Marian adaları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Marian adaları
çamor. Islas Mariånas, ing. Mariana Islands
Map Mariana Islands volcanoes.gif
16°37′00″ şm. e. 142°13′05″ ş. u.
AkvatoriyaSakit okean
Ölkələr Flag of Guam.svg Quam
Flag of the Northern Mariana Islands.svg Şimali Marian adaları



Sahəsi1.018 km²
Əhali (2010 )213.241 nəf.
Əhali sıxlığı209,471 nəf./km²
Quam yer xəritəsi hələ yoxudur.
Marian adaları (Sakit okean)
Marian adaları
Marian adaları, Sakit okean
Commons-logo.svg Marian adaları Vikianbarda

Marian adaları (çamor. Islas Mariånas, ing. Mariana Islands), XX əsrə qədər Ladron adaları (isp. Islas de los LadronesОğru adaları) — adalar Sakit okeanda Mikroneziyada yerləşir. Arxipelaq öz növbəsində 15 iri və bir necə kiçik adalardan ibarətdir. Adaların ümumi sahəsi 1018 km², əhalisi 213 241 nəfər (2010)[1][2] təşkil edir. Adalar inzibati cəhətdən iki subyekdə burləşdirilmişdir: Quam' adası' (541 km²) və Şimali Marian adaları (477 km²).

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Adalar Filippindən və Papua Yeni Qvineyadan 2500 km cənubda yerləşir[3].

Marian adalarının xəritəsi

Adalar 12 və 21 dərəcələr arasında 800 km məsafədə uzanır. Tərkibinə daxil olan iri adalar: Aqiqan, Arqiqan, Alamaqan, Anatahan, Asunson, Quam, Ququan, Mauq, Paqan, Rota, Saypan, Sariqan, Tinian, Faralom-de-MediniliyaFaralon-de-Paharos.

Geoloji baxımından adalar qədim və cavan adalar bölünürlər[4]. Burada Sakit okean plitəsi ilə Filippin plitəsi toqquşur. Adaların hamısında vulkanlar fəaliyyət gstərir. Adaların böyük qismində mərcan rifləri vardır. 50 sualtı və 11 yerüstü vulkan vardır[3].

Ada Sahə,
km²
Əhali,
чел. (2010)
Hündürlüyü,
m
Pik Koordinatları
Şimal adaları
1 Faralon-de-Paharos (Urracas) 2,55 319 20°33′ şm. e. 144°54′ ş. u.
2 Mauq 2,13 227 (Şimal adaları) 20°02′ şm. e. 145°19′ ş. u.
3 Asunson 7,31 891 19°43′ şm. e. 145°41′ ş. u.
4 Aqrigan (Agrigan) 43,51 965 Aqrigan dağı 18°46′ şm. e. 145°40′ ş. u.
5 Paqan 47,24 579 Paqan dağı 18°08′36″ şm. e. 145°47′39″ ş. u.
6 Alamaqan 11,11 744 Alamaqan 17°35′ şm. e. 145°50′ ş. u.
7 Quqan 3,87 301 17°20′ şm. e. 145°51′ ş. u.
8 Zelandiya bankası >0 >0 16°45′ şm. e. 145°42′ ş. u.
9 Sariqan 4,97 549 16°43′ şm. e. 145°47′ ş. u.
10 Anataxan 31,21 787 16°22′ şm. e. 145°40′ ş. u.
11 Faralon-de-Mediliya 0,85 81 16°01′ şm. e. 146°04′ ş. u.
Южные острова
12 Saypan 115,38 48 220 474 Tapoçau 15°11′06″ şm. e. 145°44′28″ ş. u.
13 Tinian 101,01 3136 170 Kastiya (Lasso Hill) 14°57′12″ şm. e. 145°38′54″ ş. u.
14 Aqiquan (Agiguan) 7,10 157 Alut 14°42′ şm. e. 145°18′ ş. u.
15 Rota 85,39 2527 491 Manira dağı 14°08′37″ şm. e. 145°11′08″ ş. u.
16 Quam 541,30 159 358 406 Kamlam dağı 13°27′08″ şm. e. 144°46′13″ ş. u.
Мarian adaları 1004,93[5] 213 241 965 Aqriqan dağı

