Nəsrlə yazılmış Milad nəğməsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Nəsrlə yazılmış Milad nəğməsi
ing. A Christmas Carol In Prose
Əsərin ilk nəşrinin üz qabığı, 1843 Əsərin ilk nəşrinin üz qabığı, 1843
Müəllif(lər) Çarlz Dikkens
Janr povest
Mövzu Milad bayramı
Orijinalın dili ingiliscə
Ölkə Böyük Britaniya Böyük Britaniya
Orijinalın nəşr ili 1843
Tərcüməçi tərcümə olunmayıb
Nəşriyyat Chapman & Hall
Nəşr 19 dekabr 1843
Sonrakı Zınqırovlar
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Nəsrlə yazılmış Milad nəğməsi: Ruhlarla Yul hekayəsi (ing. A Christmas Carol. In Prose. Being a Ghost Story of Christmas) — Çarlz Dikkens tərəfindən yazılmış və daha çox "Milad nəğməsi" (ing. A Christmas Carol) adıyla tanınan povest-nağıldır. Əsər ilk dəfə 1843-cü ildə Con Liçin orijinal illüstrasiyaları ilə Londonun "Chapman & Hall" nəşriyyat evi tərəfindən çap edilmişdir. "Milad nəğməsi" əsərində yaşlı Ebenecer Skrucun başına gələn hadisələrdən bəhs olunur. Milad bayramı ərəfəsində Skrucun yanın əvvəlcə onun keçmiş iş yoldaşı Ceykob Marlinin, daha sonra isə Keçmiş, İndikiGələcək Milad bayramının tuhları gəlir. Daha əvvəl qəddar və deyingən olan Skruc, ruhların ziyarətindən sonra daha mehriban və zərif adama çevrilir.

Dikkensin “Milad nəğməsi”ni yazdığı dövrdə britaniyalılar Milad himnləri kimi kimi köhnə ənənələrə yenidən baxır və Milad ağacı kimi yeni ənənələri mənimsəyirdilər. O, uşaqlığında yaşadığı bayram təcrübəsi, o cümlədən Vaşinqton İrvinqDuqlas Cerrold kimi digər sənətkarların Milad nağıllarından ilhamlanmışdır. Povesti yazmazdan əvvəl Dikkens üç Milad hekayəsi yazmış, həmçinin Londonda nəzarətsiz uşaqlar üçün fəaliyyət göstərən məktəblərdən biri olan Fild-leyni ziyarətdən ilhamlanmışdır. Kasıblara qarşı münasibət, eqoist insanın səhvlərini düzəldərək daha hissiyyatlı fərdə çevrilməsi povestin əsas mövzusudur. Mövzunun tamamilə dünyəvi xarakter daşıması, yoxsa xristian alleqoriyası olması haqqında elm xadimləri arasında müzakirələr vardır.

19 dekabrda çap edilən əsərin ilk nəşri Milad axşamı satışa çıxarılmışdır; 1844-cü ilin sonuna kimi povest 13 dəfə təkrar nəşr edilmişdir. Tənqidçilərin əksəri povesti müsbət qiymətləndirmişlər. 1844-cü ildə povest Dikkensdən xəbərsiz nəşr edilmiş və o, nəşriyyatı məhkəməyə vermişdir. Sonrakı illərdə yazıçı daha dörd Milad hekayəsi yazmışdır. 1849-cu ildə yazıçı povesti ictimayət arasında oxumağa başlayır və layiə o qədər uğurla qarşılanır ki, 1870-ci ilə kimi 127 tamaşa təşkil edir. “Milad nəğməsi”nin ingilis dilində nəşri heç vaxt dayandırılmayıb və əsər bir çox dillərə tərcümə olunub; povest dəfələrlə digər mediaya uyğunlaşdırılmışdır.

Viktorian dövrünün ortasında Milad bayramlarının canlandırıldığı vaxtda meydana çıxan povest, həmin tarixi dövrün ruhunu əks etdirir. Dikkens Qərbi Avropa ölkələrinin Milad ənənələrindən ilhamlandığını etiraf edir, povest isə ailəvi görüşlər, mövsüm yemək və içkiləri, rəqslər, oyunlar, bayram hədiyyələri kimi bir çox ənənələrin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur.

Məzmunu[redaktə | əsas redaktə]

Kitab beş fəsilə bölünür, fəsillər isə Dikkens tərəfindən nəğmə adlandırılır.

Birinci nəğmə[redaktə | əsas redaktə]

Londonda yaşayan Ebenezer Skruc iş şəriki Ceykob Marlinin ölümündən yeddi il sonra soyuq qış günündə növbəti Milad gecəsini qarşılayır. Deyingən qoca olan Skruc Milad bayramını sevmir və ölmüş bacısı Fanın oğlu Fredin dəvətindən imtina edir. O, imkansız ailələri bayram günündə qida və istilik ilə təmin etməyə çalışan iki adamın yardım təklifindən də imtina edir, yorğun və az maaşa çalışan köməkçisi Bob Krayçitə isə uzun müzakirədən sonra bayram tətilinə çıxmağa icazə verir.

