Məhəmməd Rza Pəhləvi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Məhəmməd Rza Pəhləvi
fars. محمدرضا شاه پهلوی
Məhəmməd Rza Pəhləvi
Bayraq
İranın Şahənşahı
Bayraq
16 sentyabr 1941 — 11 fevral 1979
Baş nazir: Məhəmməd Musaddıq
Əli Əmini
Əmir-Abbas Hoveyda
Şapur Bəhtiyar
Sələfi: Rza şah Pəhləvi
Xələfi: yoxdur. Şahənşahlıq ləğv olunub və İran İslam Respublikası elan edilib.
 
Təhsili: Institut Le Rosey, İsveçrə
Dini: İslam
Təvəllüdü: 26 oktyabr 1919(1919-10-26)
Flag of Persia (1910-1925).svg Tehran, İran,
Vəfatı: 27 iyul 1980 (60 yaşında)
Flag of Egypt.svg Qahirə, Misir
Dəfn yeri: Əl-Rifahi məsçidi
Həyat yoldaşı: 1) Fövziyə bint Fuad
2) Sürəyya İsfəndiyari
3) Fərəh Pəhləvi
Uşaqları: oğulları: Rza, Əli Rza
qızları: Şahnaz, Fərahnaz, Leyla

Məhəmməd Rza Pəhləvi (26 oktyabr 1919, Tehran, İran — 27 iyul 1980, Qahirə, Misir) — İranın Şahənşahı.

Həyatı[redaktə]

Məhəmməd Rza Pəhləvi 1919-cü il oktyabrın 26-da İranın paytaxtı Tehran şəhərində, görkəmli sərkərdə və Pəhləvilər sülaləsinin banisi, Rza xanın ailəsində anadan olmuşdur. 1925-ci ildə Rza xan özünü İranın şahı və Məhəmməd Rzanı şahzadə elan edir. 1935-ci ildə İsveçrədəki Institut Le Rosey (kollec) bitirdikdən sonra İrana qayıdır və burada, Tehran hərbi məktəbində, hərbi təhsil alır.

İkinci dünya müharibəsi zamanı İran öz "neytrallığını" elan etsə də, ölkədə çox güclü faşist kəşfiyyatı vardı. Bunu bilən Sovet höküməti və İngiltərə öz qoşunlarını İranın ərazisinə yeritdilər. SSRİ qoşunları Güney Azərbaycana girdi. SSRİ İranın ərazisinə girməsini 1922-ci ildə İran və SSRİ-arasında olan müqavilə ilə izah etdi (həmin müqaviləyə görə əgər bir dövlətin təhlükəsizliyinə qarşı şərait yaranarsa digəri onun ərazisinə qoşun yeridə bilər). Ölkədə yaranmış olan vəziyyət Rza şah öz oğlu Məhəmməd Rza Pəhləvinin xeyrinə taxtdan əl çəkdirir və Cənubi Afrikaya sürgün olunur.

Mussadıq islahatı və birinci sürgün[redaktə]

Ağ inqilab[redaktə]

1963-cü ilin əvvəlində Məhəmməd Rza Pəhləvinin höküməti ümummilli islahatlar kursunu – Ağ İnqlab (انقلاب سفید Enghelāb-e Sefid) – elan edir. İslahatlar nəticəsində torpaq sahələri kasıb və kənd camaatına paylanılır. Meşələr milliləşdirilir. Hökümətin mülkiyyətində olan şirkətlər özəlləşdirilir. Qiymətlər tənzimlənilir. Ümummilli miqyasında yenidənqurma, abadlaşdırma və tikinti işlər aparılır. Həmçinin təhsil və mədəniyyət sahəsində də mühüm islahatlar başlanmışdı. İranlı tələbələr minlərlə Avropada və Amerikada təhsil almağa göndərilir. Qadınların hüquqlarına da böyük diqqət yetirilir. İslahatların aparılmasında Əmir-Abbas Hoveyda (19651977-ci illərdə İranın baş naziri) böyük rol oynayırdı.

