Nizami simfoniyası

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Nizami (simfoniya) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Nizami simfoniyası
Nizami simfoniyasının partitura əlyazması.jpg
Bəstəkar Fikrət Əmirov
Forma simfoniya
Premyera 1947
Azərbaycan Dövlət
Akademik Opera və Balet Teatrı
Hissələr Andante Maestoso
Allegretto
Andante Molto Sostenuto
Allegro con Brio

Nizami simfoniyası — azərbaycanlı bəstəkar Fikrət Əmirovun 1947-ci ildə Nizami Gəncəviyə həsr etdiyi simli orkestr üçün simfoniya.

Fikrət Əmirovun yaradıcılığında Nizami poeziyasına maraq hələ gənc yaşlarında meydana gəlmişdir. Şairin poeziyası fəlsəfi ideyaların dərinliyi, zəngin obrazlılığı, mənəvi zərifliyi, lirik hisslərin çoxcəhətliliyi ilə onun diqqətini cəlb etmişdi. F. Əmirov 1941-ci ildə konservatoriyada oxuyan vaxtlarda şairin xatirəsinə həsr etdiyi simfonik poemasını, 1943-cü ildə "Gülüm" qəzəl-romansını, 1947-ci ildə isə simli orkestr üçün "Nizaminin xatirəsinə" simfoniyasını yazmışdır.

B.M. Qorodinskinin fikrincə, "Nizaminin xatirəsinə" simfoniyası bu qəbildən olan gözəl əsərlərdən biridir. Simfoniyadakı son dərəcə zəriflik, ifadə incəliyi, səslənmə səmimiliyi kamera-instrumental musiqinin impressionist zərifliyi ilə assosiasiyalar doğurur və sanki impressionizm ruhunda çəkilmiş şəkli xatırladır.

Bəstəkar simfoniya üzərində dəfələrlə işləmiş, onun ikinci və üçüncü redaksiyalarını yaratmışdır. Ümumittifaq radio və televiziyası Böyük simfonik orkestrinin dirijoru, RSFSR-in xalq artisti Gennadi Rojdestvenski yazmışdır: "Simfoniya yeni müəllif redaksiyasında daha da təkmilləşmişdir: lirik boyalar daha yumşaq və incə, faciəli epizodlar daha aydın və ciddi olmuşdur. Əsər zahiri təmtərağı, tembr muxtəlifliyi ilə deyil (o, çox sadə və ciddi yazılmışdır, bütün yük simli alətlərin üzərinə düşür), bədii obrazlar aləminə meyli, insan taleyi üzərində dərin fikrə dalması ilə rəğbət qazanır".

Məşhur bəstəkar R. Şedrin isə öz təəssüratını belə ifadə etmişdir: "Mən bu əsəri onun dərin fəlsəfiliyinə, mürəkkəb psixoloji obrazlar aləminə, həzin ciddiliyinə və incə melodik gözəlliyinə görə çox sevirəm..."

Nizaminin xatirəsinə həsr edilmiş simfoniya şairin anadan olmasının 800 illiyi münasibətlə yazılmışdır.

Simfoniyada Nizaminin ümumiləşmiş obrazı yaradılmışdır. Bəstəkar şairin obrazına ehtiramla yanaşır və ona xüsusi münasibət bəsləyir ki, bu da əsərə səmimilik, incəlik, gənclik təravəti, lirik hərarət və romantik ruh verir. Eyni zamanda simfoniya özunün fəlsəfi mənası və lakonik ifadə tərzi ilə diqqəti cəlb edir. Bu cəhət son illərdə yazılmış bir çox əsərlərin musiqisinə xas kameralıq tendensiyasını qabaqlamışdır. Buna görə də musiqidə ifadə olunan gizli hisslər, düşüncələr, əhvalatlar da təbii qavranılır.

Simfoniya dörd hissədən ibarətdir. Ayrı-ayrı hissələrin formaları, bir çox inkişaf üsulları, şübhəsiz, klassik simfoniya ilə əlaqənin olduğunu göstərir. Simfoniyanın hissələrindən qabaq dinləyicini istiqamətləndirmək məqsədilə Nizaminin əsərlərindən götürülmüş poetik epiqraflar verilmişdir.

Simfoniyanın birinci hissəsi müqəddimə ilə başlayır. Əsərdə epiqraf rolu oynayan mövzu özündə təntənəli və ehtiraslı, emosional-dolğun başlanğıcı, fikir və hissi birləşdirir və dahi şairin obrazı ilə assosiasiya yaradır.

