Uran (planet)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Uran Uranus symbol.svg
Uranus2.jpg
Kəşfi
Kəşf edən Uilyam Herşel
Kəşf yeri Bat, Böyük Britaniya
Kəşf tarixi 13 mart 1781
Kəşf üsulu birbaşa müşahidə
Orbital xarakteristikası
Dövr J2000
Afelisi 3 004 419 704 km
20,083 305 26 a.v.
Perigelisi 2 748 938 461 km
18,375 518 63 a.v.
Böyük yarımoxu
2 876 679 082 km
19,229 411 95 a.v.
Ekssentrisiteti 0,044 405 586
Siderik fırlanma dövrü
30 799,095 gün
84,323 326 il
Sinodik fırlanma dövrü
369,66 gün
Orbital sürəti
6,81 km/s
142,955717°
Əyilməsi 0,772556°
6,48°
Günəş ekvatoruna nisbətən
73,989821°
96,541318°
Kəşf edilmiş peykləri 27
Fiziki xarakteristikaları
Ekvator radiusu
25 559 km
Qütb radiusu
24 973 km
Səthinin sahəsi
8,1156×109 km²
Həcmi 6,833×1013 km³
Kütləsi 8,6832×1025 kq
Orta sıxlığı
1,27 q/sm³
İkinci kosmik sürəti
21,3 km/s
0,71833 gün
17 s 14 dəq 24 san
Ekvatorial fırlanma sürəti
2,59 km/san
Şimal qütbünün düz qalxması
17 s 9 dəq 15 san
257,311°
Şimal qütbünün meyllənməsi
−15,175°
Albedo 0,300 (Bond)
0,51 (hənd.)
Səth temp. min orta maks
1 bar dərəcəsi 76 K
0,1 bar (Kelvin) 49 K 53 K 57 K
0,1 bar (Selsi) −224 °C −220 °C −216 °C
5,9 — 5,32
3,3"—4,1"
Atmosfer
Atmosfer tərkibi
83±3 % Hidrogen (H2)
15±3 % Helium
2,3 % Metan
Buz: ammonyaklı
sulu
ammoni-hidrosulfidli
metanlı

UranUranus symbol.svgGünəş sistemində 7-ci planet. Xaric planetdir. Uran Uilyam Herşel tərəfindən 1781 ci ildə kəşf edilmişdir. Uranın ətrafında Saturnda var olan halqalar aşkar edilmişdir. Uran əksetmə qabiliyyətinə görə birinci planetdir.

Adını Yunan səma tanrısı Uranusdan alıb. Bu planet günəş ətrafinda tam dövrunu 84 ilə başa vurur. Yerdən 15 dəfə böyükdür və 63 dəfə ağırdır. Planetin 10 halqası var. Tempuratur çox aşağıdır. Planetin səthi yoxdur. Toz və qazdan ibarətdir. Buna görə Uranı qaz giqantı adlandırırlar. Uranın atmosferi hidrogendən və heliumdan ibarətdir. Temperatur burada -220s-dir. Uran öz oxu ətrafında başqa planetlərə nisbətən əks istiqamətə fırlanır. Burada uzun müddətli qütb gecələri və gündüzləri olur (42 il). Uranın 15 peyki var.

Kəşfi.[redaktə | əsas redaktə]

William Herschel02.jpg

William Herschel, Bath, Somerset, İngiltərədəki 19 New King Street (hal-hazırda Herschel Astronomiya Muzeyi)ünvanındakı evinin bağçasından 13 Mart 1781'de Uranın müşahidə etmişdir. İlk olaraq bir quyruqlu ulduz kimi müşahidə etmişdir (26 Aprel 1781'de). Herschel özünün hazırladığı teleskopdan istifadə etmişdir.

