Qalaktika

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qalaktika

Qalaktika - vahid cazibə mərkəzi ətrafında dövr edən nəhəng ulduzlar, ulduz qalıqları, ulduzlararası qaz, toz və qara materiya sisteminə verilən addır.[1][2] Tipik qalaktikada on milyondan bir trilyona qədər ulduz olur. Günəş sisteminin daxil olduğu qalaktika Süd Yolu adlanır.[3]

Qalaktika

Bizim Qalaktika spiral quruluşa malikdir. Ümumilikdə isə Qalaktikalar müxtəlif quruluş və formaya malik olurlar. Qalaktikalar quruluşuna görə elliptik[4], spiral və heç bir formaya malik olmayan[5] formalara malikdirlər.

Ayrıca ulduz sistemləri olan qalaktikaların kəşfini XX əsrin ən böyük kəşflərindən biri hesab etmək olar. Bu kəşf Kainatın quruluşunu və miqyasını başa düşməkdə mühüm rol oynadı. Bundan başqa Kainatda zamana görə baş verən dəyişiklikləri də tədqiq etməyə şərait yarandı.

İlk öncə insanlar elə başa düşürdülər ki, Kainat ancaq ulduzlar dünyasından ibarətdir. Ulduzlar hidrostatik tarazlıq halında olan qaz kürələridir. Bizim tərəfimizdən müşahidə olunan maddənin bütün kütləsi ulduzlardaulduzlararası mühitdə cəmlənmişdir. Onların ölçü və kütlələri çox geniş masştabda dəyişir. Ulduzların kütləsi 1032-1035 qram tərtibindədir və kimyəvi tərkibləri müəyyən mənada bir-birinə uyğundur. Onların əksəriyyətinin nüvəsində təbii istilik nüvə reaktorları yerləşir. Ulduzların böyük əksəriyyətində ən geniş yayılmış kimyəvi element hidrogen heliuma çevrilir və bu zaman ayrılan enerji hesabına şüalanma baş verir.

Ulduzlar arası məsafə çox böyükdür. 300000 km/san sürətlə hərəkət edən işığın ən yaxın ulduzdan gəlib bizə çatması üçün 4,27 il lazımdır.[6]

Maraqlıdır, biz hansı məsafədə yerləşən ulduzları görə bilərik? Ulduzların nə qədər güclü işıqlanma mənbəyinə malik olmasından asılı olmayaraq onun görünməsi üçün teleskopun imkanı ilə müəyyən edilən bir hüdud vardır. Maraqlıdır, bu hüduddan o tərəfə nə vardır? İnsanlar bəlkə də bu haqda heç nə bilə bilməzdilər, əgər ulduzlar bir kütlə mərkəzi ətrafında konsentrasiya olunub ayrıca ulduz sistemləri olan qalaktikaları yaratmasaydılar.

Bizim şimal yarımkürəsində adi gözlə görünən yeganə qalaktika Andromeda dumanlığıdır. Onu M 31 və ya NGC 224 kimi də kataloqlarda işarə edirlər.  Sb tip spiral quruluşa malikdir. Andromeda dumanlığı Kassiopey bürcü istiqamətində yerləşir. Ona qədər məsafə 2,2 milyon işıq ilidir. İnsanlar qayalarda müxtəlif canlıların şəklini çəkməyi öyənəndə həmin dumalıqdan gələn işıq bizə qədər olan yolunun 98-99% -ni qət etmişdi.[7]

Yaranması[redaktə | əsas redaktə]

Kainat, təkamülünün ilkin mərhələsində, yəni, temperaturun 4000 K-dan böyük olduğu vaxtda, elementar zərrəciklərgüclü şüalanmanın qarışığı olan plazma mühitindən ibarət olmuşdur. Bu vaxt şüalanma enerjisi maddə zərrəciklərində toplanan enerjidən çox idi.

