İbn Miskəveyh

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
İbn Miskəveyh
Şəkil yoxdur.jpg
Doğum tarixi: 940(940-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfatı: 1030(1030-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)

İbn Miskəveyh (Farsca : ابن مسکویه ) (Ərəbcə : مسكويه) (Əhməd bin Məhəmməd Miskəveyh) (940-1030) — Fars əsilli tanınmış şiə filosof.

Həyatı[redaktə]

Tam adı Əbu Əli Əhməd bin Məhəmməd bin Yaqub bin Miskəveyh olan İbn Miskəveyh 936-cı ildə İranın Rey şəhərində doğuldu. 940 və ya 951-ci ildə də doğulmuş ola biləcəği ortaya atılmışdır.

İbn Miskəveyh ibtidai təhsilini, doğylduğu yer olan Reydə tamamladı, əla bir təhsil gördü. İbn Miskəveyh dönəminin ünlü alimlərindən və müdərrislərindən dərs aldı. Çağının öndə gələn filosofları (İbn Sina, Əbu Reyhan əl-BiruniƏbu Həyyan ət-Tövhidi kimi) ilə bilgi alış-verişində oldu. İbn Miskəveyh özəlliklə Əbunəsr Farabidən çox təsirlənmiş və məşşai əkolün önəmli şəxslərindən olmuşdur.Müsəlman filosoflar əvrimdən bəhs etmişdilər.Onların zehnindəki əvrim təsərımı Allahın iradəsiylə olan axışla ilgilidir.Elmi yetərincə anlamayan sözdə dini kəsimlər ilə,dini yetərincə anlamayan sözdə elmli çevrələr bir-biriylə ideoloji açıdan dartışa dursunlar,insanlığın bütün düşünsəl ürünlərinə saygı duymak gərəkir.( Məhmət Bayraktar, "İbn Miskəvəyh", DİA c.XX,Bayrakdar,Məhmət,İslamda Əvrimci Yaratılış Təoriləri,Saruhan Müfit Səlim,İbn Miskəvəyh Düşüncəsində Tanrı və Aləm, Ankara,İlahiyat Yayınları I.Baskı,Mart,2005,)İbn Miskəveyh asıl ilgi alanı olan fəlsəfənin dışında uzunca bir sürə kimya ilə də ilgiləndi, çəşitli araştırmalar yaptı. Kimya alanında yaptığı çalışmalardan hiçbiri bugünə ulaşmamıştır. İbn Miskəvəyh fəlsəfə və kimya dışında tıp, ədəbiyat, tarih, əxlaqMetafizika ilə də ilgilənib, bu mövzularda bir çox əsər qələmə aldı. Özəlliklə əxlaq sistemi ilə diqqət çəkən İbn Miskəveyh əxlaq mövzusunda çox önəmli bir yerə sahib olmuşdur. Əsərlərində Fərabi metodunu izləsə də, gənəl olarak Fərabinin əksinə praktika nəzariyədən öncə yer verib, pragmatizmə yaxınlaşdı. Özündən öncəki Məşşai əkolü filozofları kimi Platon ilə Aristotelin fikirləriylə İslam dinini uzlaşdırmağa çalışdı.

İbn Miskəveyh dönəmin önəmli isimlərinin yanında katiblik və kitabxanaçılıq etdi. İlk öncə vəzir Əbul-Fəzl İbnul Amid’in kitabxana məmurluğunu etmiş, ün və itibar kazanmaya başlamıştı. Daha sonra da sarayda kâtiplik, özəl kütüphanə məmurluğu, hazinədarlık və muallimlik gibi çəşitli görəvlər aldı.

Əxlaq fəlsəfəsində özəlliklə Platon, AristotelCalinosdan ətkilənən İbn Miskəvəyh ahlâkın gayəsinin üstün saadətə ərişmək olduğunu düşünməktəydi. Ona görə ahlâkın dört təməl faziləti hikmət, şəcaat, rikkat və adalətti. Bu fazilətlərin tək başına yaşayan bir insanda dəğil də toplumda oluşabiləcəğini önə sürdü. Bu nədənlə ona görə ahlâk, “sosyal ahlâk”tı. Miskəvəyh daha çok ətik alanındaki əsərləriylə İslam Fəlsəfə gələnəğində tanınmıştır. Hatta ətik konuları ilk ələ alan İslam filozofu olduğundan bazı kimsələrcə kəndisinə "Muallim-i Səlasə" (Üçüncü müəllim) -bu sıfat, Aristotelnun "Muallim-i Əvvəl", Əbunəsr Farabinin "Muallim-i Sani" oluşu gözönünə alınarak ona verilmişdir- ünvanı verilmişdir. Miskəveyh PlatonAristotelnun yanı sıra, Porfirius, Pifaqor, Qalen, Afrodisyaslı İskəndər kimi Yunanlı filosofların əsərlərindən ətkilənmiş və yararlanmıştır. Fəlsəfə tarixçilərinə görə İbn Miskəveyh öldüğündə gəridə 20 cilt əsər bıraktı. Fakat bu əsərlərin çoxu bugünə çatmamıştır.

İbn Miskəveyh 1030-cu ildə İsfahanda vəfat etdi.

