Neron

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Nero səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Infobox-realisateur.png
Neron
Fotoqrafiya
bayraqRomanın V imperatoru
13 oktyabr 54 — 9 iyun 68
Sələfi Klavdi
Xələfi Qalba

Doğum tarixi
15 dekabr 37(37-12-15)
Doğum yeri Anzio
Vəfat tarixi 9 iyun 68 (30 yaşında)
Vəfat yeri Roma
Dəfn yeri Roma
SülaləYulilər-Klavdilər
AtasıQney Domitsi Aqenobarb (bioloji)
Klavdi (atalığı)
AnasıGənc Aqrippina
Həyat yoldaşıKlavdiya Oktaviya
Poppeya Sabina
Statiliya Messalina
ÖvladlarıKlavdiya Avqusta
Commonsda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Neron (lat. NERO CLAVDIVS CAESAR AVGVSTVS GERMANICVS; 15 dekabr, 37 - 9 iyun, 68) - Yulilər-Klavdilər sülaləsindən son Roma imperatoru (54-68). Klavdi tərəfindən övladlığa götürülmüş və vəliəhd təyin olunmuşdur.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

İlk dövrlər[redaktə | əsas redaktə]

15 dekabr 37-ci ildə Roma yaxınlığındakı Antium qəsəbəsində doğulmuşdur. Konsul Qney Domitsi Aqenobarb və Kaliqulanın bacısı Aqrippinanın yeganə övladı idi. Ata tərəfindən həm də Mark Antoninin nəticəsi idi.[1] Neronun hələ 2 yaşı olanda atası vəfat etmişdi.

Hakimiyyətə gəlməsi[redaktə | əsas redaktə]

Neronun anası Kiçik Aqrippina həyat yoldaşının ölümündən sonra qardaşı Kaliqula tərəfindən sürgün olunmuşdu.[2] Lakin Kaliqulanın 24 yanvar 41-ci ildə öldürülməsindən sonra yerinə Klavdi gəldi və Aqrippinanı sürgündən geri çağırdı.[3] 8 il sonra Klavdi Neronun anası Aqrippina ilə evləndi və Neronu da övladlığa qəbul etdi.[4] Neron, ögey qardaşı Britannikdən böyük olduğu üçün vəliəhd oldu. Neron hələ 14 yaşında həddi büluğa çatmış elan edilmişdi.[5] 16 yaşında isə bacılığı Klavdiya Oktaviya ilə evləndirildi.

Kiçik Aqrippina Neronu taclandırır

Hakimiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Saraydaxili münaqişələr[redaktə | əsas redaktə]

Klavdi 54-cü ildə, 63 yaşında vəfat etdi və yerinə 17 yaşlı Neron gəldi. Bəzi müəlliflərin dediyinə görə Klavdini Aqrippina zəhərləmişdi. [6] Hakimiyyətinin ilk dövrlərində saraydakı üç əsas şəxsiyyət Seneka, Kiçik Aqrippina və Sekstus Burrus idi. Bu şəxslər bir-biri ilə mübarizə aparırdılar. Hətta bir dəfə Neron taxtda bir erməni səfiri qəbula hazırlaşarkən Aqrippina onun yanına oturmuşdu və Seneka Neronu bu utandırıcı vəziyyətdən çıxarmaq üçün Aqrippinanı oradan qaldırmışdı.[7] Bu saraydaxili münaqişələr və Aqrippinanın təsirinin get-gedə azalması Aqrippinanı Neronun qardaşı Britannikin dəstəkləməyə başlamasına səbəb olmuşdu. Lakin, Britannik 12 fevral 55-ci ildə naməlum şəxslər tərəfindən öldürüldü. Neron, qardaşının epilepsiyadan əziyyət çəkdiyini və buna görə öldüyünü, antik müəlliflər isə Neron tərəfindən zəhərləndiyini iddia edirlər.[8] Bundan sonra sarayda öz gücünü artıran və sabitləşdirən Neron digər rəqiblərini də aradan götürdü. Sarayda sözü müəyyən dərəcədə keçən təkcə Seneka qalmışdı. Bu gücü daha da artırmaq üçün Neron 59-cu ildə anasının ölüm əmrini verdi.

Hakimiyyətin möhkəmlənməsi və evliliklər[redaktə | əsas redaktə]

Neron, kasıblara kömək edir. 64-66-cı illər

62-ci ildə Brusus vəfat etdi və Seneka da istefa verdi.[9] Neron bundan sonra Klavdiya Oktaviya]]dan ayrıldı və Poppeya Sabina ilə evləndi.[10] Oktaviya daha sonra öldürüldü.[11] 62-63-cü illərdə Neron, öz rəqibləri olan Pallas, Rubelli Plat və Faust Sulla kimi şəxsləri ya edam ya da sui-qəsd vasitəsilə aradan götürdü.[12] 65-ci ildə Poppeyanın ölümündən sonra böyük bir yas tutdu və sonrakı il Statiliya Messalina ilə evləndi. Neron daha sonra 67-ci ildə, bu dəfə Sporus adlı gənc bir oğlanı xədim etdirərək onunla evləndi.[13]

