Kxmer imperiyası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
ចក្រភពខ្មែរ
Çakrphup Khmer
ख्मेर साम्राज्य
Kambucadeşa
Kxmer imperiyası
802–1431
Kxmer imperiyası bayrağı
Cənub-şərqi Asiyanın xəritəsi (900-cu il). Khmer imperiyası qırmızı rənglə verilib.
Cənub-şərqi Asiyanın xəritəsi (900-cu il).
Khmer imperiyası qırmızı rənglə verilib.
Statusuİmperiya
PaytaxtıMahendraparvata (IX əsrin əvvəlləri)
Hariharalaya (IX əsr)
Koh Ker (928–944)
Yasodharapura (Anqkor) (IX–XV əsrlər)
Rəsmi dilləriQədim kxmer dili
Sanskrit dili
Dini
Hinduizm
Mahayana
Txeravada
İdarəetmə formasıMütləq monarxiya
Çakravartin 
• 770—830
II Cayavarman
• 1113—1150
II Suryavarman
• 1181—1218
VII Cayavarman
• 1327—1336
IX Cayavarman
Tarixi 
• Yaranması
802
• II Cayavarmanın taxta çıxması
802
• Siamların səfəri
1431
• Süqutu
1431
Ərazisi
• Ümumi
1,000,000 km2 (1290)[1][2]
Əhalisi
• Təxmini
2,000,000 (1150)
Sələfi
Xələfi
Çenla krallığı
Kambocanın qaranlıq dövrü
Ayutiya krallığı
Lansanq krallığı
İndi tərkibində

Kxmer imperiyası (kxm. ចក្រភពខ្មែរ, Çakrphup Khmer və ya kxm. អាណាចក្រខ្មែរ, Anaçak Khmer), rəsmi olaraq Anqkor krallığı (kxm. អាណាចក្រអង្គរ, Anaçak Anqkor) və ya hindlilər tərəfindən Kambucadeşa (hind ख्मेर साम्राज्य) — IX–XV əsrlərdə indiki Kamboca, Vyetnam, TaylandLaos ərazisində hökmranlıq etmiş feodal kxmer buddist dövləti. Keçmiş BapnomÇenla krallıqlarının süqutu ilə yaranan imperiya Cənub-şərqi Asiyanın əksəriyyətini[3]Cənubi Çinin bir hissəsini idarə edirdi.[4][5]

Dövlətin ən böyük irsi onun paytaxtı Anqkor şəhəri idi. Şəhərin Anqkor VatBayon kimi tikililəri Kxmer imperiyasının ucsuz-bucaqsız güc və zənginliyinin, valehedici incəsənət və mədəniyyətinin, memarlıq üslublarının, estetik nailiyyətlərinin və əsrlər boyu qoruyub-saxladığı müxtəlif inanc sistemlərinin rəmzidir. Süni peyklərdən əldə edilən şəkillər Anqkor şəhərinin sənaye inqilabından əvvəlki dünyanın ən böyük şəhəri olduğunu sübut edir.[6]

Kxmer imperiyasının yaranma tarixi 802-ci il götürülür. Həmin il II Cayavarman özünü çakravartin ("dünyanın kralı" və ya "krallar kralı"). Krallıq XV əsrdə Anqkor şəhərinin işğalı ilə süquta uğramışdır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Dövlət Hind-Çin yarımadasının mərkəzi hissələrində yaşayan kxmer tayfaları arasındakı əlaqələrin inkişafının bir nəticəsi olaraq yaranmışdır. Kxmer tayfalarının bir hakimiyyət altında birləşmələrinin ən böyük səbəbi Anqkor şəhərinin yerləşdiyi ərazidi. Bu ərazi kənd təsərrüfatının inkişafı üçün münasib idi. Dövlətin qurulmasının başqa bir səbəbi hind sivilizasiyasının sahilyanı ərazilərdən yarımadanın dərinliklərinə yayılması idi.

II Cayavarman (802–850) Kambucadeşa kral sülaləsinin banisi hesab edilir, ancaq kxmer tayfaları I İndravarman (877–889) və I Yaşovarman (889–900) hakimiyyəti dövründə birləşmişdir. XI–XII əsrlər imperiyanın ən qüdrətli dövrü idi. Kral I Suryavarman (1002–1050) və II Udayadityavarman (1050–1066) imperiya ərazisində böyük bir suvarma sistemi tikmişdir.

Kral II Suryavarmanın hakimiyyəti dövründə imperiya Çauprahaya çayının vadisində yaşayan monlarla və Tyampa dövləti ilə vuruşmuşdur. Böyükmiqyaslı müharibələr XIII əsrdə imperiyanın tənəzzül dövrünə girməsi ilə nəticələnmişdir. XIII əsrin ikinci yarısında imperiya qərbdə yaşayan tay tayfalarının hücumlarına məruz qalmışdır. İmperiya XV əsrdə Anqkor şəhərinin işğalı ilə süquta uğramışdır.

İnzibati bölgü[redaktə | əsas redaktə]

Kxmer imperiyasının inzibati bölgüsü barədə çox az məlumat var. İmperiyanın krala xərac verən kiçik-kiçik knyazlıqlardan ibarət olmağı ehtimalı var. Mahal sistemi X əsrin ortalarında yanmışdır. Hər bir mahalda 20–90 nəfərlik srukdan (kənd) və bir məbəddən ibarət idi.[7]

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Kxmer cəmiyyəti ikidilli idi. Sanskrit hakimiyyətin və mədəniyyətin, kxmer isə adi xalqın dili idi. Buna baxmayaraq, kitabələrdə həm sanskrit, həm də khmer dillərindən istifadə olunurdu.[7]

Hökmdarlar[redaktə | əsas redaktə]

Kambocanın 1993-cü ildə qəbul edilən krallıq bayrağı.

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Kambocadakı məbədlər

Tailanddakı məbədlər

Laosdakı məbədlər

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Turchin, Peter; Adams, Conatan M.; Hall, Tomas D. (dekabr 2006). "East-West Orientation of Historical Empires". Journal of world-systems research. 12 (2): 223. ISSN 1076-156X. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2018.
  2. Taaqepera, Reyn (sentyabr 1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly. 41 (3): 493. doi:10.1111/0020-8833.00053. JSTOR 2600793. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2018.
  3. "Angkor". Infopleace. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2018.
  4. Reynolds, Frank. "Angkor". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. İstifadə tarixi: 11 noyabr 2018.
  5. "Khmer Empire". Ancient History Encyclopedia. Ancient History Encyclopedia. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2018. (#parameter_ignored); (#first_missing_last)
  6. Demiyan Evans; və b. (9 aprel 2009). "A comprehensive archaeological map of the world's largest preindustrial settlement complex at Angkor, Cambodia". PNAS. 104 (36): 14277–82. doi:10.1073/pnas.0702525104. PMC 1964867. PMID 17717084. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2018.
  7. 1 2 Cavan, B. (2009). Кхмеры. Moskva: Вече.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]