İbn Miskəveyh və tarixi nəzəriyyə[redaktə]

X əsr intellektual inkişafın nəticəsi olaraq, ismaililik fikrinin və şiəlik konsepsiyasının formalaşması bir sıra qüdrətli tarixi əsərlərin yaranmasına təkan verdi. Bu əsərlərin içərisində dini təfəkkürün inkişaf istiqamətlərini özündə daha parlaq əks etdirən fars milli filosofu Miskəveyhin qələminə məxsus “Tacarib əl- umam” ( Xalqların tərcürəbi) əsərini göstərmək olar. Bu əsərdə tarixi mənbələrdə küllü miqdarda istifadə olunmamış zəruri informasiya və məlumatların olduğunu qeyd edən müəllif xalqların təcrübəsini oxuculara misal kimi göstərməyə hazırlaşdığını qeyd edirdi. Siyasi tarixi fars şahlarının tarixi ilə başlayan ibn Miskəveyh əsəri fars imperiyasının məğlubiyyəti ilə davam etdirir. Dünya tarixinin ayrı-ayrı dövrlərinə və müxtəlif ölkə və xalqların tarixinə toxunan alim hər zaman tarixi hadisələri fars tarixi ilə bağlamağa cəhd göstərir. Ümümiyyətlə, X əsr müsəlman tarixi məktəbinin inkişafı və püxtələşməsi bilavasitə islam dininin siyasi səhnədə hakim mövqe tutması və Abbasilər xilafatınını çiçəklənməsi ilə bağlı idi.

Hekayət[redaktə]

Deyilənlərə görə, İbn Sina cavanlıqda çox lovğa və təkəbburlu imiş. Bir gün tələbə İbn Sina öz ustadı İbn Miskəveyhin dərs otağına daxil olur, şagirdlərin gözü qarşısında bir kürə fiqurunu ustadın qabağına atıb deyir: «Əgər həqiqi alimsənsə, bu kürənin səthinin sahəsini hesabla!». İbn Miskəveyh isə heç nə olmamış kimi, tam aramlıqla özünün yazdığı «Əxlaq» kitabını İbn Sinaya tərəf uzadıb belə söyləyir: «Cavan oğlan, görürəm ki, sənin bu kitabı oxumağa daha çox ehtiyacın var. Əvvəlcə öz əxlaqını islah et, sonra yanıma gəl, sualına cavab verərəm». Bu sözlər İbn Sinaya elə təsir edir ki, peşman olub təkəbbürü birdəfəlik kənara qoyur.

Başlıca əsərləri[redaktə]

1. İbn Miskəvəyh,Təzhîbu’l-Ahlâk (Tadhib al-akhlaq) və Tathiru’l-A’rak, nəşr. Hasan Təmim, Bəyrut 1398, Mısır 1329; İngilizcə Çəvirisi:Thə Rəfinəmənt of Charactər, translatəd by Constant K. Zurəyk; Fransızca Çəvirisi:Traité d’əthiquə, Muhamməd Arkoun, Dımaşk 1969;Türkçə Çəvirisi :Ahlâkı Olgunlaştırma, Türkçə’yə çəvirənlər A. Şənər-İsmət Kayaoğlu-Cihat Tunç, K.B.Y., Ankara, 1983.
2. İbn Miskəvəyh, əl-Fəvzü’l-Asgar (Al-Fawz al-Asghar), nəşr. A.F. Fuad, Bingazi 1974, Salih Uzəymə, Tunus 1987;Fransızca Çəvirisi: Lə Pətit Salut, Fransızca’ya çəvirən Rogər Arnaldəz; İngilizcə çəvirisi: Swəətman, Islam and Christian Thəology,London, 1947
3. İbn Miskəvəyh, Kitabu’l-Həvâmil və’ş-Şəvâmil, (Əbû Hayyan ət-Təvhidî ilə bərabər), nəşr. Ahmət Əmin-Səyid Ahməd Sakar, Kahirə,1370/1952.
4. İbn Miskəvəyh, əl-Hikmətu’l-Halidə-Câvidan-ı Hirəd, nəşr. Abdurrahman Bədəvî, Məktəbət əl Nahdat al-Mısrıyyə, Kahirə, 1952.
5. İbn Miskəvəyh, Kitabu’s-Saâdə, əl-Məktəbətu’l-Mahmudiyyə, Mısır 1928.
6. İbn Miskəvəyh, Risâlə fî Mahiyyəti’l-Adl, nəşr. Abdülaziz İzzət, İbn Miskəvəyh: Fəlsəfətühü’l-Ahlâkiyyə və Məsâdiruha, Kahirə, 1946.An Unpublishəd Trəatisə of Miskawaih on Justicə, Ləidən, 1964.
7. İbn Miskəvəyh, Risâlə fi’l-Ləzzati və’l-Alâmi fî Cəvhərin Nəfs, Ragıp Paşa Kütüphanəsi, no. 1463.
8. İbn Miskəvəyh, Əcvibətün və Əsilətün fi’n Nəfsi və’l-Akl, nəşr. Abdurrahman Bədəvî, Dırâsat və Nusûs fi’l Fəlsəfə və’l-Ulûm ində’l-Arab içində, Bəyrut 1981.Dəux əpitrəs də Miskawayh, BƏQ, IXVII, 1961-62, s. 71-74.
9. İbn Miskəvəyh, Kitabu’l Akl və’l Ma’kul, nəşr. Muhamməd Arkoun, “Mıskawayh: Də’l Intəlləct ət də l’Intəlligiblə”, Arabica, XI, Ləidən 1964, s. 83-87.An Əpistlə on Thə Intəlləct and Intəlligiblə, Roxannə Marcotə, ICLXX/2, Haydarabad 1996.

Xarici keçidlər[redaktə]