"Ağ inqilabın" əsasını torpaq islahatı təşkil edirdi. 1962-ci ilin yayında A.Əmini istefaya gedəndən sonra A.Aləm hökuməti şahın sərəncamı ilə 6 qanun lahiyəsi hazırlayır.

  1. bütün ölkədə torpaq islahatının keçirilməsi.
  2. meşələrin milliləşdirilməsi.
  3. torpaq islahatını maliyələşdirmək üçün dövlət zavodlarının və fabriklərinin satılması.
  4. məclisə seçkilərin keçirilməsi qaydasının dəyişdirilməsi.
  5. işçilərin müəssisələrin gəlirlərində iştirakı
  6. kənd yerlərində savadsızlıqla mübarizə üçün "Maarif korpusunun" yaradılması.

Torpaq qanununa görə iri mülkədarlar ancaq, kənd təsərüfatı maşınlarının və muzdlu əməyin istifadəsi şərti ilə 500 hektara qədər torpaq öz mülkiyətində saxlaya bilərdi. Qalan torpaqlar torpaq fonduna daxil olurdu. Həmin bu fondlardan kəndlilərə torpaq payları verilirdi. Keçmiş mülkədarala isə dövlətin zəmanəti ilə həmin torpaq müqabilində, bankdan onun dəyəri ödənilirdi. 500 hektardan az torpağı olan mülkədarlara:

  1. torpaqlarını köhnə qaydada 30 illik kəndlilərə icarəyə vermək, bununla belə icarə şərtləri 5 ildən bir yenidən baxılmalı idi.
  2. ümumi razılığa görə torpağı kəndlilərə satmaq, həm də kəndli torpağın dəyərini 10 il ərzində eyni paylarla ödəməli idi.
  3. məhsulun bölüşdürülməsi zamanı, torpağı mülkədar və kəndli paylarına görə proporsional olaraq bölüşdürmək.

Torpağın bölüşdürülməsi Marağa rayonundan və Azərbaycan ostanlarının başqa rayonlarından başladı. Kənd təsərüfatında kapitalist sisteminin bərqərar olması müəyyən mənada mütərəqqi idi, çünki İranda buna qədər feodal münasibətlər hökm sürürdü. Ama islahatın ancaq mülkədar və kapitalist zümrənin marağında keçirilməsi, geniş kəndli kütləsinə çox baha başa gəldi. Xüsusi ilə kənd icmasının düşünmədən dağıdılması kəndlilərin böyük şəhərlərə üz tutmasına səbəb oldu. Surətli urbanizasiya ölkədə kəndlə şəhər arasında əhalinin qeyri-bərabər bölüşdürülməsinə gətirdi. Öz kəndlərindən və deməli adət etdikləri patriarxal həyat tərzindən belə tezliklə ayrılan kəndlilər, belə surətli modernizasiyaya tab gətirə bilmədilər. Nəticədə müxalif ruhanilər xalqın bu narazılığından istifadə edib 1979 ildə Məhəmməd Rza Pəhləvini devirdilər.

Xarici siyasət[redaktə]

Devrilmə və sürgün[redaktə]

Ailəsi[redaktə]

Peron və Məhəmməd Riza Şah[redaktə]

Ernest Peron, Məhəmməd Riza Şahın İsveçrəli dostuydu. Sürəyya İsfəndiyarı (şahın arvadı) onu nifrət yaradan, şeytan sifət, homoseksual və ... adlandırır. [1]

"Şahənşah Ariyamehrin Əri" (شوهر شاهنشاه آريا مهر) adlı kitab Berlin şəhridə Məhəmməd-i Purkiyan adlı yazıçının qələmilə bu movzuya toxunur. [2]

Queen Fuzeye and Queen Soraya and Queen Farah

Foto şəkilləri[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. کاخ تنهایی. ثریا اسفندیاری بختیاری. ترجمه نادعلی همدانی. ناشرمترجم. تهران ۱۳۷۱ صفحات ۱۴۳ و ۱۴۴
  2. شوهر شاهنشاه آریامهر. نوشته محمد پورکیان. چاپ برلین. مرداد ماه ۱۳۵۷

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]