Zan dilləri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Zan dilləri:
     Meqrel dili.     Laz dili.

Zan dilləri, Zanuri (gürc. ზანური ენები) və ya Kolxida dili[1]kartvel dillərinin qolu.[2] Zanuri meqrellaz dillərindən təşkil olunmuşdur.[3][4][5] Bəzi dilşünaslar hesab edirlər ki, bu dillərin hər ikisi də zan dilinin ləhçələridir. Buna baxmayaraq, meqrel və laz dilləri qarşılıqlı olaraq, tam şəkildə anlaşıqlı deyil, ancaq bir dillərdən birini danışanlar o biri dildəki çox sözü tanıya bilir. Zanuri gürcü, svanAcara dilləri ilə qohumdur.

Zan termini Kolxida tayfalarının birinin yunan-Roma dilindəki adından gəlir, hansı ki, demək olar ki, meqrelsvanlara verilən ad ilə eynidir. Gürcüstan dilşünası Akaki Şanidze Kolxida terminin zan dili üçün uyğun olacağını irəli sürmüşdür.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Kartvel dilləri üzrə ixtisaslaşmış Rusiya dilşünası Georgi Klimov tərəfindən aparılan bir qlottoxronoloji analizə görə, zan dilləri adi kartvel dil qrupundan e.ə. VIII əsrdə ayrılmışdır. Zan dili Qara dənizin cənub-şərq sahilləri boyunca, indiki Türkiyənin Trabzon şəhərindən Gürcüstanın qərbinə qədər olan ərazidə yaşayan bir icma tərəfindən daimi şəkildə danışılmışdır.

Zan dilində danışanlar Kolxidanın e.ə. II əsrin ortalarında süquta uğramasından sonra ilk ayrılma mərhələsinə daxil olmuşdur.[6] Buna baxmayaraq, əsl ayrılma VII əsrin ortalarında İmereti, QuriyaAcara kimi regionlara soxulmuş ərəblərin qovduğu gürcüdilli xalqların intruziyaları nəticəsindən ayrılmalı olmuşdur.[7]

Coğrafiya ilə, daha sonra isə siyasət və din ilə ayrılmış şimali və cənubi zan dilləri axırda, meqrellaz dillərinə bölünür. Diferensiasiya demək olar ki, erkən müasir dövrdə tamamlandığından indiki dövrdə birləşmiş bir zan dilində danışmaq ənənəvi deyil. Hal-hazırda, meqrel dili əksəriyyəti Meqreliyada və Abxaziyada yaşayan meqrellər tərəfindən, laz dili isə əksəriyyətinin Türkiyədə və Acarada yaşadığı lazlar tərəfindən danışılır. Zan dillərindən təxminən 800.000 nəfər danışır.[7]

Xüsusiyyətlər[redaktə | əsas redaktə]

Aşağıdakı cədvəldə laz və meqrel dillərinə aid bəzi söz nümunələri verilmişdir:

Azərbaycan dili Laz dili Meqrel dili
Xəbər Ambari Ambe
Yeni Ağani Axali
İxtiyar Badi Badidi
Süd Mja Bja
Tut Bjoli Bjola
Qardaş Cuma Cima
Bazar Mjaçxa Jaşxa
Toyuq Kotume Kotomi
Gəldik Komoptit Kumoprtit
Saymaq Ǩoroʒxu Ǩoroʒxua
Ailə Ocaği Ocaxi
Səkkiz Ovro Ruo
Meqreliya Omargale Samargalo
Kar Mtfi Tinu
Göyərçin Ťoroci Ťoronci
Qəlbsiz Uguroni Ugure
Öncə Ǯoxle Ǯoxole

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Aqranat, Tatyana (September 1, 2001). "Historical Perspective of Laz". ling.helsinki.fi (ingilis). Helsingin yliopisto. September 20, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 29, 2019.
  2. Ağsamaz, Əli İhsan. "Laz Dili". turkleronline.com (türk). Türkleronline. September 3, 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 29, 2019.[ölü keçid]
  3. "Georgian". exploregeorgia.com (ingilis). Explore Georgia. December 27, 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 29, 2019.
  4. Americibi-Mullen, Rusudan (2006). K’olxuri (megrul-lazuri) ena: Colchian (Megrelian-Laz) language (ingilis). Tbilisi: ICGL.
  5. Marika Odzeli, Şalva Tabatadze, Kaxa Qabuniya (2008). "RECOMMENDATIONS ON LANGUAGE POLICY TO PROTECT LINGUISTIC MINORITIES". scribd.com (ingilis). Tbilisi: Scribd. April 11, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 29, 2019.
  6. Leba, Bediya (July–August 1994). "Halkbilimci Wolfgang Feurstein ile söyleşi". Ogni Kültür Dergisi (türk). 5.
  7. 1 2 Svetlana Ahlborn, Yost Gippert, İrakli Cocenidze. "The Zan language". armazi.fkidg1.uni-frankfurt.de (ingilis). Armazi Project. İstifadə tarixi: August 29, 2019.