4000 K-dan aşağı temperaturlarda isə enerjinin əsas hissəsi maddə zərrəciklərində toplanır. Maddənin qalaktikalar və ulduzlar şəklində təşəkkül tapması, nüvələr tərəfindən elektronların tutulması və atomların yaranması ilə başlayır.[7]

Kainat temperaturunun 3000 K-ya qədər soyuması hidrogenhelium atomlarının əmələ gəlməsi üçün şəraitin başlanğıcı olur. Bu vaxt hidrogen və helium nüvələrinin nisbəti uyğun olaraq, 73% və 27% idi. Sərbəst elektronların azalması hesabına kainat şəffaflaşır, şüalanma isə maneəsiz və itkisiz çox uzaq məsafələrə qədər yayılmağa başlayır. Kainatın quruluşunun ilk əlamətləri də bircinsli şüalanma fonunda sıxlığın fluktuasiyaları şəklində peyda olur.

Qalaktikarın formalaşması Böyük partlayışdan təxminən 3 milyard ildən sonra başlayır: qravitasiyanın təsiri ilə lap cüzi sıxlıq fluktuasiyaları artmağa və onların paylanması dəyişməyə başlayır. Kainat tədricən məsaməli quruluş alır. Qalaktika və qalaktika topaları bircinsli "boş" mühit ətrafında örtüklər və saplar şəklində sıxlaşır. Tədricən molekulyar buludlar və ulduzəmələgəlmə prosesi başlayır.

Qalaktikaların kəşfi[redaktə | əsas redaktə]

Yunan filosofu Demokrit (450-370-ci illər) gecə göyündə parlaq zolaq kimi görünən və Samanyolu (Ay yol, Süd yolu və s.) kimi tanınan obyeklərin uzaq ulduzlardan ibarət ola biləcəyi fikrini irəli sürmüşdür.[8]

Ayrıca ulduz sistemləri olan qalaktikaların kəşfini XX əsrin ən böyük kəşflərindən biri hesab etmək olar. Bu kəşf Kainatın quruluşunu və masştabını başa düşməkdə mühüm rol oynadı. Bundan başqa Kainatda zamana görə baş verən dəyişiklikləri də tədqiq etməyə şərait yaratdı.

İlk öncə insanlar elə başa düşürdülər ki, Kainat ancaq ulduzlar dünyasından ibarətdir.

XVIII əsrin ortalarına qədər astronomlara səmada cəmi 42 dumanlı ləkə məlum idi. 1784 –ci ildə fransız alimi Şarl Messye (1730-1817) 108 belə obyektin kataloqunu çap etdirdi. O, bu obyektləri kometlərin müşahidəsinə maneçilik törədən və arzuolunmaz səma cismləri hasab edirdi. Bu kataloqa 39 qalaktika, 29 dağınıq topa, 29 kürəvi topa, 6 diffuz dumanlıq və 5 planetar dumanlıq daxildir.

Alman mənşəli ingilis astronomu Vilyam Herşel (1738-1822) XIX əsrin əvvəlində 20 il ərzində səmada 2500 dumanlıq tapdı və onların kataloqunu verdi. Onun oğlu  Con Herşel (1792-1871) bu sayı 5079 çatdırdı.

Qeyd etmək lazımdır ki, səmada görünən bütün dumanlıqlar qalaktika deyildir. Onların bir çoxunun bizim Qalaktikaya daxil olan ulduz topası olmasını Herşel aşkar etdi. Bir sıra dumanlıqlar isə ümumiyyətlə ulduz təbiətli deyildir. Spektral analiz üsulunun tətbiqi onların bir çoxunun isti qaz buludları olmasını göstərdi. Ancaq bir çox dumanlıqların və o cümlədən Andromeda dumanlığının spektri ulduz təbiətli olsa da, orada heç bir ulduz görünmürdü.

1924-cü ildə amerikan alimi Edvin Habbl (1889-1950) Andromeda dumanlığında sefeid ulduzlarının olmasını aşkar etdi və onlara qədər qədər məsafəni period-işıqlıq asılılığına əsasən təyin edə bildi. Təyin edilən məsafə indi qəbul edilən qiymətlə müqayisədə iki dəfə kiçik olmasına baxmayaraq, məlum oldu ki, Andromeda dumanlığı bizim Qalaktikanın hüdudlarından çox-çox uzaqda yerləşir. Bundan sonra o, daha bir neçə qalaktikaya qədər də məsafəni təyin edə bildi. Belə olan təqdirdə o iddia etdi ki, Kainatımıza onlarla qalaktika daxildir və bizim Qalaktika onlardan yalnız biridir. Sonra onların sayının yüzlərlə və daha sonra milyonlarla ola biləcəyini iddia etdi.

