Usxal xan

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Usxal xaqan səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Usxal xan
Monqolca: Усхал хаан
Togus.jpg
Toqus-Teymur xaqan
bayraqŞimali Yuan Dövlətinin 2-ci xaqanıbayraq
1378 — 1388
Sələfi Biliqtu xan
Xələfi Dzoriqtu xan
Yuan İmperiyasının 14-cü xaqanı
1378 — 1388
Sələfi Biliqtu xan
Xələfi Dzoriqtu xan
Böyük Monqol İmperiyasının 19-cu xaqanı (de-yure)
1378 — 1388
Sələfi Biliqtu xan
Xələfi Dzoriqtu xan
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi
Doğum yeri Yuan İmperiyası
Vəfat tarixi
Vəfat yeri Şimali Yuan Dövləti
Vəfat səbəbi zəhər[d]
Sülalə 1) Çingizlilər
2) Yuan sülaləsi
3) Şimali Yuan sülaləsi
Atası Togon Teymur[1]
Həyat yoldaşı ?
Uşaqları Tan Baonu, Di Baonu, Elbeq Niqulesuqçi xanXarquçaq

Usxal xan, Usxal xaqan və ya Toqus-Teymur xan (monq. Усхал хаан; Төгстөмөр хаан; 1342-1388) - Şimali Yuan sülaləsinin 2-ci, ümumilikdə Yuan sülaləsinin 14-cü, de-yure olaraq isə Monqol imperiyasının xanı.

Bioqrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

1378-ci ildə böyük qardaşı Ayuşridaranın ölümündən sonra Toqus-Temur Usxal Xan adı altında Yuan-Monqol xan taxtını aldı. Yuan sülaləsini bərpa etmək üçün Çin İmperiyasına qarşı hərbi əməliyyatlar keçirməyə davam etdi. Usxal xan, Monqolların yaxınlıqdakı Çin əyalətlərinə yeni hücumlar etməyə başladığı yerdən İnchanQaraqoruma böyük hərbi qüvvələr topladı.

1380-ci ildə Ming imperatoru Çju Yuançjan Monqolustanda daha bir böyük hərbi yürüş təşkil etdi. 1380-ci ilin yazında Muinin başçılıq etdiyi Çin ordusu çölləri keçərək Qaraqorumu aldı. Paytaxt divarları altındakı döyüşdə Monqollar sarsıdıcı bir məğlubiyyəti qızdırdılar.

Üç monqol komandiri əsir götürüldü. Qaraqorum tamamilə məhv edildi və Monqollar tərəfindən əbədi olaraq tərk edildi. Bundan sonra Çinlilər getdikcə daha da irəliləyərək bütün Monqolustanı cənubdan şimala, müasir Yablonovski silsiləsinin şimal yamaclarına keçdilər. Monqol dəstələri sərhəddə yerləşən Çin şəhərlərinə və bölgələrinə basqın edərək yerli əhalini qarət etdilər və öldürdülər. 1381-ci ildə Çin imperatoru Monqolustanda yeni bir cəza kampaniyası təşkil etdi. 1381-1382-ci illərdə Çinlilər uzun təcrid olunmuş Yunnan əyalətində Yuan sülaləsinin son qoşunlarını məhv etdilər. 1387-ci ildə Çin qüvvələri Liaodonu ələ keçirənə qədər şimaldakı müharibə müxtəlif müvəffəqiyyətlə davam etdi.

Monqolustanın cənub-şərqində və Mançuriyanın cənubunda Monqol komandiri Naxaçu gücləndirildi. Monqol qoşunları oradan Liaodonga sistematik basqınlar etdi. Çju Yuançjan, Naxaçuya qarşı böyük bir hərbi kampaniya təşkil etdi. Çin sərkərdələri dörd yeni qala qurdular və Monqol sərkərdəsi Naxaçunu könüllü təslim olmağa inandıra bildilər. Naxçıu tutulduqdan sonra ordusunun çox hissəsi (200 min nəfər) Çin komandirlərinə təslim oldu. 1388-ci ilin yazında komandir Lan Yu-nun rəhbərliyi altında 150.000 nəfərlik Çin ordusu Monqolustanın dərin ərazilərinə soxuldu.

Yuan Xanı Togus-Teymur özü Buir-nor döyüşündə qəfildən çinlilər tərəfindən ələ keçirildi və məğlub oldu. Qaraqoruma qaçarkən böyük Yuan-monqol Xanı Usxal Xan, böyük oğlu ilə birlikdə, Oratlarla ittifaq quran Arıg-Buğanın soyundan Tol Dzoriqtu xan çayında bir döyüşdə öldürüldü. Togus-Temurun ikinci oğlu, arvadları və qızları Çinlilər tərəfindən əsir götürüldü. Təxminən yetmiş min monqol və saysız-hesabsız heyvan əsir düşdü.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]