Qalaktika

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qalaktika

Qalaktika - vahid cazibə mərkəzi ətrafında dövr edən nəhəng ulduz sisteminə verilən addır. Tipik qalaktikada on milyondan bir trilyona qədər ulduz olur. Günəş sisteminin daxil olduğu qalaktika Süd Yolu adlanır.

Qalaktika

Bizim Qalaktika spiral quruluşa malikdir. Ümimilikdə isə Qalaktikalar müxtəlif quruluş və formaya malik olurlar. Qalaktikalar quruluşuna görə elliptik, spiral və heç bir formaya malik olmayan formalara malikdirlər.

Qalaktika və ya göy ada, kütlə çəkilişi qüvvətiylə bir-birinə bağlı ulduzlar, interstellar qaz, toz və plazmanın meydana gətirdiyi interstellar maddə və hələlik aydın ola bilməmiş qaranlıq maddədən ibarət sistemdir.

Yaranması[redaktə | əsas redaktə]

Kainat, təkamülünün ilkin mərhələsində, yəni, temperaturun 4000 K-dan böyük olduğu vaxtda, elementar zərrəciklər və güclü şüalanmanın qarışığı olan plazma mühitindən ibarət olmuşdur. Bu vaxt şüalanma enerjisi maddə zərrəciklərində toplanan enerjidən çox idi.

4000 K-dan aşağı temperaturlarda isə enerjinin əsas hissəsi maddə zərrəciklərində toplanır. Maddənin qalaktikalar və ulduzlar şəklində təşəkkül tapması, nüvələr tərəfindən elektronların tutulması və atomların yaranması ilə başlayır.

Kainat temperaturunun 3000 K-ya qədər soyuması hidrogen və helium atomlarının əmələ gəlməsi üçün şəraitin başlanğıcı olur. Bu vaxt hidrogen və helium nüvələrinin nisbəti uyğun olaraq, 73% və 27% idi. Sərbəst elektronların azalması hesabına kainat şəffaflaşır, şüalanma isə maneəsiz və itkisiz çox uzaq məsafələrə qədər yayılmağa başlayır. Kainatın quruluşunun ilk əlamətləri də bircinsli şüalanma fonunda sıxlığın fluktuasiyaları şəklində peyda olur.

Qalaktikarın formalaşması Böyük partlayışdan təxminən 3 milyard ildən sonra başlayır: qravitasiyanın təsiri ilə lap cüzi sıxlıq fluktuasiyaları artmağa və onların paylanması dəyişməyə başlayır. Kainat tədricən məsaməli quruluş alır. Qalaktika və qalaktika topaları bircinsli "boş" mühit ətrafında örtüklər və saplar şəklində sıxlaşır. Tədricən molekulyar buludlar və ulduzəmələgəlmə prosesi başlayır.

Tipləri[redaktə | əsas redaktə]

Qalaktikalar öz rəngarəngliyi və ölçülərinin müxtəlifliyinə görə, sonsuz sayda olmalarına baxmayaraq, xarici formalarına görə şərti olaraq üç əsas tipə ayrılır:

  • Spiralşəkilli
  • Elliptik
  • Linzaşəkilli
  • Qeyri-müntəzəm

Fərz edilir ki, qalaktikanın tipi onun yaranma şəraitindən asılıdır. Belə ki, formalaşma anında qalaktika sürətlə fırlanırsa və onun intensiv maqnit sahəsi varsa, o spiralşəkilli qalaktikaya çevrilir. Əks təqdirdə, qalaktika elliptik forma alır.

Spiralşəkilli qalaktikalar[redaktə | əsas redaktə]

Bu qalaktikalar, aydın seçilən nüvə və spiralşəkilli budaqların mövcudluğu ilə xarakterizə edilir. Bizim Qalaktika və Andromeda qalaktikası da spiral formalı qalaktikalardandır.

Bu qalaktikalarda aktiv şəkildə ulduz əmələgəlmə prosesi indi də davam edir.