İdarəetmə[redaktə | əsas redaktə]

Neron, öz hakimiyyəti boyu aşağı təbəqələrlə daim daha yaxşı əlaqələrdə olmuşdu. Əyanlar tərəfindən tez-tez şəxsi populyarlığa daha çox önəm verməsinə görə tənqid olunurdu. Hakimiyyətinin ilk illərində senata daha çox hüquqlar verilməsi barədə söz versə də, bu sözünün üstündə durmadı. Vaxtını əsasən fahişələr və içki ilə keçirsə də, onun dövründə cərimə və fidyələr barəsində islahatlar aparıldı[14], hüquq müdafiəçiləri üçün tələb olan minimal məbləği azaltdı.[15] Senat onun dövründə azad edilmiş qulları yenidən azadlığını əlindən alması barədə qanun layihəsi önə sürsə də, Neron bu qanunu qəbul etmədi və ağaların keçmiş qullar haqqında söz sahibi olmadığını təyin edən qanun qəbul etdi.[16] Senat bir qulun etdiyi cinayəti üçün başqa qullara da cəza verilməsi haqqında qanun layihəsi hazırlamışdı və Neron bu dəfə layihəyə dəstək vermişdi, lakin azad edilmiş qullara tətbiq olunmaması barədə əmr vermişdi.[17] Vergiyığanların kasıblara qarşı sərt davranmasına qarşı qanun qəbul etmişdi. Bundan əlavə bir çox məmur və əyan da korrupsiya və rüşvətə görə cəzalandırılmışdı.[18] Əvvəlcə kasıbların birbaşa olmayan bütün vergilərini ləğv etməyi düşünsə də[19], senatın təkidi ilə vergiləri yarıbayarı azaltmaqla kifayətlənməli oldu. Həmçinin dövlət tərəfindən alınan vergi hesabatı xalqa açıldı, ticarət gəmiləri vergidən azad olundu.[20]

Robert Hubert, Roma yanğını əsəri

Roma yanğını[redaktə | əsas redaktə]

Neronun hakimiyyətinin 10-cu ilində, iyulun 18-indən 19-una keçən gecə Romada böyük bir yanğın başladı.[21] Tasit Kornelinin dediklərinə görə yanğın 5 gün davam etmişdi. Tarixçi Svetoni və Kassi Dionun fikrincə, yanğını Neron çıxarmışdı ki, özünə yeni saray ucaltdırsın. Tasitin sözlərinə görə isə yanğını çıxaranlar xristian idi və etiraf da etmişdilər. Tasitin dediklərinə görə Roma yanarkən Neronun musiqi ifa etməsi də şayiədir. Hətta Neron yanğını söndürmək üçün öz şəxsi sərvətindən xərcləmişdi. Neron şəxsən yanğın qurbanlarının axtarılıb çıxardılmasında iştirak etmişdi. Bundan əlavə yanğında evlərini itirən vətəndaşlara bir müddət öz sarayında yaşamağa icazə də vermişdi.

Şəxsiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Neron, mahnı oxumağı çox sevirdi, teatrda çıxışlar edirdi, hətta özü mahnı da yazırdı. 64-cü ildən başlayaraq Neapolda xalq qarşısında ifa etməyə başlamışdı.[22] 67-ci ildə Olimpiadada at yarışında iştirak etmişdi.[23] Bu yarışlarda uduzsa da, qalib kimi Romaya yola salınmışdı.

Müharibələr[redaktə | əsas redaktə]

Parfiya[redaktə | əsas redaktə]

Neron taxta çıxan il Ermənistan valisi Radamist Parfiya tərəfindən dəstəklənən bir üsyan ilə devrilmişdi. Yerinə Arşakilər sülaləsindən zərdüşti olan I Trdat gətirilmişdi.[24] Neron sərkərdə Qney Korbulonu regiona göndərmiş, stabillik yaradılmışdı. 58-ci ildə yenidən müharibə başlamış, Parfiya məğlub edilmişdi. Qalibiyyətdən sonra Korbuloya Suriya valiliyi verilmişdi. Erməni taxtına isə əslən yəhudi olan VI Tiqran gətirildi. 62-ci ildə Tiqranın Adiabenanı işğalı yeni müharibəyə səbəb oldu, Romalılar yenə qalib gəldilər. Sülh yenidən bağlandı və Trdat taxta geri gəldi amma Roma vassalı olaraq yaşadı. Parfiya ilə sülh 50 il davam etdi.