Bütün ömrünü xəsislik və eqoizmlə keçirmiş Marlinin ruhu həmin gecə ağır zəncirlərlə bağlanmış və daxılların çəkisi altında əzilib sürünərək Skrucun yanına gəlir. Marli Skruca deyir ki, oxşar halın onun da başına gəlməsindən qalxmaq üçün bircə yolu var: onu ziyarət edəcək üç Milad ruhunun tələblərini həyata keçirmək; əks halda isə əbədi lənətlənən Skruc öz ağır xasiyyətini zəncir kimi daşımalı olacaq.

İkinci nəğmə[redaktə | əsas redaktə]

Birinci gələn Keçmiş Milad ruhu Skrucu uşaqlıq illərinin Milad bayramlarına apararaq ona, daha məsum olduğu dövrü xatırladır. Skruc məktəb-internatda keçirdiyi tənha uşaqlığını, sevimli bacısı Fanla olan münasibətləri, ona oğlu kimi yanaşan ilk direktoru Mister Fizzviq tərəfindən təşkil edilmiş ilk Milad şənliyini xatırlayır. Skrucun həyat yoldaşı Bell başa düşür ki, o, heç vaxt pulu sevdiyi qədər heç kimi sevməyəcək və cütlük ayrılır. Marlinin vəfat etdiyi Milad axşamı Keçmiş Milad ruhu Skruca Bellin böyük xoşbəxt ailəsini göstərir. Bell Skrucun necə insana çevrildiyini təsvir edir və bu təsvirdən təsirlənən Skruc ruhdan dərhal onu öz evinə qaytarmağı tələb edir.

Üçüncü nəğmə[redaktə | əsas redaktə]

İkinci gələn İndiki Milad ruhu Skrucu əvvəlcə insanların Milad naharı üçün alış-veriş etdiyi şən bazara, daha sonra isə şaxta və mayak işçilərinin bayram kottecinə aparır. Skruc və ruh birlikdə Fredin bayramına gəlirlər. Daha sonra Kok Krayçitin evinə gələn ruh və Skruc onun kiçik oğlu Balaca Timlə tanış olurlar. Tim ağır xəstə olmasına baxmayaraq bayramın gəlməsindən xoşbəxtdir. İndiki Milad ruhu deyir ki, hadisələrin gedişinə müdaxilə olunmasa balaca Tim vəfat edəcək. Yoxa çıxmazdan əvvəl ruh Skruca Cəhalət və İstək adlı iki arıq uşaq göstərir. O, hər şeydən əvvəl birincidən uzaq durmağı tapşırır və Skrucun onlara qayğısını lağa qoyur.

Dördüncü nəğmə[redaktə | əsas redaktə]

Üçüncü gələn Gələcək Milad ruhu Skruca gələcəyin Milad bayramını göstərir. Ruh kimsəsiz yaşlınn ölümündən sonra baş verənləri canlandırır; iş adamları onun dəfninə yalnız nahar üçün gəlirlər, köməkçisi, xidmətçisi və yerli tabut düzəldən adamın mülkünə sahib çıxırlar. Skruc rihdan xahiş edir ki, onun ölümündən sonra hansısa hisslər keçirən birini də göstərsin. Ruh, ölümə sevinən kasıb cütlüyü göstərir. Cütlük sevinir ki, Skrucun ölümü onlara maddi vəziyyətlərini qaydaya salmaq üçün bir az vaxt verir. Skruc ölümlə bağlı istənilən incə hissləri göstərməyi xahiş etdikdə ruh ona balaca Timmin ölümündən kədərlənən Bob Krayçit və onun ailəsini göstərir. Daha sonra ruh Skruca, onun adı yazılmış olan tərk edilmiş məzar daşına baxmağa imkan yaradır. Səhvini başa düşən Skruc dəyişəcəyinə söz verir.