Elliptik qalaktikalar[redaktə | əsas redaktə]

Kainatdakı qalaktikaların üçdə bir hissəsi elliptik qalaktikalara aiddir. Onlar formalarına görə, parlaqlığı mərkəzinə tərəf artan dairə və oval şəklində görünürlər.

Belə Qalaktikalarada mərkəzdən uzaqlaşdıqca ulduzların paylanması sayca azalır. Elliptik qalaktikalarda toz dumanlıqları yoxdur. Kataloqlarda bu tip qalaktikalar E hərfi ilə işarə edilir və hərfin yanında basıqlıq dərəcəsini müəyyən edən rəqəm yazılır (0-dan 7-yə kimi).

Linzaşəkilli qalaktikalar[redaktə | əsas redaktə]

Linzaşəkilli qalaktikalar, spiralşəkilli qalaktikalardan, aydın seçilən spiralşəkilli budaqların olmaması istisna olmaqla, heç bir şeylə fərqlənmirlər. Qeyd edilən zolaqların da olmaması, yalnız ulduzlararası qazın konsentrasiyasının, bununla da əlaqədar olaraq, ulduz yaranması tempinin aşağı olması ilə izah edilir.

Qeyri-müntəzəm qalaktikalar[redaktə | əsas redaktə]

Öz formalarına görə əvvəlki iki tipə aid edilə bilməyən qalaktikalar qeyri-müntəzəm qalaktikalardır. Bu qalaktikaların mərkəzi nüvəsi yoxdur.

Yerin cənub yarımkürəsinin əhalisi göydə adi gözlə iki qeyri-müntəzəm qalaktika: Böyük və Kiçik Magellan Buludlarını görə bilir.

Toqquşmalar[redaktə | əsas redaktə]

Kainatın qalaktikalar şəklində formalaşmasının ilk mərhələsində qalaktikalar bir-birinə yaxın olmuşdur. Ona görə də, qalaktikaların toqquşması və birləşmələri bu mərhələdə adi hal idi.

Qalaktikaların toqquşması, adətən onların spiral qollarının böyüməsinə səbəb olur. Birbaşa toqquşmada qalaktikalar nəhəng bir qalaktikaya da çevrilə bilir. Gələcəkdə, bizim Qalaktika ilə Andromeda qalaktikasını da belə aqibət gözləyir.

Qalaktikanin ən rahat yeri[redaktə | əsas redaktə]

Südyolu Qalaktikası kainatdakı 250 milyard qalaktikadan yalnız biridir. 250 milyard qalaktika... Bir nəfəsə deyilən bu rəqəmi təsəvvürünüzə gətirin... Əgər hər saniyədə bir qalaktika adı saymalı olsanız, bütün qalaktikaları sayıb bitirməniz təxminən 10.000 il vaxt tələb edəcək. Bundan əlavə, 10.000 illik dövrdə yalnız bir saniyə ərzində sayacağınız qalaktikamızın içindəki ulduzların sayı təxminən 200 milyarddır. Günəş isə bu ulduzlardan yalnız biridir.

Günəşin bütün xüsusiyyətləri dünyadakı həyat üçün nizamlanmışdır: standart böyüklükdə bir ulduz olması, dünyaya uyğun məsafədə yerləşməsi, yaydığı işığın xüsusiyyətləri, tərkibindəki element nisbətinin bizim üçün uyğun olması. İstilik və işıq qaynağımız olan Günəşin bütün xüsusiyyətləri Allah’ın rəhməti ilə bizim üçün nizamladığı səviyyədədir. Kainatın yaradıcısı Uca Allah bir Quran ayəsində belə bildirir:

" ...Günəşi və Ayı sizə xidmət etməyə yönəltdi. Ulduzlar da Onun əmri ilə ram edilmişdir. Sözsüz ki, bunlarda anlayan insanlar üçün əlamətlər vardır." (Nəhl surəsi, 12)

Yerin Günəş ətrafında fırlandığı kimi, qalaktikadakı bütün ulduzlar da qalaktika mərkəzinin ətrafında fırlanırlar. Bu mərkəz ətrafındakı təxminən 200 milyard ulduzun hər birinin orbiti fərqlidir. Günəş və onunla birlikdə biz də bu mərkəzin ətrafında fırlanırıq. Günəş bu mərkəz ətrafındakı bir tam dövrünü təxminən 230 milyon il ərzində bitirir.