Beləliklə, Kainatın təkcə bizim Qalaktadan ibarət olmaması və başqa qalaktikaların da mövcud olduğu kəşf edilmiş oldu. Hazırda belə hesab olunur ki, Kainatımıza təxminən 200 milyarda yaxın müxtəlif forma və ölçüyə malik qalaktika daxildir.[6]

Tipləri[redaktə | əsas redaktə]

Qalaktikalar öz rəngarəngliyi və ölçülərinin müxtəlifliyinə görə, sonsuz sayda olmalarına baxmayaraq, xarici formalarına görə şərti olaraq üç əsas tipə ayrılır:

  • Spiralşəkilli
  • Elliptik
  • Linzaşəkilli
  • Qeyri-müntəzəm

Fərz edilir ki, qalaktikanın tipi onun yaranma şəraitindən asılıdır. Belə ki, formalaşma anında qalaktika sürətlə fırlanırsa və onun intensiv maqnit sahəsi varsa, o spiralşəkilli qalaktikaya çevrilir. Əks təqdirdə, qalaktika elliptik forma alır.

Spiralşəkilli qalaktikalar[redaktə | əsas redaktə]

Spiral qalaktikalar spiral dairələrə bənzər. Belə bir qalaktikada olan ulduzlar və digər görülə bilən vəsaitlər əksəriyyətlə bir müstəvi üzərində olarkən, spiral qalaktikalardakı kütlənin böyük qisimi, universal dönmə əyrisi anlayışıyla göstərildiyi kimi görünür.

Bu qalaktikalar, aydın seçilən nüvə və spiralşəkilli budaqların mövcudluğu ilə xarakterizə edilir. Bizim Qalaktika və Andromeda qalaktikası da spiral formalı qalaktikalardandır.

Bu qalaktikalarda aktiv şəkildə ulduz əmələgəlmə prosesi indi də davam edir.

Spiral qalaktikalar , ümumiyyətlə ulduzlardan ibarət mərkəzi bir çıxıntı ilə birlikdə ulduzlar və ulduzlar arası mühitdən ibarət dönən bir diskdən ibarətdir. Şişkinlikdən xaricə doğru uzanan nisbətən parlaq qolları var. Habl təsnifat planında, spiral qalaktikalar, tip S olaraq siyahıya alınmışdır və bunu spiral qolların mühürləmə dərəcəsini və mərkəzi çıxıntının ölçüsünü göstərən bir hərf (a, b və ya c) kimi qeydə alınmışdır. Bir Sa qalaktikasına möhkəmcə sarılmış, zəif şəkildə təyin edilmiş qollar və nisbətən böyük bir nüvə bölgəsinə malikdir. O biri ucda, Sc qalaktikasının açıq, yaxşı təyin olunmuş qolları və kiçik bir nüvə bölgəsi var. Zəif təyin silahlara sahib bir qalaktikanın, bəzən, dolğun bir sarmal qalaktika deyilir; Diqqətə çarpan və yaxşı müəyyən edilmiş spiral qollara sahib olan böyük dizayn spiral qalaktikasının əksidir. Bir qalaktikanın fırlanma sürəti, bəzi spiral qalaktikaların qalın çıxıntılara malik olması, qalanlarının isə incə və sıx olduğu disk düzlüyü ilə korelasyona sahib olduğu düşünülməkdədir.

