Kosmoqoniya

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Kosmoqoniya(yun. κοσμογονία κόσμος - kosmosun, kainatın, dünyanın γονή - yaranması, doğulması) - astronomiyanın göy cisimləri və onların müvafiq sistemlərinin mənşəyi və təkamülü problemlərini öyrənən bölməsidir.

Kosmoqoniya problemlərini öyrənərkən hər şeydən əvvəl astronomik obyektlərin keçmişi və gələcəyi haqqında düzgün təsəvvür olmalıdır. Bu təsəvvür iki yolla yarana bilər:

  1. Sırf nəzəri yol: fizikanın əsas qanunlarına əsaslanaraq göy cisiminin indiki halda olması üçün onun keçdiyi yolu müəyyən etmək, sonra isə onu hansı yolla təkamül edəcəyini söyləmək.
  2. Müşahidə yolu: göy cisimlərinin müxtəlif təkamül mərhələlərdəki hallarını bir-birilə müqayisə etməklə bu mərhələlərin davametmə ardıcıllığını müəyyənləşdirmək.

Günəş Sisteminin kosmoqoniyası[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarıda qeyd olunan ikinci üsulu ancaq çoxsaylı obyektlərə tətbiq etmək olar. Bu obyektlər ulduzlar, ulduz topaları,dumanlıqlar və qalaktikalardır. Günəş Sistemi hələki, yeganə müşahidə oluna bilən planet sistemi olduğundan ikinci üsulu ona tətbiq etmək olmur. Odur ki, hələlik burada yalnız birinci yoldan istifadə etmək olar. Yəni Günəş Sisteminin indiki halına əsasən onun keçdiyi və gələcəkdə keçəcəyi yolları nəzəri olaraq müəyyənləşdirmək. Günəş Sisteminin öyrənilməsində uzun periodlu kometlərin xüsusi rolu vardır, belə ki, bu obyektlər uzun müddət ərzində az dəyişikliyə uğramış və Günəş Sisteminin yarandığı ilk dövrlərdəki maddə halını saxlamışdır. Onları tədqiq etməklə Günəş Sisteminin hansı maddə formalarından yaranması haqqında fikir söyləmək olar. Həmçinin xondrit növlü meteoritlər Günəş və planetlər əmələ gəlməzdən əvvəl mövcud olan maddə formasından yaranmışlar. bu ilkin maddə karbonlu xondritdir. Odur ki, bu meteroidləri də öyrənməklə Günəş Sisteminin mənşəyi haqqında mülahizə yürütmək olar.

Hesiod-in dövründən bu günümüzə qədər bir çox fəlsəfi mülahizə və fikirlərin süjet xəttini təşkil edir. Hal-hazırda kosmoqoniya elmin bir şöbəsi olub, bütün astronomik cisimlərin yaranmasını və inkişafını öyrənir.

Hesiod nəzəriyyəsi[redaktə | əsas redaktə]

Merkuridə[11] və Ayda[12] kraterlər Hesiodun şərəfinə adlandırılmışdır.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Xaos
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Geya
 
 
 
Tartar
 
 
 
Niks
 
 
 
Ereb
 
 
 
Eros
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tifon
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Efir
 
Hemera
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hesperidlər
 
Ker
 
Moros
 
Tanat
 
 
Hipnos
 
Oneyrlər
 
Momo
 
Keran
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Moyralar
 
Nemesis
 
Apata
 
Filotes
 
Geras
 
Erida
 
Oizys
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kloto
 
Laxesis
 
Atropos
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yüzqollular
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Briarey
 
Gies
 
Kott
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kikloplar
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bront
 
Sterop
 
Arg
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Pont
 
Ourea
 
Uran
 
 
 
 
Titanlar
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Okean
 
Krios
 
 
Hiperion
 
Teya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nəhənglər
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nerey
 
 
Tavmant
 
Forkiy
 
 
 
 
 
 
 
Temis
 
Feba
 
 
Kron
 
Koy
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Erinilər
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Keto
 
Evribiya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İapet
 
Reya
 
Mnemosina
 
Tefida
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
meliy nimfaları
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]