Neptun (planet)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Bu məqalə sonuncu dəfə Yusif Sərrac tərəfindən redaktə olundu. 0 saniyə əvvəl. (Yenilə)
Neptun Neptune symbol.svg
Neptune.jpg
Kəşf edənlər Urban Leverye
İohann Qotfrid Qal
Kəşf tarixi 23 sentyabr 1846[1]
Bilinən peykləri 14 (Triton, Nereida və s.)
Əsas xüsusiyyətlər[2]
Böyük yarımox 30,110387 AV
Perigeliy 29,81 AV
Afeliy 30,33 AV
Orbital ekssentrsitet 0,009456
Fiziki xüsusiyyətlər
Orta radiusu 24622 ± 19 km[3]
Ekvator radiusu 24764 ± 15 km[3]
Qütb radiusu 24341 ± 30 km[3]
Səthinin sahəsi 7,6183×109 km2[4]
Həcm 6,254×1013 km3[5]
Kütlə 1,0243×1026 kq[5]
Sıxlıq 1,638 q/sm3[5]
Oxun bucağı 28,32°[5]
Tam dövr 164,8 Yer ili
60182 Yer günü
89666 Neptun günü[6]
Sürəti 5,43 km/saniyə[5]
İkinci kosmik sürət 23,5 km/san[5]
Parlaqlıq
(albedo)
0,290 (bond albedosu)
0,41 (geometrik albedo)[5]
Orta temperaturu -200 °C[5]
Atmosferi[5]
Tərkibi Qazlar:
80 ± 3,2% Hidrogen (H2)
19 ± 3,2% Helium (He)
1,5 ± 0,5% Metan (CH4)
~0,019% Hidrogen Deyterid (HD) ~0,00015% Etan (C2H6)
Buzlar:
Ammonyak (NH3)
Su (H2O)
Ammonium Hidrosulfid (NH4SH)
Metan buzu (CH4•5,75H2O)

NeptunGünəş sistemində səkkizinci və bilinən ən uzaq planet. Xarici planetlər qrupuna daxil olan Neptun Günəş sistemində diametrinə görə dördüncü, kütləsinə isə üçüncü yeri tutur. Neptunun kütləsi Yerin kütləsindən 17 dəfə daha çoxdur. Bu göstərici Neptunun əkizi hesab olunan Uranda 15 dəfəyə uyğun gəlir. Neptun Günəşdən 30,1 AV uzaqlıqda (4,50×109 km) yerləşir və Günəş ətrafında hərəkətini 164,8 ilə tamamlayır. Neptun adı Roma mifologiyasından qaynaqlanır. Neptun Roma mifologiyasında dəniz tanrısı hesab olunurdu. Planetin astronomik simvolu olan ♆ işarəsi də Neptunun əlində təsvir olunan üçdişli mizraqla bağlıdır.

Neptunu adi gözlə görmək mümkün deyildir və Günəş sistemində varlığı riyazi hesablamalarla qabaqcadan xəbər verilərək empirik müşahidələrlə tapılan ilk planetdir. Aleksi Buvanın rəhbərliyində aparılan tədqiqatlar nəticəsində, Uranın orbitində baş verən gözlənilməz dəyişikliklərə bilinməyən planetin səbəb ola biləcəyi düşüncəsi ortaya atıldı. Neptun daha sonradan 23 sentyabr 1846-cı ildə İohann Qotfrid Qal tərəfindən Urban Leveryenin qabaqcadan xəbər verdiyi mövqenin çox yaxınlığında müşahidə olundu. Neptunun ən böyük peyki olan Triton planetin kəşfindən qısa müddət sonra kəşf olunsa da, qalan 14 peyk XX əsrdə kəşf olunmuşdur. Neptun Yerdən çox uzaqda yerləşməsi səbəbindən kiçik görünür və bu da onun teleskoplarla müşahidəsini çətinləşdirir. 25 avqust 1989-cu ildə Voyacer 2 kosmik gəmisi Neptunun yaxınlığından keçərək müşahidələr aparmışdır.[7] Bundan başqa Habbl teleskopuYerdəki böyük teleskopların uyğun optik sistemlərindən istifadə olunaraq Neptunun uzaqdan da ətraflı müşahidəsi mümkün olmuşdur.