Spiral qalaktikalarda, spiral qollar, təxminən logaritmik spiral şəklindədir; bu da, nəzəri olaraq, ulduzların vahid dönən bir kütləsi içindəki bir pozuqluğun nəticəsində ortaya çıxa biləcəyini göstərən bir modeldir. Ulduzlar kimi, spiral qollar da mərkəz ətrafında dönər, ancaq sabit bucaq sürətlə bunu edər. Spiral qolların, yüksək sıxlıqlı maddə ya da "sıxlıq dalğaları" sahələri olduğu düşünülməkdədir. Ulduzlar bir qol ərzində hərəkət etdikcə, hər ulduz sisteminin uzanma sürəti, daha yüksək sıxlığın ağırlıq qüvvəsi tərəfindən dəyişdirilir. (Ulduzlar qolun digər tərəfində yol aldıqdan sonra sürət normala dönər.) Bu təsir, hərəkət edən avtomobillərlə dolu bir şose ərzində yavaşlamanın "dalğası" na bənzər. Qollar görülə bilər, çünki yüksək sıxlıq ulduz meydana gəlməsini asanlaşdırır və bu səbəblə bir çox parlaq və gənc ulduz daşıyırlar.

Qalaktikalarımız daxil olmaqla spiral qalaktikaların əksəriyyətinin, nüvənin hər iki yanına doğru uzanan, daha sonra spiral qol quruluşuna girən xətti, çubuq şəklində bir ulduz bantı vardır. Habl təsnifat səmasında, bunlar SB tərəfindən müəyyənləşdirilir və sonra spiral qolların şəklini göstərən kiçik hərf (a, b və ya c) (normal spiral qalaktikaların kategorizasyonu ilə eyni şəkildə) müəyyən edilir. Çubuqların nüvədən çölə yayılan bir sıxlıq dalğası ya da başqa bir qalaktikaya gəlget qarlılıqlı təsirindən ötəri ortaya çıxa biləcək müvəqqəti strukturlar olduğu düşünülməkdədir.[7]

Elliptik qalaktikalar[redaktə | əsas redaktə]

Kainatdakı qalaktikaların üçdə bir hissəsi elliptik qalaktikalara aiddir. Onlar formalarına görə, parlaqlığı mərkəzinə tərəf artan dairə və oval şəklində görünürlər.

Belə Qalaktikalarada mərkəzdən uzaqlaşdıqca ulduzların paylanması sayca azalır. Elliptik qalaktikalarda toz dumanlıqları yoxdur. Kataloqlarda bu tip qalaktikalar E hərfi ilə işarə edilir və hərfin yanında basıqlıq dərəcəsini müəyyən edən rəqəm yazılır (0-dan 7-yə kimi).

Linzaşəkilli qalaktikalar[redaktə | əsas redaktə]

Linzaşəkilli qalaktikalar, spiralşəkilli qalaktikalardan, aydın seçilən spiralşəkilli budaqların olmaması istisna olmaqla, heç bir şeylə fərqlənmirlər. Qeyd edilən zolaqların da olmaması, yalnız ulduzlararası qazın konsentrasiyasının, bununla da əlaqədar olaraq, ulduz yaranması tempinin aşağı olması ilə izah edilir.

Qeyri-müntəzəm qalaktikalar[redaktə | əsas redaktə]

Öz formalarına görə əvvəlki iki tipə aid edilə bilməyən qalaktikalar qeyri-müntəzəm qalaktikalardır. Bu qalaktikaların mərkəzi nüvəsi yoxdur.

Yerin cənub yarımkürəsinin əhalisi göydə adi gözlə iki qeyri-müntəzəm qalaktika: Böyük və Kiçik Magellan Buludlarını görə bilir.

Toqquşmalar[redaktə | əsas redaktə]

Kainatın qalaktikalar şəklində formalaşmasının ilk mərhələsində qalaktikalar bir-birinə yaxın olmuşdur. Ona görə də, qalaktikaların toqquşması və birləşmələri bu mərhələdə adi hal idi.

Qalaktikaların toqquşması, adətən onların spiral qollarının böyüməsinə səbəb olur. Birbaşa toqquşmada qalaktikalar nəhəng bir qalaktikaya da çevrilə bilir. Gələcəkdə, bizim Qalaktika ilə Andromeda qalaktikasını da belə aqibət gözləyir.