Boudikkanın üsyanı[redaktə | əsas redaktə]

60-cı ildə Britaniyada indiki Norfolk ətrafında yaşayan İsen tayfalarının qadın başçısı Boudikkanın üsyanı başladı. Neron əvvəlcə Britaniyadan çəkilməyi düşünsədə üsyan tezliklə məğlub oldu.[25]

Pizo sui-qəsdi[redaktə | əsas redaktə]

65-ci ildə, Roma əyanlarından Qney Kalpurni Pizo, Subri Flavi və Sulpitsi Asper imperiyanı devirmək və Neronu öldürərək respublika qurmağı planlaşdırsalar da, işin üstü açıldı və Neron sui-qəsd planına daxil olan hamını öldürdü. Buna Seneka da aiddir.[26]

İudeya üsyanı[redaktə | əsas redaktə]

Abraham Yansens - Neron (1620)

66-cı ildə İudeya vilayətində yəhudilərin üsyanı başlamışdı. Vespasian üsyanı yatırmaq üçün göndərilmişdi. İkinci Qüds məbədi bu dövrdə dağıdılmışdır.[27]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

68-ci ilin martında Qalliya Luqdunensis valisi Qay Yuli Vindeks üsyan qaldırdı. Bu üsyanı yatırmaq üçün Yuxarı Germaniya valisi Lutsi Vergini Ruf göndərilmişdi. Besazon yaxınlığında Vindeks məğlub olaraq intihar etdi.[28] Vindeksə dəstək olaraq üsyana başlayan və özünü imperator elan edən İspaniya valisi Qalba Roma üzərinə yeriməyə başlamışdı. Əvvəlcə Parfiyaya qaçmağı düşünən Neron Romaya qayıdıb xalqdan üzr istəmək, heç olmasa Misirdə yaşamağa icazə vermələri üçün yalvarmaq barədə düşünürdü. Gecə yarısı sarayında oyananda ətrafında heç kəsi görməmiş, dostlarından kömək ala bilməmişdi. Hətta intihar etmək üçün bir qladiator axtararkən heç kimi tapmamış, çarəsizlikdən özünü Tibr çayına atmaq üçün saraydan qaçdı. Şəhərdən kənarda, azad etdiyi qullarla birlikdə başqa bir azad qul olan Faonun evində gecələyərkən bir nəfər ona senatın onu düşmən elan etdiyi və edam üçün çağrıldığı xəbərini vermişdi. Lakin Tasit Kornelinin yazdıqlarına görə, senat əslində onu Qalbadan qorumaq, ən azından bir vəliəhd dünyaya gələnədək onu yaşatmağı düşünürdü. Amma Neron bunu eşidən kimi azad etdiyi qullarından biri olan Epafroditə onu öldürməyi əmr etmişdi. Epafrodit daha sonra Domisian dövründə Neronun intiharının qarşısını ala bilmədiyinə görə öldürülmüşdür. Neronun son sözləri Qualis artifex pereo (Belə bir sənətkar ölür!) idi. Neron, 9 iyun 68-ci ildə vəfat etdi və Romada basdırıldı.

Ölümündən sonra[redaktə | əsas redaktə]

Svetoniy və Kassi Dionun dediklərinə görə Roma xalqı Neronun ölümündən sonra bayram etmişdi. Tasit Korneli isə sadəcə varlılar və əyanların sevindiyini, kasıblar və ordusunun isə təəssüf hissi keçirdiyini yazırdı.[29] Neronun heykəlləri dəyişdirilmiş, rəsmləri silinmişdi. Keçmiş dostu imperator Otonun dövründə xatırlanmağa yenidən başlanmışdı. Həmçinin Vitellinin dövründə də Neron üçün mahnılar oxunulmuşdu. Şərq bölgələrində Neronun yenidən dirilib gələcəyi ilə bağlı əfsanələr V əsrə qədər davam etmişdi.[30]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Suetonius, 12 Sezarın həyatı"
  2. Suetonius, 12 Sezarın həyatı
  3. İosifus, Antiquitates Judaicae, XIX.3.2
  4. Suetonius, 12 Sezarın həyatı
  5. Tasit Korneli, Salnamələr" XII.41.
  6. Kassi Dio, Roma tarixi LXI.34
  7. Tasit Korneli, Salnamələr" XIII.5.
  8. Tasit Korneli, Salnamələr" XIII.16
  9. Tasit Korneli, Salnamələr" XIV.53
  10. Tasit Korneli, Salnamələr" XIV.60
  11. Tasit Korneli, Salnamələr" XIV.64
  12. Tasit Korneli, Salnamələr" XIV.65
  13. Kassi Dio, Roma tarixi LXII, 28 - LXIII, 12-13
  14. Tasit Korneli, Salnamələr" XIII.28
  15. Suetonius, 12 Sezarın həyatı"
  16. Tasit Korneli, Salnamələr" XIII.27.
  17. Tasit Korneli, Salnamələr" 45
  18. Tasit Korneli, Salnamələr" XIII.30, XIV.18, XIV.40, XIV.46.
  19. Tasit Korneli, Salnamələr" XIII.50.
  20. Tasit Korneli, Salnamələr" XIII.51
  21. Tasit Korneli, Salnamələr" XV.38.
  22. Tasit Korneli, Salnamələr" XV.33
  23. Filostrat II, Apolloniusun həyatı 5.7.
  24. Tasit Korneli, Salnamələr" XIII.7
  25. Tasit Korneli, Salnamələr" XIV.39.
  26. Tasit Korneli, Salnamələr" XV.60–62.
  27. İosifus, Yəhudilərin müharibəsi VII.1.1
  28. Kassi Dio, Roma tarixi, LXIII.24
  29. Tasit Korneli. Tarixlər, 1.4
  30. Avqustin. Tanrının şəhəri, XX.19.3