikatlardan (silisiumun oksigen saxlayan birləşmələrindən) ibarət olmuşdur. Protoplanetlərin (proto ─əvvəlki, öncə) maddələrinə (xondr və xondritlərin sələfləri olan maddələr) az miqdarda tərkibi dəmirli meteoritlərə cavab verən metallik hissəciklər daxildir. Meteoritlər kimyəvi, mineraloji tərkibləri və strukturuna görə iki əsas qrupa – dəmirli meteoritlərə və xondritə bölünür. Xondritlər ən geniş yayılmış meteorit tipli olub, kompleks kimyəvi, struktur nişanələrinə görə fərqlənirlər. Bu isə onları planet diferensiasiyası prosesini keçməyən «primitiv» maddə hesab etməyə əsas verir. Erkən Yeri əmələ gətirən bərk silikat material adətən, xondritlərlə − hal-hazırda bizim planetin səthinə düşən az diferensiallaşmış daş meteoritlərlə eyniləşdirilir. Qeyri-uçucu kimyəvi elementlərin miqdarına görə xondritlər Günəşin müasir fotosferinə və yer qrupu planetlərinin orta tərkibinə yaxındır. Belə hesab edilir ki, xondritlərin mənbəyi MarsYupiterin orbitləri arasında yerləşən asteroid qurşağıdır.


Kütləsi və ölçüləri kifayət qədər böyük olan meteoritlər Yer atmosferində tamam yanıb qurtarmır və Yer səthinə qə-dər gəlib çatırlar. El arasında onlara "göy daşları" və ya "düşən daşlar" deyilir. Yeni Meksika yaxınlığına kütləsi 55 kq olan dəmir meteorit düşmüşdür.Orta hesabla ildə Yerə 2000-ə yaxın meteorit dü-şür. Onların orta kütləsini 100 kg hesab etsək Yerə ildə 200 000 kg kütlə əlavə olunur.Meteoritlər Yer atmosferinin aşağı six qatlarnda alovlanır və üz qatı əriyir.  Meteoritlər Yer səthində böyük kraterlər əmələ gətirir. Kraterlərin dərinliyi və ölçüsü meteoritin kütləsindən və sürətin-dən asılıdır. Müasir modellərə görə protoplanet maddələrinin toplanmasının erkən mərhələsində (bu proses akkresiya adlanır) Yerin bərk metallik başlanğıcı (rüşeymi) - müasir daxili nüvəyə uyğun olan dəmirli meteoritlərin laxtaları əmələ gəlmişdir. Daha sonra bu laxta dəmirli və daş meteoritlərin qatışığından ibarət xarici qatla əhatə olunmuşdur.

Meteoritlər üç qrupa ayrılır:

1.   Daş (aerolit) meteoritlər,

2.   Daş -dəmir (siderolit) meteoritlər,

3.   Dəmir (siderit) meteoritlər.

İndiyə qədər məlum olan meteoritlərin ən böyüyü cənubi -qərbi Afrikada düşən Qoba meteoritidir.   Onun kütləsi 50 000kg, diametri təxminən 2 m olmuşdur. 1947 -ci ilin fevralın 12 -də Rusiyanın uzaq şərqində Sixote-Alin dağına düşən Sixote-Alin meteoriti ümumi kütləsi 100000 kg olan qəlpələrdən ibarət olmuşdur. Onun yaratdığı kraterlərdən ən böyüyünün diametri 30 m, dərinliyi 15 -20 m olmuşdur. Meteo-ritin qəlpələri 30 km2 sahəyə səpələnmişdir. İndiyə qədər Yerdə 3000-ə qədər meteorit tapılmışdır. Daş meteoritləri kütləsinə görə üstünlük təşkil etmişdir vətərkibinə görə xondritlərə yaxındır. Günəş sisteminin protoplanet maddəsinin bərk fazası kimyəvi elementlərinmüxtəlif tiplərinin və birləşmələrinin nisbi termodinamik dayanıqlığı ilə təyin olunan fraksionlaşma ilə müşayiət olunmuşdur. Başqa sözlə desək, xondritlərdə dəmirin miqdarı 20%-dən az deyildir, müasir üst mantiya və qabıqda isə 6-7%-i aşmır. Üst mantiya və qabıq xondritin tək ümumi tərkibinə görə deyil, həm də 13-15% Fe saxlayan silikat fraksiyasına görə də kasıblaşmışdır. Bu o deməkdir ki, silikatlara daxil olan dəmirin bir hissəsi bərpa olunmuşdur və metallik maye şəklində yerin dərin hissələrinə miqrasiya etmişdir. Ağır metallik ərinti Yerin mərkəzinə doğru hərəkət edərək son halda xarici nüvəni əmələ gətirmişdir və bu günə kimi maye halda saxlanılmışdır. Akkresiyanın sonunda erkən Yerin yuxarı yüzlərlə kilometrliyi qlobal maqmatik okeanın əmələ gəlməsilə əriməyə məruz qalır və bərkidikdə protoplanet maddəsi yer süxurlarından təşkil olunmuş mantiya-qabıq sisteminə çevrilmişdir.