Əl-Biruni

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əl-Biruni
Əl-Biruni Əbu Reyhan Muhəmməd ibn Əhməd
Biruni-russian.jpg
1973-cü ildə Əbu Reyhan Əl-Biruninin anadan olmasının 1000 iliyi münasibəti ilə buraxılmış poçt markası.
Doğum tarixi 4 sentyabr 973(973-09-04)
Doğum yeri Biruni (şəhər), Özbəkistan
Vəfat tarixi 9 dekabr 1048 (75 yaşında)
Vəfat yeri
Vətəndaşlıq
Elm sahəsi fizika, riyaziyyat, astronomiya, Təbiət elmləri, study of history[d], Xronologiya, dilçilik, Indology[d], Yer haqqında elmlər, Coğrafiya, fəlsəfə, Kartoqrafiya, antropologiya, Astrologiya, Comparative sociology[d], Kimya, Tibb, Psixologiya, teologiya, farmakologiya, history of religions[d]Mineralogiya
Tanınır Ensiklopediyaçı, Alim, Fəlsəfə, Astronomiya, Sosyoloji,
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Əl-Biruni Əbu Reyhan Muhəmməd ibn Əhməd (4 sentyabr, 9739 dekabr, 1048) – böyük fars[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12] ensiklopediyaçı alim və mütəfəkkiri.

Əl-Biruni 4 sentyabr 973-cü ildə Xarəzmdə anadan olmuşdur.

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Əl-Biruni XI əsrin ən böyük coğrafiyaşünası hesab olunur. Əl-Biruni tarix, etnoqrafiya, təbiət elmləri, riyaziyyat, astronomiya, mineralogiya və s. elm sahələrinə aid 150-dən çox əsərin müəllifidir. Özünün uzun səyahətləri zamanı İran yaylasını, Xəzər dənizinin şərq və cənub sahillərindəki ölkələri, Mərkəzi Asiyanın böyük hissəsini öyrənmişdir. Bu səyahətlər zamanı Biruni türk xalqlarının yaşadıqları ərazilər, onların adət-ənənə və mərasimləri barədə ətraflı məlumatlar əldə etmişdir. O, özündən əvvəlki coğrafiyaşünaslardan irəli gedərək, Hind okeanı ilə Atlantik okeanının Afrikanın cənubunda dar bir boğaz vasitəsilə birləşdirildiyini söyləmişdir. Əl-Biruni Pəncaba etdiyi səyahət zamanı hind elminə və mədəniyyətinə aid topladığı materiallar və özünün empirik müşahidələri əsasında Hindistana həsr olunmuş iri həcmli əsər yazmışdır. "Nihâyâtü'l-Emâkin", qısa şəkildə "Hindistan" adlandırılan bu əsərdə Biruni, ilk dəfə olaraq yerin günəş ətrafında hərəkətini və dünyanın hərəkətsiz deyil, dönən bir kütlə olduğunu Kopernikdən 500 il əvvəl söyləmiş və məşhur hind astronomu Brahmaquptanın "Yer hərəkətdə, göylər isə sükunətdədir" fikrini əsaslandırmışdır. Beləliklə, o, Koperniklə başlayan müasir astranomiya və fizikanın ilk təməllərini yaratmışdır. Orta Asiyanın topoqrafiyasına dair əsərində Amudərya çayının bir neçə dəfə öz yatağını dəyişməsi barədəki tədqiqatları xüsusilə maraqlıdır.

Biruni dünyanın bir çox ölkələrinin şəhərləri, o cümlədən Azərbaycanın o zaman məlum olan Bakı, Dərbənd, Bərdə, Beyləqan, Bəzz, Təbriz, Ərdəbil kimi qədim və böyük şəhərlərinin enlik və uzunluq dairələrini göstərmişdir. Ömrünün sonuna yaxın yazdığı "Kitâbü’l-Camahir fi Marifeti'l-Cevahir" kitabında müxtəlif mineralların və qiymətli daşların mənşəyi, xarakteri və mədənləri haqqında geniş məlumat vermişdi.

Əl-Biruni, cisimlərin sıxlığını təyin edən cihaz düzəltmiş və "Xüsusi çəki" kitabında onu təsvir etmişdir. Bu xüsusi qab olub, içərisinə salınan cismin həcminə uyğun çıxarılan suyun həcmini dəqiq ölçmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. O, cihazın dəqiq hazırlanmasına səy göstərmişdir. Əl-Biruni mayelərdə xüsusi çəkini ölçmək üçün düzəltdiyi başqa bir cihazın köməyi ilə suyun soyuq və isti hallarda, şirin və duzlu suların xüsusi cəkilərini təyin edərək göstərmişdir ki, suyun sıxlığı ilə onun xüsusi çəkisi arasında bir asılılıq mövcuddur.

Biruninin Gürgəncdə yazdığı "Müqayisəli çəki" adlı kitabında substansiyanın müqayisəli çəkisinin onun kimyəvi xassələri ilə əlaqəsinə aydınlıq gətirilmişdir. İbn Sina substansiyaların transmutasiyası üzrə də elmi tədqiqatlar aparmışdı. Bunların nəticələrini o, "İksir haqqında elmi əsər"ində ("Risolat əl-İksir") təsvir etmişdi. Məlum olduğu kimi, bu kitab 1005-ci ildə Xarəzmdə yazılmışdır.