Qalaktikanin ən rahat yeri[redaktə | əsas redaktə]

Südyolu Qalaktikası kainatdakı 250 milyard qalaktikadan yalnız biridir. 250 milyard qalaktika... Bir nəfəsə deyilən bu rəqəmi təsəvvürünüzə gətirin... Əgər hər saniyədə bir qalaktika adı saymalı olsanız, bütün qalaktikaları sayıb bitirməniz təxminən 10.000 il vaxt tələb edəcək. Bundan əlavə, 10.000 illik dövrdə yalnız bir saniyə ərzində sayacağınız qalaktikamızın içindəki ulduzların sayı təxminən 200 milyarddır. Günəş isə bu ulduzlardan yalnız biridir.

Günəşin bütün xüsusiyyətləri dünyadakı həyat üçün nizamlanmışdır: standart böyüklükdə bir ulduz olması, dünyaya uyğun məsafədə yerləşməsi, yaydığı işığın xüsusiyyətləri, tərkibindəki element nisbətinin bizim üçün uyğun olması. İstilik və işıq qaynağımız olan Günəşin bütün xüsusiyyətləri Allah’ın rəhməti ilə bizim üçün nizamladığı səviyyədədir. Kainatın yaradıcısı Uca Allah bir Quran ayəsində belə bildirir:

" ...Günəşi və Ayı sizə xidmət etməyə yönəltdi. Ulduzlar da Onun əmri ilə ram edilmişdir. Sözsüz ki, bunlarda anlayan insanlar üçün əlamətlər vardır." (Nəhl surəsi, 12)

Yerin Günəş ətrafında fırlandığı kimi, qalaktikadakı bütün ulduzlar da qalaktika mərkəzinin ətrafında fırlanırlar. Bu mərkəz ətrafındakı təxminən 200 milyard ulduzun hər birinin orbiti fərqlidir. Günəş və onunla birlikdə biz də bu mərkəzin ətrafında fırlanırıq. Günəş bu mərkəz ətrafındakı bir tam dövrünü təxminən 230 milyon il ərzində bitirir.[7]

Erkən qalaktikalar.[redaktə | əsas redaktə]

Qalaktikaların erkən ortaya çıxmasına bağlı dəlil, 2006-cı ildə, IOK-1 qalaktikasının qeyri-adi dərəcədə yüksək qırmızıya sürüşməsi 6.96 olduğunu və Big Bangdan yalnız 750 milyon il sonra ortaya çıxdığı və onu ən uzaq və primitiv qalaktika halına gətirdiyi kəşf edildi. Bəzi elm adamları, (Abell 1835 IR1916 kimi) başqa obyektlərin daha yüksək qırmızı sürüşməyə sahib olduğunu və bu səbəblə Kainatın təkamülünün daha erkən bir mərhələsində olduğunu iddia edərkən, IOK-1-in yaşı və tərkibi daha etibarlı bir şəkildə qurulmuşdur. Dekabr 2012-ci ildə alimlər, UDFj-39546284'ün bilinən ən uzaq obyekt olduğunu və qırmızı sürüşmə dəyərinin 11.9 olduğunu bildirdi. Obyektin Big Bang (təxminən 13,8 milyard il əvvəl) sonra "380 milyon il" ətrafında var olduğu təxmin edilir, təxminən 13.42 milyard işıq yol məsafəsi uzaqlıqdadır. Belə erkən protogalaksilerin varlığı, sözdə "qaranlıq çağlar" da böyümüş olmalıydı. 5 May 2015 etibarı ilə, qalaktika EGS-zs8-1, ölçülən və Big Bangdan 670 milyon il sonra ölçülən ən uzaq və ən erkən qalaktikadır. EGS-zs8-1'den gələn işıq, 13 milyard ildə kainatın genişlənməsi səbəbiylə 13 milyard il Dünyaya çatdı və indi 30 milyard işıq ili uzaqdadır.