Beşinci nəğmə[redaktə | əsas redaktə]

Milad səhəri Skruc tamamilə başqa bir adam kimi oyanır. O, daha əvvəl imtina etdiyi xeyriyyəçilik işinə böyük məbləğ ianə edir, anonim şəkildə Krayçitt ailəsinin bayram süfrəsi üçün hind toyuğu göndərir və bayramı Fredlə birlikdə keçirir. Növbəti gün o, Krayçittin maaşını qaldırır və balaca Timə kömək etməyə başlayır. Bundan sonra Skruc hamıya mehribanlıqla yanaşır və Milad ruhunu əks etdirir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Ərəfə[redaktə | əsas redaktə]

Çarlz Dikkens orta sinif ailəsində anadan olmuşdu və ailə başıçısı Conun israfçılığına görə onlar maddi çətinliklə üzləşmişdilər. 1824-cü ildə Con, Sautuork, Londonda yerləşən və borclular üçün nəzərdə tutulmuş Marşalsi həbsxanasına göndərilmişdi. 12 yaşlı Dikkens kitab kolleksiyasını girov qoymağa və siçovullarla dolu ayaqqabı təmizləmə yağı fabrikincə işləməyə məcbur olmuşdu. Həyat şəraitinin dəyişməsi, bioqrafı Maykl Sleyterin dili ilə desək, Dikkensə “dərin şəxsi və sosial narazılıq” hissi bəxş etmiş və bu hiss yazıçının bütün əsərlərinə və dünyagörüşünə təsir etmişdir.[1]

1842-ci ildə Dikkens artıq tanınmış yazıçı kimi, altı əsas əsərini[Qeyd 1], o cümlədən bir neçə novella və hekayəsini ərsəyə gətirmişdi.[2] Həmin ilin 31 dekbarından isə Dikkens Martin Çezlevit romanını aylıq serial şəklində çap etdirməyə başlayır[Qeyd 2]; roman yazıçının sevimli əsəri olsa da, satışlar yaxşı getmir və o, müvəqqəti çətinliklə üzləşir.[3]

Viktorian dövründə Milad bayramı şənlikləri getdikcə daha da məşhurlaşır.[4] İlk Milad ağacı Böyük Britaniyada XVIII əsrdə bəzədilsə də, onun xalq arasında populyarlaşmasında kraliça Viktoriya və şahzadə Albert böyük rol oynayırlar.[5] Əvvəlki yüzillikdə məşhurluğunu itirmiş Milad nəğmələri də XIX əsrin əvvəllərindən populyarlıq qazanmağa başlayırlar. 1823-cü ildə Devis Gilbert tərəfindən nəşr edilmiş “Bir neçə qədim nəğmə” kitabında İngiltərənin qərbində əvvəllər məşhur olmuş nəğmələr toplanır, 1833-cü ildə isə Uilyam Sendisin “Qədim və müasir Milad nəğmələri” adlı kitabları nəşr edilir. Hər iki kitab Milad nəğmələrinin daha da yayılmasına gətirib çıxarır.[6]

Dikkens Milada maraq göstərirdi və onun bu mövzuya həsr edilmiş “Milad festivalları” adlı ilk hekayəsi 1835-ci ildə Bell's Weekly Messenger adlı jurnalda nəşr edilmişdi; 1836-cı ildə həmin hekayə “Milad şam yeməyi” adı ilə “Sketches by Boz” toplusunda nəşr edilir.[7] 1836-cı ildə yayımlanmış Pikvik klubunun qeydlərində yazıçının Milad mövzusunda olan “Sekstonu qaçırmış qoblinlərin hekayəsi” də yayımlanır. Hekayədə kobud və tənha adam olan cənab Uordl qoblinlər tərəfindən ziyarət edilərək keçmiş və gələcəyin göstərilməsindən sonra müsbətə doğru dəyişilir.[8] Sleyter hesab edir ki, “bu hekayədə Milad nəğməsinin əsas elementləri mövzuddur”, lakin, hələ qəti formada deyildir.[9] Bu hekayəsindən sonra Ustad Hamfrinin saatları nəşrində Dikkens Miladdan bəhs edir.[9] İngilis ədəbiyyatı professoru Pol Devis qeyd edir ki, “Qoblinlər” hekayəsi “Milad nəğməsi”nin prototipi kimi görünsə də, yazıçının daha əvvəl qələmə aldığı digər əsərlərin də povestə təsiri olmuşdur.[10]

Ədəbi təsir[redaktə | əsas redaktə]

Dikkensin "Milad nəğməsi"ni yazarkən təsirləndiyi yazıçılardan biri Vaşinqton İrvinq 1820-ci illərdə. Rəssam: Çarlz Törner, Milli Portret Qalereyası, Smitsonian İnstitutu

Dikkens ədəbiyyatda Milad mövsümündən bəhs etmiş ilk yazıçı olmamışdır.[11] Dikkensə təsir göstərmiş yazıçılardan biri olan Vaşinqton İrvinqin 1819-1820-ci illərdə yayımlanmış Ceffri Kreyonun qeyd dəftəri adlı kitabında qədim ingilis Milad ənənələrinin təsvir edildiyi dörd oçerk daxil edilmişdi. Həmin ənənələrlə yazıçı Birminqem yaxınlığındakı Aston-hollda keçirdiyi vaxt zamanı tanış olmuşdu.[12] Onun hekayə və esseləri Dikkensi cəlb edirdi, hər iki yazıçı inanırdı ki, köhnə ingilis Milad ənənələrinin nostalgik şəkildə canlandırılması, müasir dünyada itirilmiş sosial harmoniyanı bərpa etməyə imkan yaradacaq.[13]

