Xəzər lələyi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Xəzər şeytanağacı
}}
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Rozidlər
Sıra:Paxlaçiçəklilər
Fəsilə:Paxlakimilər
Cins:Lələk
Növ: Xəzər şeytanağacı
Elmi adı
Gleditsia caspica Desf.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
MBMM  66090
HE  11239855
IPNI  ???

Xəzər lələyi, Xəzər şeytanağacı (lat. Gleditsia caspica)[1] - lələk cinsinə aid bitki növü.[2]

Elmi adı - Astragalus zangelanus Grossh.

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar”– VU A2abcde+3de. Azərbaycanın nadir növüdür.[3][4]

Qısa morfoloji təsviri[redaktə | əsas redaktə]

10-15 (20) m hündürlüyündə, 60-80 sm-ə qədər diametrində, çətiri dağınıq kürəvi və ya ovalvari ağacdır. Yarpaqları lələkvari və ya ikiqat-lələkvaridir, 15-22 sm uzunluğundadır. Çiçək salxımları yarpaqların qoltuğunda yerləşir, uzunluğu (8) 10-12 sm-dir. Kasacıq və tac lələkləri sıxılmış tükcüklüdür. Paxlaları uzunsaplaqlı, düzgün və çox zaman bir qədər oraqvari əyridir, 20-30 sm uzunluğundadır, enli, dairəvi, tünd-qəhvəyi qonurdur, demək olar ki, açılmayandır, daxildən ətlidir. Toxumları yastı, ellipsşəkilli, tünd-qəhvəyidir, 10-12 mm uzunluğunda, 5-7 mm diametrindədir.[3][4][5][6]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

May ayında çiçəkləyir, sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir. Toxumla və pöhrələrlə çoxalır. Tozlanması entomofildir. İstiliyə və rütubətə tələbkardır. Dənizkənarı ovalıqda, çay vadilərində və dəniz səviyyəsindən 150 m yüksəkliyədək yayılıb. Çay terraslarının təzə allüvial, narıncı meşə torpaqlarında, həmçinin gilli torpaqlarda, az hallarda dağ-meşə, sarı torpaqlarda, təzə az və ya çox podzollaşmış orta ağırlıqlı torpaqlarda bitir. Hirkan meşələrinin Qafqaz vələsi, şabalıdyarpaq palıd, dəmirağac, göyrüş və başqalarından ibarət meşə bitkilərinin tərkibinə daxil olur. Lənkəran ovalığında həmçinin yalanqoz, qarağac və qovaqla birlikdə çürüntülü yapışqanlı bataqlıq torpaqlarda, bataqlaşmış yerlərdə də təsadüf edilir. Qumsal torpaqlarda yaxşı bitir [1, 2]. Dekorativ bitkidir. Balverəndir. Oduncağı mühkəm, bərkdir, dülgərlik və xarratlıq işlərində istifadə olunur. Meyvələri qışda mal-qara tərəfindən yeyilir. [3][4][7]

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Lənkəran ovalığıdır((Astara rayonu- Maşxan və Alaşa kəndləri ətrafı) və Lənkəranın dağlıq hissəsi (Bürcəli kəndi)).[3][4][5]

Sayı və tendensiyası[redaktə | əsas redaktə]

Populyasiyasının təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.[3][4]

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Mal-qara otarılması, ağacların qırılması, təbii bərpanın zəif getməsidir. [3][4]

Mühafizə tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur.[3][4][8]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı  Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri II nəşr, Bakı-2013
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 http://www.redbook.az
  5. 5,0 5,1 Флора Азербайджана, 1954
  6. Azərbaycanın ağac və kolları, 1964
  7. Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı, 1989
  8. Safarov H.M., 2010

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. T.S.Məmmədov