Xonqxa çayı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Xonqxa (Qırmızı)
çin 元江, vyet. Sông Hồng
Çayda günəşin qürubu. Hanoy körpüsündən görünüş
Çayda günəşin qürubu. Hanoy körpüsündən görünüş
Ölkələr Flag of the People's Republic of China.svg ÇXR
Flag of Vietnam.svg Vyetnam



MənbəyiÇin Xalq Respublikası
Mənbə yüksəkliyi1.776 m
MənsəbiCənubi Çin dənizi
Mənsəb yüksəkliyi0 m
Uzunluğu1.183 km
Hövzəsi158000 km²
Xonqxa çayı (Çin)
Blue 0080ff pog.svg
mənbəyi
Blue pog.svg
mənsəbi
Commons-logo.svg Xonqxa (Qırmızı) Vikianbarda

Xonqxa[1] (Qırmızı) (vyet. Sông Hồng; çin 元江, Yuanszyan) — Çin Xalq Respublikasının cənubunda və Vyetnamın şimalında yerləşən çay.[2]

Adlanması[redaktə | əsas redaktə]

Red hong rivermap VI.png

Çində Yuanszyan (çin 元江) və ya Xunxe, pinyin dilində Hónghé, — vyet. Şonqxonq, əvvələr vyet. Xonqa adlandırılmış.

Xarakteriskası[redaktə | əsas redaktə]

Çayın uzunluğu 1183 km, sahəsi təxminən 158 min km²-dir.[2] Su sərfi mənsəbində 30 min m³/saniyədir. Ən aşağı su sərfi — 700 m³/saniyədir. Orta su sərfi — 900 m³/saniyədir. Mənbənin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü — 1776 metrdir. Dənizə Syuantxyui qoruq ərazisində tökülür. Dənizə töküldüyü ərazidə dəhnə formalı körfəz formalaşıb. Körfəz Balat (vyet. Cửa Ba Lạt) adlanır. Cənubi Çin dənizinə tökülənə qədər Txaybin və Namdin əyalətləri arasında inzibati sərhəddi formalaşdırmış.

Suyun qırmızımtıl-qəhvəyi rəngi çayın Qırmızı adlandırılmasına səbəb olmuşdur. Suyun tərkibində olan lil ona bu rəngi verir. Xonqxa çayında musson mövsümündə baş verən daşqınlar onun il boyu fərqli səviyyələrə malik olmasına səbəb olur. Xonqxa çayının deltası Vyetnamın mühüm kənd təsərrüfatı bölgəsidir.

Axımı[redaktə | əsas redaktə]

Çay öz başlanğıcını Çinin Yunnan əyalətindən, Dalı şəhərinin cənubunda yerləşən dağlardan götürür. Cənub-şərqə doğru axaraq ÇinVyetnam arasında 80 km-lik sərhədi formalaşdırır. Xonqxa daha sonra Laokay əyalətində və eyni adlı şəhərdən keçərək düzənlik əraziyə çıxır. Vetçi şəhəri yaxınlığında çaya Lo və Da (Qara) çayları birləşir. Bakbo körfəzinə tökülənə qədər çay HanoyHayfon şəhərlərindən keçir.

Əsas qolları[redaktə | əsas redaktə]

Xonqxa çayının əsas üç qolu var. Soldan ona Nansixe, sağdan isə Lo və Da çayları birləşir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Xonqxa çayı üzərində yerləşən Nanşa su anbarı

Əsasən düyü tarlalarının suvarılmasında istifadə olunur. XIX əsrdə Xonqxa çayı Çinin mühüm ticarət marşrutu hesab edilirdi.[3] Vyetnam ərazisində, Hanoy şəhərəinə kimi çayda gəmiçilik inkişaf edib. Ümumi uzunluğu 175 km olan bu hissəyə dəniz gəmiləri belə daxil ola bilir. Çin ərazisində Xonqxada çay gəmiçiliyi əsasən yaxın məntəqələrə çayın dibindən qum daşınması ilə məhdudlaşır. Çay üzərində yerləşən böyük şəhərlər — Xekoy (Çin) və Yenbay, Laokay, Hanoy (Vyetnam). Xonqxa çayının deltasının qollarının birində Hayfon dəniz limanı yerləşir.[2]

Çin ərazisində çay üzərində bir-neçə SES inşa edilmiş. Nanşa SES-i Yuanyan və Szyanşuy uezdinə yerləşir. (Xunxe-Xani-İiski muxtar əyaləti). Maduşan SES-i isə Qeszyu və Szinpin uezdlərində yerləşir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Географический энциклопедический словарь: географические названия / Под ред. А. Ф. Трёшникова. — 2-е изд., доп. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 529. — 210 000 экз. — ISBN 5-85270-057-6.
  2. 2,0 2,1 2,2 Большая советская энциклопедия
  3. «Bulletin of the Geographical Society of Philadelphia», 9-10, Geographical Society, 1912, сс. 18–20, https://books.google.com/books?id=DHBIAAAAYAAJ&pg=PA18