Orbit və fırlanması.[redaktə | əsas redaktə]

Uran, Günəş ətrafında dövrünü 84 ildə tamamlayır. Günəşdən orta məsafəsi təxminən 20 a.v. dır (3 milyard km; 2 milyard mil). Günəşdən minimum və maksimum məsafə arasındakı fərq, 1.8a.v. dir, bu fərq digər planetlərə nəzərən daha böyükdür, amma orbit cırtdan planet olan Pluton qədər geniş deyil. ​​Günəş işığının sıxlığı, məsafə kvadratına tərs mütənasib olaraq dəyişir və Uran üzərində də 1/400 Dünya üzərindəki işığın yoğunluğudur. Zamanla, təxmin edilən və müşahidə edilən orbitlər arasında uyğunsuzluqlar ortaya çıxmağa başladı və 1841-ci ildə John Couch Adams, ilk olaraq, bu fərqlərin görünməyən bir planetin cazibəsi ilə bağlı ola biləcəyini qarşıya qoydu. 1845-ci ildə Urbain Le Verrier, Uranın orbiti ilə əlaqədar öz sərbəst araşdırmasına başladı. 23 Sentyabr 1846-cı ildə Johann Gottfried Galle, daha sonra Le Verrier'in nəzərdə tutduğu mövqedə, Neptun adında yeni bir planet tapdı.

Uranın öz oxu ətrafında dönmə müddəti 17 saat 14 dəqiqədir. Bütün nəhəng planetlərdə olduğu kimi atmosferində güclü küləklərə rast gəlinir. Təxminən 60o cənub istiqamətində bəzi paralellərdə, atmosferin görünür xüsusiyyətləri daha sürətli hərəkət edərək 14 saat kimi qısa bir müddətdə tam bir dönüş təmin edir.

Yuxarıda əldə edilən model məqbul standart olmasına baxmayaraq, unikal deyil; Digər modellər də müşahidələrdə təsdiqini tapdı. Məsələn, buz maddəsində əhəmiyyətli miqdarda hidrogen və qayalıq qarışsa, içəridəki buzların ümumi kütləsi daha aşağı olur və hidrogenin ümumi kütləsi daha yüksək olur. Hazırda mövcud olan məlumatlar, hansı modelin doğru olduğunu elmi bir şəkildə açıqlamağa icazə vermir. Uranın daxili quruluşu, qatı bir səthə sahib olmadığı mənasını verər. Qazlı atmosfer gedərək daxili maye laylarına keçir. Şərtli olaraq planetin səthi kimi atmosfer təzyiqinin 1 bar (100 kPa) bərabər olduğu nöqtə götürülür. Ekvatorial və qütb radiusu uyğun olaraq 25.559 ± 4 km-dir (15.881.6 ± 2.5 mil) və 24.973 ± 20 km-dir (15.518 ± 12 mil).

Görünüşü.[redaktə | əsas redaktə]

1995-ci ildən 2006-cı ilə qədər, Uranın ulduz ölçüsü +5.6 ilə +5.9 aralığında dəyişərək + 6.5 ölçüsünə gələrək adi gözlə görünmə sərhədinə yerləşdi.

Uran qaranlıq səmada adi gözlə ulduz kimi və sadə teleskopla şəhər mühitində belə asanlıqla görülür. Obyektivinin diametri 15 ilə 23 sm arasında olan daha böyük teleskoplarda isə Uran, kənarları tünd olan şüşə kimi görünür. 25 sm və daha böyük teleskoplarla hətta Titania və Oberon kimi böyük peykləri də müşahidə edilir.

Fiziki xüsusiyyətləri.[redaktə | əsas redaktə]

Daxili Stukturu.- Uranın kütləsi Dünyanın təxminən 14.5 qatıdır və bu da nəhəng planetlərin ən az kütləsidir. Diametri, Dünyanın təxminən dörd qatındakı Neptundan bir az daha böyükdür. 1.27 g / sm3lik sıxlıq Uranın Saturndan sonra ikinci ən kiçik sıxlıqlı planet edir. Bu qiymət onun su, ammonyak və metan kimi müxtəlif buzlardan təşkil edilmiş olduğunu göstərir. Uranın daxili hissəsindəki ümumi buz kütləsi tam olaraq bilinmir, çünki seçilən modelə görə fərqli şəkillərdə ortaya çıxır; Dünya kütlələri 9.3 ilə 13.5 arasında olmalıdır. Hidrogen və helium, cəmin 0.5 və 1.5 Dünya kütləsi arasında yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edir. Buz xaricindəki kütlənin geri qalan qisimi (0.5 ilə 3.7 Dünya kütləsi), qayalıq vəsait ilə hesablanır.