Neptunun tərkibi qaz nəhəngləri olan YupiterSaturndan fərqli olaraq Uranla oxşardır. Neptunun atmosferi Yupiter və Saturnda olduğu kimi əsasən HidrogenHelium olmaqla, KarbohidrogenlərAzotdan təşkil olunduğu halda, nisbətən yüksək miqdarda olan Su, AmmonyakMetan buzları ilə onlardan fərqlənir. Neptunun daxili Uran kimi buz və qayadan ibarətdir.[8] Bu fərqin olması səbəbindən, Uran və Neptun astronomlar tərəfindən buz nəhəngləri olaraq təsnif olunmuşdur.[9] Neptunun göy rəngi planetin üst qatlarında mövcud olan Metandan qaynaqlanır.[10]

Uranın dumanlı və nisbətən durğun olan atmosferinin əksinə olaraq, Neptunun atmosferi aktivdir və hava hadisələri müşahidə olunur. Voyacer 2 kosmik gəmisinin 1989-cu ildəki uçuşu zamanı mövcud olan və Yupiterin Böyük qırmızı ləkəsinə oxşayan Böyük tünd ləkə buna örnək ola bilər. Bu hava hadisələrinin baş vermə səbəbi sürəti saatda 2100 kilometrə çatan Günəş sisteminin digər planetlərinə nəzərən ən güclü küləklərdir.[11] Günəşə uzaq olması səbəbindən planetin üst qatlarının istiliyi -218 °C-yə bərabərdir və bu göstərici ilə Neptun Günəş sistemində bilinən ən soyuq planetdir. Neptunun mərkəzində istiliyin təqribən 5100 °C olduğu düşünülür.[12][13] Neptun zəif halqa sisteminə sahibdir. Planetin halqalarının olması 1960-cı illərdə məlum olsa da, Voyacer 2 kosmik gəmisi tərəfindən varlığı təsdiq olunmuşdur.[14]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Kəşfi[redaktə | əsas redaktə]

Neptunun müşahidəsinə dair ilk qeydlər Qalileo Qalileyə məxsusdur. O, 28 dekabr 1612-ci il və 27 yanvar 1613-cü ildə Neptunu müşahidə etmiş, buna baxmayaraq hərəkətsiz olduğunu düşünməsi səbəbindən ulduz olduğunu zənn etmişdir. Bu səbəbdən də Qalileo Qalileyin müşahidəsi Neptunun kəşfi kimi qiymətləndirilmir.[15] Qalileyin ilk müşahidəsini apardığı vaxtlar Neptun və Yerin orbitdəki hərəkət istiqamətləri tərsinə dönməkdə idi. Bu qısa müddətdə planetlər Yerdən hərəkətsiz kimi müşahidə olunur. Bu da dövrün teleskopu ilə Qalileyin Neptunun hərəkətini müşahidə etməsini çətinləşdirmişdir.[16] Bununla yanaşı, 2009-cu ilin iyulunda Melburn Universitetində fizik olan Devid Ceymison Qalileo Qalileyin Neptunun hərəkət etməsini müşahidə etməsinin mümkün olduğunu bildirmişdir.[17]

1821-ci ildə Aleksi Buva Neptunun qonşusu olan Uranın orbitinin astronomik cədvəlini dərc etdi.[18] Uranın orbitinin müşahidəsi əsasında formalaşdırılan bu cədvəldə xətaların olduğu aşkarlandı. Aleksi Buva hələ bilinməyən bir planetin Urana cazibə qüvvəsi ilə təsir göstərərək, xətalara səbəb ola biləcəyi düşüncəsini ortaya atdı.[19] 1843-cü ildə Con Adams Uranın orbiti ilə bağlı məlumatlara əsaslanaraq tədqiqatlara başladı.

Adlandırma[redaktə | əsas redaktə]

Statusu[redaktə | əsas redaktə]

Fiziki xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Daxili quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Atmosferi[redaktə | əsas redaktə]

Maqnitosferi[redaktə | əsas redaktə]

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Qasırğaları[redaktə | əsas redaktə]

Daxili isinmə[redaktə | əsas redaktə]

Orbiti və hərəkəti[redaktə | əsas redaktə]

Orbit rezonansı[redaktə | əsas redaktə]

Formalaşması və yerdəyişməsi[redaktə | əsas redaktə]

Peykləri[redaktə | əsas redaktə]

Halqaları[redaktə | əsas redaktə]

