Nyuton qanunları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Klassik mexanika
Tarixi

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: نیوتن قانون لاری

Nyutonun birinci və ikinci qanununun "Riyaziyyatın prinsipləri"ndə orijinal nəşri, 1687.

Nyuton qanunları – klassiki mexanikanın qanunları olub, verilən mexaniki sistemin hərəkət tənliyini yazmağa imkan verir. 1687-ci ildə İsaak Nyutonun məşhur əsəri "Təbiət fəlsəfəsinin riyazi prinsipləri" çap olunur. Burada Nyuton mexanikanın üç qanununu təsvir edir. Bu qanunlar "Nyuton aksiomu" və ya "Nyuton qanunları" kimi məşhurdur.(ola biler)

Nyutonun birinci qanunu[redaktə]

Birinci qanun ətalət prinsipinə aiddir. Bu yalnız ətalətli sistemlərdə mövcuddur və ilk dəfə olaraq 1638-ci ildə Qalileo Qaliley tərəfindən tərtib edilmişdir: Əgər cismə heç bir qüvvə təsir etmirsə, ya sükut vəziyyətində qalır, ya da öz sürətini saxlayır.

Nyutonun latın dilində yazdığı orijinal mətni:

  • Lex prima: Corpus omne perseverare in statu suo quiescendi vel movendi uniformiter in directum, nisi quatenus illud a viribus impressis cogitur statum suum mutare''[1]

Nyutonun birinci qanunu belə ifadə olunur:Elə hesablama sistemləri var ki,cismə digər cisimlər təsir etmədikdə,və ya ona edilən təsirlər bir-birini tarazılaşdırdıqda o, sükunətdədirsə sükunət halını,düzxətli bərabərsürətli hərəkətdədirsə düzxətli bərabərsürətli hərəkət halını saxlayar.Belə hesablama sistemləri ətalət hesablama sistemləri adlanır.Yəni cismin sabit sürətlə hərəkət etməsi üçün ona qüvvə ehtiyac deyil.Cismə təsir edən qüvvələrin əvəzləyicisi sıfırdan fərqli olarsa o,sürətini dəyiüər,yəni təcil alar. Sürət yalnız verilmiş şərtlər daxilində öz qiymətini və istiqamətini sabit saxlayır. Hərkətin vəziyyətini dəyişmək üçün kənardan qüvvə təsir etməlidir. Çox hallarda bu yerin cazibə qüvvəsidir.

Klassik mexanikada bu tarazlıq şərtlərinə uyğun gəlir.

Nyutonun ikinci qanunu[redaktə]

Əsas məqalə: Nyutonun ikinci qanunu

Nyutonun ikinci qanunu – hərəkətin differensial qanunu maddi nöqtəyə qoyulan qüvvə və onun təcili arasındakıə əlaqəni göstərir.

Bu qanuna əsasən ətalət hesablama sistemində maddi nöqtənin aldığı təcil əvəzləyici qüvvə ilə düz, onun kütləsi ilə isə tərs mütənasibdir.

Latınca:

  • Lex secunda: Mutationem motus proportionalem esse vi motrici impressae, et fieri secundum lineam rectam qua vis illa imprimitur.

Nyutonun ikinci qanunu belə ifadə olunur:

  •  \vec a = \vec {F} / m

burada,  \vec a — cismin təcili,  \vec {F} — cismə təsir edən qüvvə, m — cismin kütləsidir.

Və ya daha məlum formada:

  •  \vec {F} = m\vec a və ya \vec {F}\cdot t=\Delta\vec p, p — cismin impulsudur.

Əgər cismə bir neçı qüvvə təsir edirsə, onda Nyutonun ikinci qanunu belə yazılır:

  • \sum_{i=1}^n \vec{F_i}=m\vec a və ya t\cdot \sum_{i=1}^n \vec{F_i}=\Delta\vec p, p — cismin impulsudur.

Cismin kütləsi zamandan asılı olaraq dəyişərsə, onda Nyutonun ikinci qanununu aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: cismin impulsunun dəyişməsi ona təsir edən qüvvəyə bərabərdir.

  • \frac{d(m\vec v)}{dt} = \vec{F}

burada, m\vec v — cismin impulsu, t — zaman, \frac{d}{dt} — isə zamanın törəməsidir. Nyutonun ikinci qanunu yalnız işıq sürətindən kiçik sürətlər və ətalətli sistemlər üçün düzgündür.

Nyutonun üçüncü qanunu[redaktə]

Üçüncü prinsip qarşılıqlı təsirə əsaslanır:İxtiyari iki cismin qarşılıqlı təsir qüvvələri modulca bərabər,istiqamətcə əksdir.

Qüvvələr cür-cüt yaranırlar.Lakin müxtəlif cisimlərə tətbiq olunduqlarından bir- birini tarazılaşdırmırlar. Əgər A cismi başqa bir B cisminə qüvvə ilə təsir edərsə, onda A cisminə də B cismi tərəfindən eyni qiymətdə, ancaq əks tərəfə yönəlmiş qüvvə təsir edəcək. Yəni, qüvvə əks qüvvə yaradır.

Latınca:

  • Lex tertia: Actioni contrariam semper et aequalem esse reactionem: sive corporum duorum actiones is se mutuo semper esse aequales et in partes contrarias dirigi.


\mathbf {F}_{A \to B} = -\mathbf {F}_{B \to A}

Mənbələr[redaktə]

  1. Philosophiae naturalis principia mathematica. Bd.1: Tomus Primus, London 1726, 13 (Digitalist) – fast ebenso in der Auflage Genf 1739, 20 (Digitalisat): Corpus omne perseverare in statu suo quiescendi vel movendi uniformiter in directum, nisi quatenus a viribus impressis cogitur statum illum mutare.

A.Mehrabov və b.Fizika kursu,Maarif-1982