Torpaq sürüşməsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Torpaq sürüşməsi - torpağın alt və ya üst qatının müəyyən qədər kəskin yer dəyişməsidir.

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Torpaq sürüşmələri dağ süxurları, torpaq kütlələrinin dağ yamacları, yarğanlar, çay, göl, dənizlərin sıldırım sahilləri boyu öz ağırlığının təsiri altında sürüşərək yerini aşağıya doğru dəyişməsidir.

Sürüşmənin xarakteri və onun təhlükəlik dərəcəsi yerin geoloji qatlarının xüsusiyyətlərindən və necə yerləşdiyindən asılı olur. Sürüşmələr təbii hadisələrin və ya insan fəaliyyətinin nəticəsində torpağın yuyulması, yaxud aşınması prosesləri sayəsində baş verir və daha çox zəlzələ və fırtına zamanı müşahidə edilir.

Sürüşmə kütlələri müxtəlif süxurlardan təşkil olunur ki, onlar arasında tarazlığın pozulması davamlığın zəifləməsinə səbəb olur. Sürüşmələrin yaranmasına təbii və süni (antropogen) amillər səbəb ola bilər. Təbii amillərə yamaclarda sıldırımların böyüməsini, onların torpaqda olan əsasının su kütlələri ilə yuyulmasını, seysmik təkanları, süni və ya antropogen amillərə isə yol çəkilməsi zamanı yamacların dağıdılması, meşələrin qırılmasını aid etmək olar.

Beynəlxalq statistik məlumatlara görə, sürüşmələrə 80% antropogen amillər səbəb olur. Sürüşmələr 10° və daha çox bucaq altında olan yamaclarda baş verir. Gilli süxurlara malik zonalarda isə həddindən çox nəmişlik hətta 5-7° bucaq altında sıldırım olduqda belə sürüşmələrə gətirib çıxara bilər.

Sürüşmələr hadisənin miqyasına, baş vermə yerinə, sürüşmə prosesinin gücünə, mexanizminə və aktivliyinə görə təsnif edilir.

Miqyasına görə sürüşmələr iri, orta və kiçik həcmli olur.

İri sürüşmələr, adətən, təbii amillərin təsirindən baş verir və yamac boyunca yüz metrlərlə sahəni əhatə edir. Sürüşmənin cismi çox zaman öz monolitliyini qoruyub saxlayır.

Orta və kiçik həcmli sürüşmələr isə daha kiçik ölçülərdə olur və çox zaman antropogen amillərin təsirindən yaranır.

Sürüşmənin miqyası prosesə cəlb olunan sahə ilə xarakterizə olunur.

Miqyasına görə sürüşmələr bu cür təsnif edilir:

  • Nəhəng - 400 ha və daha çox,
  • Çox böyük - 200- 400 ha,
  • Böyük - 100-200 ha,
  • Orta - 50-100 ha,
  • Kiçik - 5-50 ha,
  • Çox kiçik - 5 ha sahəni əhatə edir.

Gücünə görə torpaq sürüşmələri kiçik, orta, böyük və çox böyük ola bilir və yerini dəyişən süxur kütlələlərin həcmi ilə xarakterizə olunur. Bu kütlələrin həcmi 100 kubmetrdən bir milyon kubmetrədək dəyişə bilər.

Torpaq sürüşmələri, sellər və uçqunlar təsərrüfatlara, tikililərə, təbii mühitə böyük ölçüdə zərər verməklə itkilərə səbəb olur və insan həyatı üçün təhlükə törədir.

Torpaq sürüşmələri geoloji fəlakətlərin ən təhlükəli növlərindən biridir. 1911-ci ildə Pamir dağlarında baş verən zəlzələ böyük bir sürüşməyə səbəb oldu. Nəticədə 2.5 milyard kubmetr torpaq sahəsi sürüşdü. Usoy qışlağı əhalisi ilə birlikdə torpaq kütləsinin altında qaldı. Sürüşmə kütlələrinin Murqab çayının qarşısını kəsməsi nəticəsində yaxınlıqda olan Saraz qışlağı yeni yaranmış gölün dərinliyində qaldı.

3 aprel 2010-cu ildə Peruda 400 nəfərlik kəndin əhalisi torpaq sürüşməsi nəticəsində torpağın altında qaldı.

Böyük Qafqazda torpaq sürüşməsi[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Qafqazda sürüşmə  prosesinin əhatə  etdiyi ərazilərin  getdikcə  genişlənməsi təşviş  doğurur. Sürüşmələrin  əhatə etdiyi  ərazi  300 km2-ə yaxındır. Sürüşmələr  torpaq ehtiyatlarını  məhv etməklə yanaşı  həm  də  kənd  təsərrüfat tikintilərinin, o  cümlədən  yolların və  bəzi  hallarda bütöv  kəndlərin  dağılmasına səbəb  olur. Belə  hallara cənub  yamacda  İsmayıllı, Ağsu  rayonunun dağlıq  hissəsində, Şamaxı  rayonunda və  şimali-şərq yamacda  Xızı, Quba və  Qusar  rayonlarında daha  çox  təsadüf edilir. Son  illərdə  Böyük Qafqazın şərq  qurtaracağında  yerləşən Abşeron  yarımadası  və  xüsusilə, Bakı  şəhərində də  sürüşmələrin baş  verməsi  bu  məsələyə  diqqətin artırılmasını  tələb  edir. Son vaxtlar  baş  verən Bayıl  sürüşməsi  belə  təhlükələrdən  xəbər verir[1].

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Xəlilov Ş.B. Azərbaycanın ekocoğrafi problemləri Bakı 2006