Müşahidəsi[redaktə | əsas redaktə]

Tədqiqatlar[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Burgess, Eric (1991). Far Encounter: The Neptune System. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-07412-4.
  • Moore, Patrick (2000). The Data Book of Astronomy. CRC Press. ISBN 978-0-7503-0620-1.
  • Тейфель В. Г. Уран и Нептун — далёкие планеты-гиганты. — М.: Знание, 1982. — 64 с.
  • Маров М. Я. Планеты Солнечной системы. — 2-е изд. — М.: Наука, 1986. — 320 с.
  • Гребеников Е.А., Рябов Ю.А. Поиски и открытия планет. — М.: Наука, 1975. — 216 с. — (Главная редакция физико-математической литературы). — 65 000 экз.
  • Гребеников Е.А., Рябов Ю.А. Поиски и открытия планет. — 2-е изд., перераб и доп. — М.: Наука, 1984. — 224 с. — (Главная редакция физико-математической литературы). — 100 000 экз.
  • Солнечная система / Ред.-сост. В. Г. Сурдин. — М.: Физматлит, 2008. — 400 с. — ISBN 978-5-9221-0989-5.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hamilton, Calvin J. (4 August 2001). "Neptune". Views of the Solar System.
  2. Yeomans, Donald K. "HORIZONS Web-Interface for Neptune Barycenter (Major Body=8)". JPL Horizons On-Line Ephemeris System. Retrieved 18 July 2014.—Select "Ephemeris Type: Orbital Elements", "Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02". ("Target Body: Neptune Barycenter" and "Center: Solar System Barycenter (@0)".)
  3. 3,0 3,1 3,2 Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, Brent A.; A'Hearn, Michael F.; et al. (2007). "Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy. 98 (3): 155–180. Bibcode:2007CeMDA..98..155S. doi:10.1007/s10569-007-9072-y.
  4. Munsell, K.; Smith, H.; Harvey, S. (13 November 2007). "Neptune: Facts & Figures". NASA.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Williams, David R. (1 September 2004). "Neptune Fact Sheet". NASA.
  6. Seligman, Courtney. "Rotation Period and Day Length".
  7. Chang, Kenneth (18 October 2014). "Dark Spots in Our Knowledge of Neptune". New York Times.
  8. Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. (December 1995). "Comparative models of Uranus and Neptune". Planetary and Space Science. 43 (12): 1517–1522. Bibcode:1995P&SS...43.1517P. doi:10.1016/0032-0633(95)00061-5.
  9. Lunine, Jonathan I. (September 1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 31: 217–263. Bibcode:1993ARA&A..31..217L. doi:10.1146/annurev.aa.31.090193.001245.
  10. Munsell, Kirk; Smith, Harman; Harvey, Samantha (13 November 2007). "Neptune overview". Solar System Exploration. NASA.
  11. Suomi, V. E.; Limaye, S. S.; Johnson, D. R. (1991). "High Winds of Neptune: A possible mechanism". Science. 251 (4996): 929–932. Bibcode:1991Sci...251..929S. doi:10.1126/science.251.4996.929. PMID 17847386.
  12. Hubbard, W. B. (1997). "Neptune's Deep Chemistry". Science. 275 (5304): 1279–1280. doi:10.1126/science.275.5304.1279. PMID 9064785.
  13. Nettelmann, N.; French, M.; Holst, B.; Redmer, R. "Interior Models of Jupiter, Saturn and Neptune" (PDF). University of Rostock.
  14. Wilford, John N. (10 June 1982). "Data Shows 2 Rings Circling Neptune". The New York Times.
  15. Hirschfeld, Alan (2001). Parallax: The Race to Measure the Cosmos. New York, New York: Henry Holt. ISBN 978-0-8050-7133-7.
  16. Littmann, Mark; Standish, E. M. (2004). Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System. Courier Dover Publications. ISBN 978-0-486-43602-9.
  17. Britt, Robert Roy (2009). "Galileo discovered Neptune, new theory claims". MSNBC News
  18. Bouvard, A. (1821). Tables astronomiques publiées par le Bureau des Longitudes de France. Paris: Bachelier.
  19. Airy, G. B. (13 November 1846). "Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 7: 121–144. Bibcode:1846MNRAS...7..121A. doi:10.1002/asna.18470251002.


Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]


Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İngiliscə


Rusca