Selenqa çayı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Selenga
monq. Сэлэнгэ мөрөн[1]
Selenga2.jpg
Ölkələr Flag of Mongolia.svg Monqolustan
Flag of Russia.svg Rusiya



Mənbəyi Bügsin gölü, Delgermörön çayı, İder çayı
Mənsəbi Baykal gölü
Uzunluğu 992[Q 1] km
Su sərfi 935 m³/san
Hövzə sahəsi 447 000 km²
Commons-logo.svg Selenga Commonsda

Selenga çayı (monq. Сэлэнгэ мөрөн[1]; rus. Селенга[2]; buryat.:Сэлэнгэ мүрэн;ing. Selenga River) - Monqolustandan başlayaraq Rusiya Federasiyası subyektlərindən olan Buryatiya Respublikası ərazisində yerləşən Baykal gölünə qədər axan çay. Uzunluğu 992 km[Q 1], hövzəsinin sahəsi 447 000 km2-dir. Selenga adının monqol dilində "Göy qurşağı" mənasındadır.

Etimalogiyası[redaktə | əsas redaktə]

Buryat dilində sel-enge: enge-suyun töküldüyü göl, sel isə selin tökülməsi mənasındadır[3]. Monqol dilində isə sele üzən su mənasını ifadə edir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Selenga çayının axdığı coğrafiyada VI-VIII əsrlərdə Birinci Göytürk xaqanlığıİkinci Göytürk xaqanlığı, 744-840-cı illərdə Uyğur xaqanlığı, IX əsrin 40-cı illərindən X əsrin 10-cu illərinə qədər Yenisey qırğızları hökmranlıq etmişdir. XI əsrdən etibarən bu bölgələr Monqol dilində danışan tayfaların əlinə keçmişdi.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya Federasiyası ərazisində Buryatiya Respublikasının Ulan-Ude şəhər inzibat dairəsi və 7 rayon ərazisində axan çay. Buryatiya ərazisinə çayın 409 km-lik hissəsi daxildir. Hövzəsinin sahəsi 447 min km2-dır. Selenga çayı İderDelgermoron çaylarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Baykal gölünə töküldüyü ərazidə 680 km2-lik geniş deltaya təşkil edir. Baykal gölünə tökülən çayların gətirdiyi suyun təqribən 1/2 hissəsi Selenga çayının payına düşür.

Hidrologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Selenga çayı qış aylarında (noyabrdan aprelədək) buzla örtülü olur. Yaz, yaypayızda daşqınlar, yağış günlərdə sellər müşahidə olunur.

Monqolustanla Rusiya arasındakı sərhəd bölgədə orta illik su sərfi 310 m3/s, 127 km uzaqlıqda isə 935 m3/s-dir[4].

May və sentyabr aylarında isə təqribən 270 km-lik hissəsi gəmiçilik çün yararlı hala gəlir.[5]

Qolları[redaktə | əsas redaktə]

Selenga çayının əsas sol qolları:

Sağ qolları isə:

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Digər bir məlumata əsasən çayın uzunluğu 1024 km-dir

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Карта М-48-Б,Г ОХУ, МОНГОЛ УЛС Төв, Дархан-Уул ба Сэлэнгэ аймаг 1:500 000 «ЗУГАР ЗҮЙ» ХХК-д шинэчлэн хэвлэв. 2003 он.
  2. Реестр зарегистрированных в Государственном каталоге географических названий объектов по республике Бурятия. İstifadə tarixi:2015-11-5
  3. Гидроним Селенга: этимология и ассоциация. İstifadə tarixi:2015-11-5
  4. Массив данных с гидропоста РЖД-Мостовой сервер Юнеско. İstifadə tarixi:2015-11-6
  5. CIA Factbook - Mongolia monqol dilində. İstifadə tarixi:2015-11-6