Uranus-intern-en.png

Uran quruluşunun standart modeli, üç təbəqədən meydana gəlməsidir: ortada qayalıq bir (silikat / dəmir-nikel) göbək, ortada buzlu bir manto və bir xarici qaz halındakı hidrogen / helium zərf. Nüvə, yalnız 0.55 Dünya kütləsi və Uranın 20%-ində daha az radiusa malik nisbətən kiçikdir; Manto təxminən 13.4 Dünya kütləsi ilə meydana gələr və üst atmosfer nisbətən əhəmiyyətli sayılmır, təxminən 0.5 Dünya kütləsi ağırlığında və Uran radiusunun son 20%ində uzanır .Uranın nüvə sıxlığı 9 g / cm3 ətrafındadır və 8 mil- yon bar (800 GPA ) ortasında bir təzyiq və təxminən 5000 K istilikdir.Əslində buz mantosu şərti mənada buzdan deyil, su, ammonyak və digər uçucuları ehtiva edən isti və sıx bir mayedən ibarətdir .Yüksək bir elektrik keçiriciliyini sahib olan bu maye , bəzən su-ammonyak okeanı olaraq adlandırılır.

Daxili İstilik- Uranın daxili istiliyi digər nəhəng planetlərin istilik dərəcələrindən diqqətə çarpan bir şəkildə aşağı kimi görünür; Astronomik mənada, termal ağı aşağıdır . Uranın daxili istiliyi çox aşağı səbəbi hələ aydın ola bilməmişdir. Uranın əkiz ölçüsü və tərkibi olan Neptun, Günəşdən aldığı qədəriylə 2.61 qat daha çox enerji yayır, Uran heç həddindən artıq istiliyi yaymaz. Uranın, uzaq infraqırmızı (yəni istilik) spektrumunda yaydığı ümumi enerji, atmosferində udmaq edilən günəş enerjisinin 1.06 ± 0.08 qatıdır. Uranın İstilik enerjisi yalnız 0.042 ± 0.047 W / m2'dir, bu da Yer kürəsinin daxili istilik axışından təxminən 0.075 W / m2'nin altındadır. Uranın yazılan ən aşağı temperaturu, 49 K (-224.2 ° C; -371.5 ° F), Uranın Günəş Sistemində ən soyuq planet halına gətirir.

Bu fərqlilik hipotezlerinden biri, Uranın primitiv istiliyinin çox atmasına səbəb olan bir super darbeli çarpma faktoru tərəfindən vurulduğunda, bir nüvə istiliyinin azaldığı g'rçəyini ortaya qoymaqdadır. Bir başqa fərziyyə isə, Uranın üst laylarında, göbəyin istiliyinin səthə çıxmasını maneə törədən bəzi maneələrə varlığıdır.

Uran — onun həlqələri və peykləri

Uranın halqaları[redaktə | əsas redaktə]

