Yuxarı Oruzman

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Yuxarı Oruzman kəndi
gürc. სოფელი ზემო ოროზმანი (sopeli zemo orozmani)

41°17′48″ şm. e. 44°10′37″ ş. u.


Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Mərkəzin hündürlüyü 1.220 m
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +995 (360)
Poçt indeksi 1713[1]
Xəritəni göstər/gizlə
Yuxarı Oruzman xəritədə
Yuxarı Oruzman
Yuxarı Oruzman

Yuxarı Oruzman kəndi Dumanis (Başkeçid) rayonunun böyük və qədim kəndlərindən biridir.Hazırda kənddə 205 ailə yaşayır və kəndin 1100 nəfər sakni var. Kənddəki orta məktəb 200-ə qədər şagird və 20 müəllim heyətinin istifadəsindədir.

Başkeçidin başqa kəndləri kimi bu kənd də çox qədim tarixi köklərilə xalqın yaddaşında dərin izlərilə seçilən ellərimizdəndir. İlk öncələr (tarixi materiallara və Akademiyanın müxbir üzvü həmyerlimiz Əsgər İsmayılovun araşdırmalarına istinadən) "Aydəmirli"adı altinda tanınan bu kənddə hazırda yaşayan nəsillər bunlardır:Aydəmirli, Bozerlər, Usuföyü, Qarasöyünlər, Hacıöyü, Dularvadlar, Orucöyü, Hətəmlilər və s.

Tarixin sərt sınağı bu kənddə çox böyük ziyanlar vurdusa da amma, necə deyərlər-"Yurd yerindədir!", başqa kəndlərə nisbətən hal-hazırda öz doğma yurd-yuvalarını atıb gedən, kəndlər sırasından kənarda qalmağı ilə də diqqəti cəlb etməkdədir Yuxarı Oruzman kəndi.

Sizə uzun zaman mübahisələrə, dedi-qodulara səbəb olan və bənzəri ilə Başkeçidin bir çox kəndlərində hal-hazırda da tarixi məğrurluğu ilə öyünən bir Alban kilsəsi haqqında bəzi məlumatları çatdırmağı nəzədə tutmuşuq, bir çoxları üçün sadə bir tikili kimi görünsə də tarixi zənginliyi ilə nələrdən xəbər verir bu tikili.

Başkeçidin Yuxarı Oruzman, Aşağı Oruzman, Qara kilsə, Dəllər, Dunus və Bala Dumanis "Batara Dmanisi" kəndlərində olan hər kəs burada kilsələrin olduğunun şahidi olur və bu kilsələr bir–birinə bənzərliyi ilə çoxlarının diqqətini cəlb etmişdir.

Yuxarı Oruzan kəndinə məxsus otaracaq və biçin sahələrindən biri olan "Qırıq kilsə"yə və "Ballı qaya"ya bu kilsələrin lap"axrıncısı"(yəni zəncirvari düzülmüş kilsələrin)adını versək yanılmarıq.

Bala Dumanısda aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində milyon yarım yaşı olan insan çənəsi aşkarlandı. Həmin arxeloji qazıntılar zamanı şəhəryanı müsəlman qəbirstanlığı, ərəb əlifbasıyla yazılı 1204-cü ilə aid epitayfa abidəısi, 1340-cı ilə aid olan (üzündəki yazıyla onun Kərəm xana məxsusluğu ifadələndiyi bildirilmişdir) daşdanyonma at heykəlciyi üzə çıxarılıb.[3]

Bu sadalanan kəndlərdəki bəzi kilsələri Yuxarı Oruzmandan kilsənin yanından baxdıqda zəncirvari olduğunu görmək və müşahidə etmək olar. Amma Y.Oruzmandakı, tarixi məğrurluğu ilə öyünən, şax dayanan bu qədim Alban kilsəsinin,yanındakı tunel isə başqalarına nisbətən bunun daha zəngin tarixi olduğuna sübutdur. Tunel kilsənin qərb hissəsində yerləşir,girişdən bir az getdikdə üç dairəvi otağa rast gəlinir, tunelin çıxışının isə " Xəzinə çıxan" adlı kəndin arxasında yerləşən təpəyə qədər uzandığı söylənilir. Bu təpənin adının da kilsə ilə əlaqəli olduğu söylənilir ki, XIX əsrdə rus-türk müharibəsi zamanı ruslar təpədən çüxur tapmış və oradan tunelə girmiş, çoxlu daş-qaş tapıb aparmışlar və buradan da təpə "Xaznaçıxan" adlandırılmışdır.

Bu kilsənin yanındakı qəbirlər üzərində olan şəkillər isə nələrdən xəbər verdiyinə daşlara diqqətlə baxdıqda seçmək o qədər də çətin deyil, məsələn bir qadın başdaşında, əlləri sinəsində qadın şəkli və bir tərəfi 7, o biri isə 8 dişli olan darağa, güzgüyü görmək olur.

Kişi başdaşındakı yazı isə hələ oxunmamış, amma həmin daşdakı şəkildə isə ayağında ayaqqabı, belində əyri xəncəri, enlisifət-nazikçənə,başında qıpçaqlara xas olan papaq, çuxasının belindəki düymələrin düzlüşüylə də qıpçaqlara bənzəyən kişi şəkli çəkilmiş, amma tüfəng şəkli daşın orta əsrlərə aid olduğunu göstərir. Kilsənin yanındakı əvəllər uşaqların mindikləri "daş qoç" qəbirüstü abidə (hal-hazırda həmin daş Dmanisidə mədəniyyət evinin qabağındadır) və "daş at"(üstü torpaqla basrıldığı üçün şəklini götürmək mümkün olmadı) hələ də bir çoxlarının duzlu-məzəli uşaqlıq xatirələrindən silinməmişdir. Bu tarixi abidələr isə burada yaşayanların etnik mənsubiyyətini ifadə edən qiymətli məxəzlərdir. Qeyd : "Qarapapaqlar" jurnalının ötən (may-sayında) saylarından birində , "Azərbaycanda qoç (qoyun) ayini" adlı bir məqalənin içində gördüyüm Borçalının başqa elatına aid qoç şəkli məni heyrətləndirmişdi, çünki o, bizim kilsənin yanındakı daş qoçla yarıalma idilər./

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

[1]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]