Böyük partlayış

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Böyük partlayışKainatın yaranması prosesi haqqında nəzəriyyədir. Nəzəriyyənin əsası Q.A.Qamov tərəfindən qoyulmuşdur [1]. Günümüzdə astrofizikada özünü nəzəri cəhətdən isbat etmiş nəzəriyyələrdən biridir. Onu da qeyd edək ki, Böyük Partlayış bir faktdır ve elmdə şübhə yaratmır.

Böyük partlayış kainatın başlanğıcı haqqında ən əsas (ən çox dəstəklənən) nəzəriyyədir. Mahiyyət etibarı ilə, bu nəzəriyyə kainatın ilkin nöqtədən yaxud sinqularlıqdan başladığını irəli sürür, həmin nöqtə indi bildiyimiz kainatı formalaşdırmaq üçün milyardlarla il genişlənmişdir. Astronomiyafizika sahəsində əldə olunan kəşflər göstərir ki, kainatımızın, həqiqətən də başlanğıcı olmuşdur. O ana qədər heç nə mövcud olmamışdır, o an ərzində və ondan sonra bir şey mövcud olmuşdur: bizim kainat. Böyük partlayış nəzəriyyəsi o an ərzində və ondan sonra nələr baş verdiyini izah edir. Əslində, bu gün gördüyümüz hər şey qreypfrutdan da kiçik bir fəza içərisində yerləşmişdi. Böyük partlayışdan sonra kainatımız genişlənmiş, soyumuş, qalaktikalar, ulduzlar, planetlər və həyat yaranmışdır.

"Qaynar kainat" modeli[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Partlayış

1946-1948-ci illərdə Q.A.Qamov kainatın mənşəyi və təkamülünün nəzəri modeli olaraq "Qaynar kainat" adlanan model ortaya qoymuşdur. Bu modelə əsasən kainat Böyük Partlayış nəticəsində formalaşmış və proses fiziki vakuum şəraitində baş vermişdir. Son nəzəri hesablamalar göstərir ki, kainatın yaşı təqribən 13,7 milyard il, ilk sıxlığı ≈1096q/sm3, ölçüsü isə 10-15sm olmuşdur. Belə ekstremal fiziki şəraitdə Fundamental qarşılıqlı təsir qüvvələri (qravitasiya, zəif qarşılıqlı təsir qüvvəsi, güclü qarşılıqlı təsir qüvvəsi, elektromaqnit qarşılıqlı təsir qüvvəsi Superqüvvədə birləşmiş şəkildə olur. Superqüvvə supersimmetriya ideyasına söykənir.

Standart nəzəriyyəyə görə kainatımız təxminən 13,7 milyard il əvvəl “sinqularlıq” olaraq meydana gəlmişdir. “Sinqularlığın” nə olduğu və necə meydana gəlməsi dəqiq məlum deyil. Sinqularlıq bizim bu gün fizika haqqında biliklərimizi təkzib edən məfhumdur. Belə hesab edilir ki, o “qara dəliyin” mərkəzində yerləşir. Qara dəlik güclü qravitasiya təzyiqinə malik məkandır. Həmin təzyiq o qədər güclüdür ki, məhdud materiya sonsuz sıxlığın (beyini qarışdıran riyazi anlayış) içinə çəkilir. Bu sonsuz sıxlıq zonaları “sinqularlıq” adlanır. Belə hesab edilir ki, kainatımız ölçüyə gəlməyəcək dərəcədə kiçik, hədsiz dərəcədə isti və sıx məfhum – sinqularlıq olaraq meydana gəlmişdir. Onun necə və hansı səbəbə meydana gəlməsi məlum deyil. İlkin görünüşündən sonra o, şişmiş, genişlənmiş, soyumuş və çox kiçik ölçü və çox isti tempraturdan kainatımızın bugünki formasına gəlib çatmışdır. O, bu gün də genişlənməyə və soyumağa davam edir və biz onun daxilindəyik.

Mərhələləri[redaktə | əsas redaktə]

"Qaynar Kainat" modelinə əsasən kainatın təkamülünün xarakterik mərhələləri bunlardır:

İlk mərhələ[redaktə | əsas redaktə]

Temperaturun maksimum (≈1032K) və zamanın ən kiçik anı (10-43san) olan mərhələsidir. Bu Böyük partlayış anıdır. Çox kiçik zaman intervalında (10-43-10-35san intervalı) materiya şüalanma və ifrat qaynar plazma (kvark-qlüon plazması) şəklində meydana gəlir. Qravitasiya qarşılıqlı təsir qüvvəsi superqüvvədən ayrılır.

İkinci mərhələ[redaktə | əsas redaktə]

Temperaturun 1028÷1012 K qədər azaldığı (başlanğıc andan 10-35÷10-4 san müddətində) mərhələdir. Kainatın sonrakı genişlənmə və soyuması nəticəsində kvarklar birləşərək neytronprotonları əmələ gətirir. Şüalanma zərrəciklərinin qarşılıqlı təsirindən isə elektron, pozitron və mezonlar yaranır.