Uranın kəşfindən 196 il sonra - 1977-ci ildə planetin təsadüfən halqası da kəşf edildi. Bu hadisənin baş verməsini söyləməzdən əvvəl Uranın öz oxu ətrafında fırlanmasını təsvir edək.Planetlərin bir qisminin fırlanma oxu onun orbit müstəvisinin perpendikulyarı ilə kiçik bucaq təşkil edir. Məsələn, YupiterVenera üçün bu bucaq 30, Yer, Mars, Saturn və Neptun üçün həmin kəmiyyət 230,5-dən 290-dək dəyişir. Uran planetinin fırlanma oxu ilə onun orbit müstəvisinin perpendikulyarı arasındakı bucaq 820-dir, yəni planetin fırlanma oxu təqribən elə orbit müstəvisi üzərində yerləşir. Beləliklə, Uranın hərəkəti zamanı onun fırlanma oxunun vəziyyəti dəyişmir və Yerdəki müşahidəçiyə planetin gah qütbləri, gah da ekvatoru çevrilmiş olur.1977-ci ildə Uran planetinin şimal qütbü Yerdəki müşahidəçiyə nisbətən çevrilmiş halda idi. Saturnun halqasına bənzər, Uranın  ekvatoru boyunca halqasının olmasını təsəvvür etsək, 1977-ci ildə bu planetin halqası Yerdəki müşahidəçiyə tamamilə olmasa da müəyyən dərəcədə açılmış şəkildə görünərdi. Bu isə halqanın kəşfini asanlaşdırmalı və alınan nəticələrin tez və düzgün izahını verməyə kömək edərdi.Maraqlısı odur ki, müşahidəçilər Uranın halqasının olmasını söylədikdə çoxlarına bu gülməli görünmüşdür.Uranın ətrafında beş halqanın olmasını Avstraliyanın Petre şəhərində R.Millisin müşahidəsi də təsdiq etdi. Keyptaunda (Afrika), Kavalura(Hindistan), Tokio (Yaponiya) və Mavritaniya adasında aparılan müşahidələrin nəticələri də Uranın ətrafında halqaların olmasını göstərdi. Müşahidələr zamanı müəyyənləşdirildi ki, Uranın ətrafında planetin mərkəzindən 42000 km-dən 51000 km-ə qədər yayılmış  doqquz halqa var. Bu halqalardan səkkizi təqribən dairəvidir. Uran planetinin xarici halqası isə elliptik olub, iki halqadan ibarətdir.Uran Günəşdən Saturna nisbətən iki dəfə uzaqda yerləşdiyindən, planetin halqalarının həm seyrək, həm də tutqunluğundan, yəni kiçik albedoya malik zərrəciklərdən təşkil olunduğundan, onların Yerdən müşahidəsi mümkün olmamışdır. Bu halqalar Uranın mərkəzindən məsafələrinə görə belə ardıcıllıqla yerləşmişlər - 6, 5, 4, α, β, η, γ, d, ɛ.

müxtəlif illərdə Uran halqaları

Uranın halqaları da Saturnun halqaları kimi mürəkkəb quruluşa malikdir. α-halqası qoşa olub, aralarındakı məsafə çox kiçikdir; η- halqası da iki halqadan ibarətdir. γ-halqasının xarici sərhəddi o qədər kəskindir ki, Ayın kənarı kimi ulduzu örtən zaman işığın difraksiyası baş vermişdir. Uranın qalan halqaları ensiz olub, ölçüləri 2-5 km-ə çatır. ɛ-halqası ən çox dartılmış halqadır. Bu halqanın eninin orta qiyməti 67 km-dir. Ümumiyyətlə, Uranın halqalarının birlikdə eni olub, halqalararası qaz-toz oblastları ilə birlikdə 10000 km məsafəyə yayılmışdır. Xatırladaq ki, Saturnun halqası 60000 km məsafədə yayılmışdır. 1982-ci ildə Uran üçün mümkün olan dayanıqlı halqaların radiusları hesablanarkən planetin mərkəzindən 68 000km məsafədə bu planetin 10-cu halqasının olması göstərilirdi. O zaman “Voyacer- 2" planetlərarası kosmik stansiyasının 4 ildən sonra Uran sisteminə çatmasını gözləmək lazım gəldi. Çünki Yerüstü müşahidələr zamanı Uranın 9 halqasını  aşkar etmək mümkün olmuşdur. “Voyacer- 2" planetlərarası kosmik stansiyasının köməkliyi ilə Uranın daha iki halqasını da aşkar etmək mümkün oldu. 10-cu halqa planetin ən parlaq halqasının xaricində aşkar edilmişdir. 11-ci halqa isə stansiya Urandan minimum məsafədən keçməzdən 1saat əvvəl planetə daha yaxın oblastda kəşf edilmişdir. Bu halqa Saturnun enli halqasına bənzəyir və Uranın kənar bulud örtüyündən 10 000km aralıda yerləşir. 11-ci halqanın eni 3000km-dir.