Bir neçə əsər, o cümlədən Duqlas Cerroldun iki essesi “Milad nəğməsi”nin yazılmasına təsir etmiş ola bilər: onlardan biri 1841-ci ildə Punch jurnalında nəşr edilmiş “How Mr. Chokepear Keeps a Merry Christmas”, digəri isə 1843-cü ildə yayımlanmış “The Beauties of the Police” adlı essedir..[14] Daha geniş anlamda Dikkensə nağıl və uşaq hekayələri də təsir etmişdir; belə ki, yazıçı onları dəyişim hekayəsi kimi qəbul edir və sıx şəkildə Milad bayramı ilə əlaqələndirirdi.[15]

Sosial təsir[redaktə | əsas redaktə]

Dikkens XIX əsrin ortalarında kimsəsiz uşaqların yaşayış vəziyyətindən təsirlənmişdi.[16] 1843-cü ilin əvvəllərində kimsəsiz uşaqların tərbiyə mərkəzlərindən birini ziyarət edən yazıçı onların çətin iş şəraitləri ilə tanış olmuş və bu vəziyyət yazıçıda etiraz hissləri oyatmışdı.[17] Bu ziyarət zamanı yazıçının aldığı təəssüratlar, kimsəsiz uşaqların tərbiyə edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş məktəblərdən biri olan Fild-Leynə səfərdən qazanılmış hisslərlə daha da möhkəmləndirilmişdi.[18]

1843-cü ildə uşaqların işə düzəldilməsi haqqında komissiyanın ikinci hesabatı yayımlanmışdır. Bu parlament hesabatı, sənaye inqlabının işçi sinifdən olan uşaqların həyatına təsirini açıq şəkildə nümayiş etdirirdi. Oxuduqlarından dəhşətə gələn Dikkens “Kasıb adam”ın adından “İngiltərə əhlinə müraciət” adlı ucuz siyasi broşür nəşr etmək istəsə də, fikrini dəyişərək broşürün nəşrini ilin sonuna kimi təxirə salır.[19] Martda yazıçı ikinci hesabatın hazırlanmasında cavabdeh olan dörd nəfərdən biri olan doktor Sautvud Smitə yazır: “siz yəqin hiss edirsiz ki, çəkic öz çəkisindən iyirmi dəfə - iyirmi min dəfə - böyük güclə zərbə endirir və mən ilk ideyamı izləsəydim bu güc qarşısında çox zəif qalardım.”[20]

1843-cü ildə ianə yığılması məqsədi ilə Mançester Ateneumunda təşkil edilmiş tədbirdə çıxışı zamanı Dikkens işçilər və işverənləri birləşərək təhsildə reformlar vasitəsiylə cəhalətə qarşı mübarizə aparmağa çağırır.[21] Növbəti günlərdə yazıçı başa düşür ki, əhalinin daha geniş hissəsi tərəfindən eşidilməyin ən yaxşı yolu polemik broşür və oçerklər deyil, Milad mövzusunda povest yazılmasıdır.[22]

Yazılması[redaktə | əsas redaktə]

Yazılması[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ackroyd 1990, səh. 67–68; Slater 2011.
  2. 2,0 2,1 Diedrick 1987, səh. 80.
  3. 3,0 3,1 Ackroyd 1990, səh. 392.
  4. Callow 2009, səh. 27.
  5. Lalumia 2001; Sutherland, British Library.
  6. Rowell 1993; Studwell & Jones 1998, səh. 8, 10; Callow 2009, səh. 128.
  7. Callow 2009, səh. 30.
  8. Kelly 2003, səh. 19–20; Slater 2003, səh. xvi.
  9. 9,0 9,1 Slater 2003, səh. xvi.
  10. Davis 1990a, səh. 25.
  11. Kelly 2003, səh. 12.
  12. Kelly 2003, səh. 20.
  13. Restad 1996, səh. 137.
  14. Douglas-Fairhurst 2006, səh. viii; Ledger 2007, səh. 117.
  15. Douglas-Fairhurst 2006, səh. xxiv.
  16. Slater 2011.
  17. Childs & Tredell 2006, səh. 92.
  18. Lee, British Library.
  19. Callow 2009, səh. 38.
  20. Ledger 2007, səh. 119.
  21. Kelly 2003, səh. 15; Sutherland, British Library.
  22. Kelly 2003, səh. 15; Douglas-Fairhurst 2006, səh. xvi.


Sitat səhvi: <ref> tags exist for a group named "Qeyd", but no corresponding <references group="Qeyd"/> tag was found, or a closing </ref> is missing