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Arxioloji araşdırmala görə adalarda ilk insanlar b.e.ə 2000 il əvvəl ayaq basmışdır. İlk insanlar Şərqi Asiya regionundan gəlmişlər[6]. Sonradan bu insanlar Çamorro adlandırılmışdır. Bu xalq arasında sinfi təbələqəşmə olmuşdur. Qadın ailədə hakim mövqedə olmuşdur. Matriarxat quruluşu dağıtmağa cəht göstərsələrdə bir cəticə verməmişdir. 1000 il öncə adaların tikinti sahəsində müəyyən dəyişikliklə müşahidə edilir[6].

Estampilla española de las Islas Marianas 5 cent 1898-99.jpg
Mariana coin 2013 deriv 000.jpg

6 mar 1521 ildə adalar ilk ayaq basan avropalılar Fernan Magellanın ekspedisiyası olmuşdur. Yerlilərlə ilk tanışlıqdan sonra adalar Las Islas de los Ladrones («Oğrular adası») adlandırılır. Səbəb isə ada sakinlərinin ekspedisiya qəmilərindən oğurluq etməlıri ilə əlaqədar olmuşdur[7]. 1565-ci ildə İspaniyanın nəzarətinə verilir. 1668-ci ildə San-Vitores adalara ilk missioner ekspedisiyasını təşkil edir. Onlar adanı. İspan kralı VI Filippin həyat yoldaşı Marianna Avtriyanın şərəfinə anlandırılır.

Adaların koloniyalaşdırılmasına başlandırılır. San-Vitores bir müddət sonra öldürülür. İspanlar ilk dəfə adalara gələrkən 150 min nəfər sakini olduğu halda sonradan sayları 5 minə qədər azaldılır(1741 ildə[7]). Camorroluları Quam adasına köçməyə məcbur edirlər. Adalar ispanlar və filippinlilər ilə məskunlaşdırılmışdır. 1815-1885 ci illərdə arxipelaqın şimalı qonşu Karolin adaları ilə məskunlaşdırılır[7].

İspan-ABŞ müharibəsindən sonra adaların cənubu ABŞ-a güjəstə edilir. Şimalı isə Almaniya imperiyasına 12 fevral 1899 ildə anlaşmasına əsasən satılır[8]. Birinci dünya müharibəsi Marian adaları Millətlər Liqasının nəzarətinə verilir. Onlarda öz növbəsində adaları Yaponiyanın mandatlığına verilir. Yaponlar adalarda əsasən şəkər qamışı yetişdirirdilər. 1944-ci ildə adalar ABŞ nəzarətinə verilir. 1978-ci ildə adalar Şimali Marian adalarıQuam adlı xüsusi statusa malik ərazilər yaradılır. 1986-cı ildə adaların sakinlərinə 1986-ci ildə ABŞ vətəndaşlığı verilir[9].

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

2000-ci ilə olan məlumata görə 224026 nəfər təşkil edir. 2010 ildə siyahıya alınmaya görə əhalinin sayı 213 241 nəfər təşkil edir. Əhalinin böyük hissəsi: Rota adası, Tinian, SaypanQuam[4].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 2010 Guam Census Population Counts. bsp.guam.gov
  2. "Census 2010 News | U.S. Census Bureau Releases 2010 Census Population Counts for the Northern Mariana Islands"
  3. 3,0 3,1 "Mariana Islands" (ing.). oceandots.com. 8 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 июня 2010.
  4. 4,0 4,1 "Commonwealth of Northern Mariana Islands (CNMI) and Guam" (ing.). SOEST. 8 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 июня 2010.
  5. The CIA World Factbook (2006).
  6. 6,0 6,1 "The Chamorro" (ing.). Scripps Institution of Oceanography. 8 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2010.
  7. 7,0 7,1 7,2 "The Spanish" (ing.). Scripps Institution of Oceanography. 8 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2010.
  8. "The Germans and Japanese" (ing.). Scripps Institution of Oceanography. 8 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2010.
  9. "The Americans" (ing.). Scripps Institution of Oceanography. 8 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2010.