Sonralar bu mövzu simfoniyada dəfələrlə səslənərək Nizaminin leytmotivi mənasını alır (məsələn, bu leytmotiv birinci hissədə işlənməni əhatə edir, kodadan əvvəl verilir, üçüncü hissədə reprizdən əvvəl kəlir və sonda təntənəli-himnvarı tərzdə səslənir). Həmin leytmotiv simfoniyanın bütün hissələrində dəfələrlə verilməklə musiqi inkişafının muəyyən mərhələlərinə sanki yekun vurur.

Birinci hissənin yığcam sonata alleqrosu üçün mövzuların intonasiya cəhətdən yaxınlığı səciyyəvidir. Bu mövzular isə vahid obrazın müxtəlif tərəflərini – canlı, ekspressiv əsas partiyanın və himnvarı köməkçi partiyanın, habelə əsas əlaqələndirici partiyanın lirikləşdirilmiş variantını təşkil edir.

Mövzuları müxtəlif harmonik və orkestr boyalarında dəfələrlə göstərərək bəstəkar onları təhkiyə prosesində dinamikləşdirir və beləliklə, dramatik kulminasiya nöqtəsinə çatdırır.

İşlənmə hissəsi böyük həcmli deyil; o, köməkçi partiyaya əsaslanır. Mövzunun cürbəcür polifonik dəyişikliyi, ostinatlığın tez-tez olması, dinamikliyin artması, vəznin qeyri-müntəzəmliyi musiqiyə gərgin xarakter verir. İxtisar edilmiş reprizdən sonra (burada köməkçi partiya yoxdur) koda gəlir. Kodada Nizaminin leytmotivi səslənir.

Skertsodan ibarət olan ikinci hissə dinləyicinin diqqətini zərif valsın yaratdığı işıqlı, qayğısız atmosferə cəlb edir. Bu hissənin ilhamlı, poetik musiqisi xüsusi sərbəstliyi ilə diqqəti cəlb edir. Azərbaycanda vals janrını simfoniyaya (özü də belə yüksək poetik səviyyədə) ilk dəfə F. Əmirov daxil etmişdir.

Üçüncü hissə dərin lirik düşüncələrdən ibarətdir. Nizaminin qəzəlindən epiqraf kimi götürülmüş misralar bu hissənin əsas mənasını açır. Beləliklə də bu hissədə könülləri fəqh edən, poetik, ülvi məhəbbət, fədakarlıq, dərin obrazlı fikir təcəssüm etdirilir. Dinamikləşdirilmiş reprizdə (skertso üçhissəlidir) əsas obrazın təsdiqi kimi, əsərin ideyası-tezisi olan Nizaminin leytmotivi yenidən səslənir.

Rondo formasında olan dördüncü hissə bütun əvvəlki musiqini vahid, ümimiləşmiş obrazda cəmləşdirir. Son hissənin canlı, coşğun musiqisində iki mövzu üstünlük təşkil edir: pasaj xarakterli müqəddimə və Nizaminin leytmotivinin dəyişdirilmiş intonasiyalarına əsaslaıan aparıcı mövzu. Dördüncu hissədə simfoniyanın əvvəlki hissələrindən birinci (işlənmə) hissəsinin başlanğıcından, musiqiyə ümumiləşdirici xarakter verərək bütün silsilədə xüsusi bütövlük, vəhdət yaradan ikinci hissənin müqəddiməsindən alınmış mövzular yenidən səslənir. Son hissənin geniş dinamikləşdirilmiş kodası Nizami mövzusu əsasında şairin dahiliyinin təsdiqi kimi verilir.

Simfoniya simli alətlər üçün yazılmışdır. Lakin orkestrin eynicinsli tərkibə malik olmasına baxmayaraq əsərin musiqisi boyaların rəngarəngliyi, materialın dinamik, intensiv inkişafı, harmoniya dilinin əlvandığı, struktur qanunauyğunluqların aydınlığı ilə fərqlənir.

Əsər 1963-cü ildə simfoniya hans Roxnerin idarəsi ilə Leypsiq radiosu simfonik orkestri tərəfindən böyük müvəffəqiyyətlə ifa edilmişdir. 1964-cü ildə F. Əmirov simfoniyanın yeni redaksiyasını işləmiş və əsər həmin ildə Moskvada, daha sonra Londonda səslənmişdir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]