Erkən qalaktikalar.[redaktə | əsas redaktə]

Qalaktikaların erkən ortaya çıxmasına bağlı dəlil, 2006-cı ildə, IOK-1 qalaktikasının qeyri-adi dərəcədə yüksək qırmızıya sürüşməsi 6.96 olduğunu və Big Bangdan yalnız 750 milyon il sonra ortaya çıxdığı və onu ən uzaq və primitiv qalaktika halına gətirdiyi kəşf edildi. Bəzi elm adamları, (Abell 1835 IR1916 kimi) başqa obyektlərin daha yüksək qırmızı sürüşməyə sahib olduğunu və bu səbəblə Kainatın təkamülünün daha erkən bir mərhələsində olduğunu iddia edərkən, IOK-1-in yaşı və tərkibi daha etibarlı bir şəkildə qurulmuşdur. Dekabr 2012-ci ildə alimlər, UDFj-39546284'ün bilinən ən uzaq obyekt olduğunu və qırmızı sürüşmə dəyərinin 11.9 olduğunu bildirdi. Obyektin Big Bang (təxminən 13,8 milyard il əvvəl) sonra "380 milyon il" ətrafında var olduğu təxmin edilir, təxminən 13.42 milyard işıq yol məsafəsi uzaqlıqdadır. Belə erkən protogalaksilerin varlığı, sözdə "qaranlıq çağlar" da böyümüş olmalıydı. 5 May 2015 etibarı ilə, qalaktika EGS-zs8-1, ölçülən və Big Bangdan 670 milyon il sonra ölçülən ən uzaq və ən erkən qalaktikadır. EGS-zs8-1'den gələn işıq, 13 milyard ildə kainatın genişlənməsi səbəbiylə 13 milyard il Dünyaya çatdı və indi 30 milyard işıq ili uzaqdadır.

Erkən qalaktika əmələ gəlməsi- İlk qalaktikaların meydana gəldiyi ətraflı müddət, astrofizikada açıq bir problemdir. Nəzəriyyələr iki kateqoriyaya bölmək olar: yuxarıdan aşağı və aşağıdan yuxarıya. Yuxarıdan aşağı nəzəriyyələrdə (Eggen-LYNDEN-Bell-Sandage [ELS] modeli kimi), protoqalaktikalar təxminən yüz milyon illik böyük diametrli bir çöküş şəklində meydana gəlib. Aşağıdan yuxarıya nəzəriyyələrdə (Searle-Zinn [SZ] modeli kimi) əvvəl qlobal çoxluqlar kimi kiçik strukturlar meydana gəlir və daha sonra daha böyük bir qalaktika meydana gətirəcək bildirilir.

Protogalaktikalar meydana gəlməyə başlandığında və müqavilə edərkən, ilk halo ulduzları (Əhali III ulduzları deyilir) onlarda göründü. Bunlar tamamilə hidrogen və heliumdan meydana gəlirdi və böyük ola bilərdi. Əgər belədirsə, bu nəhəng ulduzlar, yanacaqlarını sürətlə istehlak komet halına gələcək və interstellar mühitə ağır elementlər hücum edəcədi. Bu birinci ulduz qurşaq, ətrafındakı neytral hidrogeni yenidən ionlu edərək işığın asanlıqla keçə biləcəyi genişlənən qabarcıqlar yaratdı.

İyun 2015-ci ildə, alimlər, Cosmos Redshift 7 qalaktikasına z = 6.60 olan Əhali III ulduzlarının dəlillərini bildirdilər. Bu cür ulduzların ehtimalla çox erkən kainatda var olduğunu (yəni, yüksək qırmızı pilləli olaraq) sahib olduqlarını bilirik və sonradan planetlərin və həyatın meydana gəlməsi üçün lazımlı olan Hidrogendən daha ağır olan kimyəvi elementlərin istehsalına başlamış ola bilər.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]