Erkən qalaktika əmələ gəlməsi- İlk qalaktikaların meydana gəldiyi ətraflı müddət, astrofizikada açıq bir problemdir. Nəzəriyyələr iki kateqoriyaya bölmək olar: yuxarıdan aşağı və aşağıdan yuxarıya. Yuxarıdan aşağı nəzəriyyələrdə (Eggen-LYNDEN-Bell-Sandage [ELS] modeli kimi), protoqalaktikalar təxminən yüz milyon illik böyük diametrli bir çöküş şəklində meydana gəlib. Aşağıdan yuxarıya nəzəriyyələrdə (Searle-Zinn [SZ] modeli kimi) əvvəl qlobal çoxluqlar kimi kiçik strukturlar meydana gəlir və daha sonra daha böyük bir qalaktika meydana gətirəcək bildirilir.

Protogalaktikalar meydana gəlməyə başlandığında və müqavilə edərkən, ilk halo ulduzları (Əhali III ulduzları deyilir) onlarda göründü. Bunlar tamamilə hidrogen və heliumdan meydana gəlirdi və böyük ola bilərdi. Əgər belədirsə, bu nəhəng ulduzlar, yanacaqlarını sürətlə istehlak komet halına gələcək və interstellar mühitə ağır elementlər hücum edəcədi. Bu birinci ulduz qurşaq, ətrafındakı neytral hidrogeni yenidən ionlu edərək işığın asanlıqla keçə biləcəyi genişlənən qabarcıqlar yaratdı.

İyun 2015-ci ildə, alimlər, Cosmos Redshift 7 qalaktikasına z = 6.60 olan Əhali III ulduzlarının dəlillərini bildirdilər. Bu cür ulduzların ehtimalla çox erkən kainatda var olduğunu (yəni, yüksək qırmızı pilləli olaraq) sahib olduqlarını bilirik və sonradan planetlərin və həyatın meydana gəlməsi üçün lazımlı olan Hidrogendən daha ağır olan kimyəvi elementlərin istehsalına başlamış ola bilər.

Qabıq qalaktika (shell galaxy)[redaktə | əsas redaktə]

Qabıq qalaktikalar elliptik qalaktikaların bir növüdür, hansı ki bu qalaktikalarin halosundakı ulduzlar konsentrik qabıqlarda yerləşir. Eliptik qalaktikaların təxminən onda biri qabığa bənzər bir quruluşa malikdir və bu quruluş spiral qalaktikalarda heç vaxt müşahidə edilməmişdir. Qabığa bənzər strukturların daha böyük bir qalaktikanın daha kiçik bir qalaktikanı udması nəticəsində yarandığı hesab edilir.İki qalaktika mərkəzi yaxınlaşdıqca, mərkəzlər bir mərkəz nöqtə ətrafında , rəqs, suya yayılmış dalğalara bənzər şəkildə, ulduzların qabıqlarını meydana gətirən cazibə dalğalanmaları yaradır. Məsələn, qalaktika NGC 3923'də iyirmidən çox qabıq var.[9]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Sparke & Gallagher III 2000, p. i.
  2. Hupp, E.; Roy, S.; Watzke, M. (August 12, 2006). "NASA Finds Direct Proof of Dark Matter". NASA. Retrieved April 17, 2007.
  3. Finley, D.; Aguilar, D. (November 2, 2005). "Astronomers Get Closest Look Yet At Milky Way's Mysterious Core". National Radio Astronomy Observatory. Retrieved August 10, 2006.
  4. Hoover, A. (June 16, 2003). "UF Astronomers: Universe Slightly Simpler Than Expected". Hubble News Desk. Archived from the original on July 20, 2011. Retrieved March 4, 2011.
  5. Jarrett, T. H. "Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas". California Institute of Technology. Retrieved January 9, 2007.
  6. 6,0 6,1 Hüseynov N.Ə. Kainat, “Araz” nəşriyyatı, kitab, 2012. Bakı.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Hüseynov N.Ə. Qalaktika, Metaqalaktika, Metakainat, Elm nəşriyyatı, İSBN 5-8066-13, kitab, 2007, Bakı
  8. Plutarch (2006). The Complete Works Volume 3: Essays and Miscellanies. Chapter 3: Echo Library. p. 66. ISBN 978-1-4068-3224-2.
  9. "Galactic onion"www.spacetelescope.org. Retrieved 2015-05-11.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]