Biruni 994-cü ildə Amu-Dərya çayının qərb sahili ilə Kot şəhəri arasında yerləşən, Buşkanz şəhərinin ekliptik səthinin ekvatora nisbətən əyilmə ölçüsünü dəqiq təyin etmişdir. 995-ci ildə Biruni Yer kürəsinin modelini hazırlamağa başladı. Bu, müxtəlif şəhərlərin, kəndlərin və coğrafi obyektlərin yerini dəqiq təyin etmək üçün diametri təqribən 5 metrə yaxın olan ilk relyefli qlobus idi.

Gürgəncdə öz elmi fəaliyyəti ilə məşğul olduğu vaxtda Biruni tərəfindən coğrafiyaya, hidrologiyaya, mineralogiyaya aid bir sıra tədqiqatlar da aparılmışdı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Bosworth, C. E. (1968), «The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000—1217)», J.A. Boyle (ed.), Cambridge History of Iran, vol. 5: The Saljuq and Mongol Periods, Cambridge University Press: 1-202. [45]. Excerpt from page 7:
    " "The Iranian scholar al-BIruni says that the Khwarazmian era began when the region was first settled and cultivated, this date being placed in the early 13th-century BC)" "
  2. Richard Frye: «The contribution of Iranians to Islamic mathematics is overwhelming. ..The name of Abu Raihan Al-Biruni, from Khwarazm, must be mentioned since he was one of the greatest scientists in World History»(R.N. Frye, «The Golden age of Persia», 2000, Phoenix Press. pg 162)
  3. M. A. Saleem Khan, «Al-Biruni’s discovery of India: an interpretative study», iAcademicBooks, 2001. pg 11:
    " "It is generally accepted that he was Persian by origin, and spoke the Khwarizmian dialect" "
  4. H. U. Rahman. "A Chronology of Islamic History : 570 – 1000 CE" (ing.). Mansell Publishing (1995).
    " "A Persian by birth, Biruni produced his writings in Arabic, though he knew, besides Persian, no less than four other languages" "
  5. Al-Bīrūnī (2007). Encyclopædia Britannica. Retrieved 22 April 2007;
  6. David C. Lindberg, Science in the Middle Ages, "University of Chicago Press", p. 18:
    " "A Persian by birth, a rationalist in disposition, this contemporary of Avicenna and Alhazen not only studied history, philosophy, and geography in depth, but wrote one of the most comprehensive Muslim astronomical treatises, the Qanun Al-Masu'di." "
  7. L. Massignon, «Al-Biruni et la valuer internationale de la science arabe» in Al-Biruni Commemoration Volume, (Calcutta, 1951). pp 217—219.
    " In a celebrated preface to the book of Drugs, Biruni says, "And if it is true that in all nations one likes to adorn oneself by using the language to which one has remained loyal, having become accustomed to using it with friends and companions according to need, I must judge for myself that in my native Khwarezmian language, science has as much as chance of becoming perpetuated as a camel has of facing Kaaba." "
  8. Gotthard Strohmaier, «Biruni» in Josef W. Meri, Jere L. Bacharach, Medieval Islamic Civilization: A-K, index: Vol. 1 of Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia, Taylor & Francis, 2006. excerpt from page 112: «Although his native Khwarezmian was also an Iranian language, he rejected the emerging neo-Persian literature of his time (Firdawsi), preferring Arabic instead as the only adequate medium of science.»
  9. D. N. MacKenzie, Encyclopaedia Iranica, «CHORASMIA iii. The Chorasmian Language». Excerpt: «Chorasmian, the original Iranian language of Chorasmia, is attested at two stages of its development..The earliest examples have been left by the great scholar Abū Rayḥān Bīrūnī.»
  10. A.L.Samian, «Al-Biruni» in Helaine Selin (ed.), "Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures «, Springer, 1997. excerpt from page 157: „his native language was the Khwarizmian dialect“
  11. D.J. Boilot, „Al-Biruni (Beruni), Abu’l Rayhan Muhammad b. Ahmad“, in Encyclopaedia of Islam (Leiden), New Ed., vol.1:1236-1238. Excerpt 1: He was born of an Iranian family in 362/973 (according to al-Ghadanfar, on 3 Dhu’l-Hididja/ 4 September — see Eduard Sachau, Chronology, xivxvi), in the suburb (birun) of Kath, capital of Khwarizm». Excerpt 2:"was one of the greatest scholars of mediaeval Islam, and certainly the most original and profound. He was equally well versed in the mathematical, astronomic, physical and natural sciences and also distinguished himself as a geographer and historian, chronologist and linguist and as an impartial observer of customs and creeds. He is known as al-Ustdadh, «the Master»
  12. J.L. Berggren, Jonathan Borwein, Peter Borwein. "Pi: A Source Book" (ing.). Springer (2014).
    " The Persian polymath, al-Birüni, a younger contemporary of Abu'l-Wafa', calculated the perimeters of inscribed and ..." "

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]