Üçüncü mərhələ[redaktə | əsas redaktə]

Kainatın temperaturunun 109K olduğu mərhələdir (Böyük partlayışdan 300 saniyə sonra). Bu mərhələdə güclü qarşılıqlı təsir qüvvəsi superqüvvədən ayrılaraq protonneytronlardan ibarət əlaqəli fiziki sistemlərin ilk nüvələri - hidrogenhelium nüvələrini yaradır. Maddənin belə halı plazma şəklində bir milyon il mövcud olur.

Dördüncü mərhələ[redaktə | əsas redaktə]

Kainat temperaturunun 4000K-ə qədər soyuduğu mərhələdir. Bu mərhələdə əvvəlcə zəif qarşılıqlı təsir qüvvəsi, sonra isə elektromaqnit qarşılıqlı təsir qüvvəsi bir-birindən ayrılır. Elektromaqnit qarşılıqlı təsir qüvvələri elektronun nüvə ilə əlaqəli sistemlərini - yüngül hidrogenhelium atomlarını yaradır.

Sonrakı mərhələlər[redaktə | əsas redaktə]

Sonrakı mərhələlərdə, kainatın təkamülü maddə qatılaşması, şüalanma enerjisinin ayrılması və qalaktikalar, kvazarlar kimi irimiqyaslı sistemlərin yaranması ilə davam etmişdir.

Böyük partlayış nəzəriyyəsini dəstəkləyən əsas sübutlar[redaktə | əsas redaktə]

  • İlk öncə, biz əmin ki, kainatın başlanğıcı olmuşdur.
  • İkincisi, qalaktikalar ölçülərinə uyğun sürətlə bizdən uzaqlaşırlar. Bu Habbl qanunu adlanır, qanun 1929-cu ildə bu fenomeni kəşf edən Edvin Habblın (1889-1953) şərəfinə belə adlandırılıb. Həmin qanun kainatın genişlənməsi nəzəriyyəsini dəstəkləyir və kainatın bir zamanlar sıxılmış olması fikrini irəli sürür.
  • Üçüncüsü, əgər kainat başlanğıcda böyük partlayış nəzəriyyəsində bildirildiyi kimi çox isti olubsa, biz bu istiliyin qalıqlarını aşkarlamalıyıq. 1965-ci ildə radioastronomlar, Arno Penzias və Robert Uilson kainata nüfuz edən 2,725 dərəcə kelvin (-454.765 dərəcə farenheyt, -270.425 dərəcə selsi) kosmik mikrodalğa fon radiyasiyası kəşf etdilər. Güman edilir ki, bu, alimlərin axtardığı istiliyin qalığıdır. Penzias və Uilson kəşflərinə görə 1978-ci ildə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.
  • Nəhayət, kainatda işıq elementləri - hidrogen və heliumun bol miqdarda mövcud olması Böyük partlayışın başlanğıc modelini dəstəkləyir.

Digər filosof və alimlərin fikirləri[redaktə | əsas redaktə]

Filosof Entoni Flu Böyük partlayış nəzəriyyəsi ilə bağlı belə deyir: "Elm dini mənbələrin kainatın bir başlanğıcının olması müddəasını təsdiq etdi."[2].

Bəzi elm adamları, astroloji və kosmologiya məlumatlarının hər hansı fəlsəfə və ya ilahiyyat ilə üst-üstə düşməyəcəyini ifadə etmişdirlər. Buna qarşı bəzi astrofiziklər mövzunun tanrının varlığı ilə əlaqələndirilə biləcəyini müdafiə etmişdirlər. Məsələn amerikalı astrofizik Hyu Ross mövzuyla bağlı bu cür şərh bildirmişdir:

"Zaman hadisələrin meydana gəldiyi ölçü olduğuna görə əgər maddə Böyük partlayışla ortaya çıxmışsa, o halda kainatı ortaya çıxaran səbəb kainatdakı zaman və məkandan tamamilə müstəqil olmalıdır. Bu da bizə yaradanın kainatdakı bütün ölçülərin üzərində olduğunu göstərir."

ABŞ alimi Uilyam Leyn Kreyq isə belə izah verir:

Həqiqətdə "heç nədən yalnız heç nə alınır" qaydasına uyğun olaraq Böyük partlayışın hansısa bir fövqəltəbii səbəbi olmalıdır. Əgər nəzərə alsaq ki, partlayışdan əvvəl mövcud olmuş vəhdət bütün məkan və zaman münasibətlərinin sərhədi olmuşdur, onda böyük partlayışın hər hansı bir fiziki səbəbinin olması mümkün deyil. Böyük partlayışın səbəbi fiziki məkan və zamanın hüdudlarından kənarda idi. O, kainatdan əsla asılı deyildi və şüurun dərk etməkdə aciz qaldığı bir gücə malik idi. Bundan əlavə, bu səbəb şüura və şəxsi azad iradəyə malik olan mahiyyət olmalıdır. Deməli, kainatın yaradılışının əsl səbəbi kainatı nə vaxtsa öz şəxsi iradəsi ilə xəlq edən yaradandır."[3].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. AMEA http://www.science.gov.az/az/index.php?id=4145
  2. Henry Margenau, Roy Abraham Vargesse. Cosmos, Bios, Theos. La Salle IL: Open Court Publishing, 1992, s. 241
  3. William Lane Craig, Cosmos and Creator, Origins & Design, Bahar 1996, cilt 17, s. 18