Ağ dəlik

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Ağ dəlik — kainatda mövcud olan fiziki obyektdir.[1][2] Ağ dəliyin içərisinə heç bir maddə girmir. Yəni, Qara dəliyin tam tərsidir. Yalnız Qara dəliyə düşən maddə çıxa bilər. Ağ dəliyin heç bir çəkisi yoxdur. Kvant qravitasiyası nəzəriyyəsinə görə ağ dəlik tədricən qara dəliyə çevrilir. 2006–cı ildə bir qrup İsrail alimləri Ağ dəliyinin mövcudluğunu sübut etmişlər.

Bəzi ulduzlarda istilik nüvə reaksiyaları tükəndikdə ulduzlarda kollaps baş verir. Ulduzların kütləsindən asılı olaraq yerində ağ cırtdan, neytron ulduz (pulsar) və ya qara çuxur əmələ gələ bilər. Əmələ gələn hər bir səma cisminin cazibə qüvvəsi ulduza nisbətən hədsiz böyüyür. Hər bir qalaktikanın mərkəzində mövcud olan daha nəhəng qara çuxur yaxın ətrafında olan ulduzlardan əmələ gəlmiş kiçik qara çuxurları udur. Nəhayət hər bir qalaktikada bir qara çuxur qalana qədər bu proses davam edir. Sonda iki ayrı-ayrı Aləmin nəhəng qara çuxurların sinqulyarlıq nöqtələri dar bir tunel şəklində birləşərək Ağ çuxur Qara çuxur birləşməsi əmələ gətirir.

İki nəhəng qara çuxurun sinqulyarlıq nöqtələri birləşərək, qara çuxur və Ağ çuxur birləşməsi əmələ gətirirsə, onda qara çuxurun daxilinə düşən maddənin hansı halda olması məsələsinə aydınlıq gətirmək şansı yaranır. Böyük partlayış baş verən zaman gedən proseslərin tərsinə getdiyini təsəvvür edək. Maddə qara çuxurda, bir növ "dəyirmanda" olduğu kimi, protona və neytrona , sonda isə kvarklara çevrilərək Ağ çuxur tərəfindən ətraf kosmik fəzaya püskürüləcək, yəni yeni bir Böyük Partlayış baş verəcək.[3]

Ümumiyyətlə nisbilik, ağ dəlik, maddənin və işığın qaça biləcəyinə baxmayaraq, kənardan girə bilməyən uzadılmış bir hipotetik bölgəsidir. Bu mənada, təkcə kənardan daxil oluna bilən və maddənin və işığın qaça bilməyəcəyi bir qara dəlikin tərsidir. Ağ dəliklər əbədi qara nöqtələr nəzəriyyəsində görünür. Gələcəkdə qara dəlik bölgəsinə əlavə olaraq, Eynşteyn sahə tənliklərinin belə bir həlli keçmişdə ağ dəlik bölgəsinə malikdir. [4]Ancaq bu bölgə qravitasiya çökməsi ilə meydana gələn qara dəliklər üçün yox, ağ dəlik yarada bilən heç bir fiziki proses yoxdur. Ağ dəliklərlə bağlı məlumat və sübutlar qətiliklə qalmayıb, lakin 2006-cı il GRB 060614 ağ çuxurun ilk sənədləşdirilmiş forması kimi təqdim edilmişdir.

Baxış.[redaktə | əsas redaktə]

Qara dəliklər kimi, ağ dəliklər kütlə, yük və açar momentum kimi xüsusiyyətlərə malikdir. Hər hansı bir kütlə kimi maddələri çəkirlər, ancaq ağ bir çuxura doğru düşən obyektlər əslində ağ çuxurun hadisə üfüqünə çatmayacaqdır (baxmayaraq ki, maksimum genişlənmiş Schwarzschild həlli vəziyyətində, aşağıda müzakirə edilən ağ dəlik hadisə üfüqü keçmişdə gələcəkdə qara dəlik hadisə üfüqü olur, buna görə düşən hər hansı bir obyekt nəhayət qara dəlik ucuna çatacaq). Bir səth olmadan bir gravitasiya sahəsi düşünün. Gravity görə sürətləndirilməsi hər hansı bir bədən səthində ən böyükdür. Lakin qara nöqtələr bir səthə malik olmadığı üçün, çəkisi sayəsində sürətlənmə sürətlə artmaqdadır, lakin birincilikdə nəzərə alınmayan bir səth olmadığı üçün yekun qiymətə çatmaz.

Kvant mexanikasında qara dəlik Hawking radiasiyasını yayır və beləliklə radiasiya qazı (zəruri deyil) ilə istilik balansına gələ bilər. Termal-tarazlıq dövləti zaman-bərpa-dəyişməz olduğundan, Stephen Hawking termal bərabərlikdə qara bir çuxurun tərsinin yenidən termal bərabərlikdə qara bir çuxur olduğunu iddia etdi. [5]Bu, qara dəliklərin və ağ dəliklərin eyni obyekt olduğunu göstərə bilər. Normal bir qara dəlikdən olan Hawking radiasiyası ağ-delik emissiyası ilə müəyyən edilir. Hawking'in yarı klassik arqumenti kvant mexanik bir AdS / CFT müalicəsində əks olunur [6]. Anti-de Sitter kosmosda bir qara dəlik, zamanın bərpası özü ilə eyni olan bir ölçmə nəzəriyyəsində bir istilik qazı ilə təsvir edilir.


İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Carroll, Sean M. (2004). Spacetime and Geometry (5.7 ed.). Addison Wesley. ISBN 0-8053-8732-3.
  2. J. E. Madriz Aguilar, C. Moreno, M. Bellini. "The primordial explosion of a false white hole from a 5D vacuum". Phys. Lett. B728, 244 (2014).
  3. N.Qaraməmmədli, L.Helvacı "Quran və Astronomiya işığında Səmavi Təfəkkür" Bakı,2008.
  4. Carroll, Sean M. (2004). Spacetime and Geometry(5.7 ed.). Addison Wesley. ISBN 0-8053-8732-3.
  5. Hawking, S. W. (1976). "Black Holes and Thermodynamics". Physical Review D. 13 (2): 191–197.
  6. Klebanov, Igor R. (19 May 2006). "TASI lectures: Introduction to the AdS/CFT correspondence".

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]