Qafiyə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qafiyə - şeirdə beytlərin və ya misraların son söz və ya səslərinin uyğunluğu, həmahəngliyi.

Qafiyənin mənşəyi və funksiyaları[redaktə]

Bəzi müəlliflərin fikrincə, qafiyə türk şeirinə, həmçinin digər şərq xalqlarının şeirinə ərəb şeirindən keçmişdir. Lakin tarixi çox qədim olan Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında qafiyəli nümunələrin mövcud olması həmin fikrin yanlış olduğunu göstərən kifayət qədər tutarlı faktdır.[1]

Qafiyənin şeirdə məhdudiyyət yaratmaqla bərabər öz funksiyaları var. Bunlara deyilişi gözəlləşdirmə, yadda saxlamanı asanlaşdırma və s. aiddir. Məhz bu funksiyalar nəticəsində qafiyə şeirdə öz əhəmiyyətini itirməmişdir. [1]

Qafiyəşünaslıq elmi[redaktə]

Qafiyəşünaslıq orta əsrlərdə çox mühüm bir sahə sayılmış və qafiyələr nitq hissələri, fonetik xüsusiyyətlər baxımından və s. cəhətdən təsnif edilmişdir. [2] Klassik ərəb və fars qafiyəşünaslığı ərəb qrafikasının xüsusiyyətləri əsasında formalaşmışdır. Belə ki, burada əsasən qafiyədə iştirak edən ərəb qrafikası hərflərinin (samitlərin və uzun saitlərin) və hərəkələrin (qısa saitlərin) sayı, düzülüşü və tutduğu mövqeləri baxımından qafiyələrin təsnifatı aparılmış, bu hərf və hərəkələrin məhz dəqiqliklə təkrarlanması xətasız (eyibsiz, nöqsansız) qafiyələnmə hesab edilmiş, şeirdə praktiki olaraq rast gəlinən qafiyə xətaları (eyibləri, nöqsanları) özləri də təsnif olunmuşdur[1]

Qafiyənin müasir ana dilimiz və daha dəqiq, sadə əlifba olan latın qrafikalı müasir əlifbamız əsasında öyrənilməsi isə fərqli yanaşma tələb edir. Belə ki, anadilli poeziyamızda klassik, ənənəvi qafiyənin səs əsasını – dayağını sait-samit səs cütlüyü, az hallarda samit-sait səs cütlüyü, az və xüsusi hallarda isə tək sait (uzanan və ya uzanmayan) təşkil edir. Dayaqdan sonra istənilən uzunluqlu eyni şəkilçi və ya rədif gələ bilər. Dayaqdan əvvəl isə eyni səs və ya səslərin olması qafiyələnmə üçün vacib deyil. Lakin bu hal qafiyələnmənin daha da zənginləşməsinə səbəb olur. Eyni şəkilçilərin müxtəlif sözlərə ələvə edilməsi isə həmin sözlərin qafiyələnməsi demək deyil. Lakin burada bəzi sözdüzəldici (leksik) şəkilçilər istisnadır. Məsələn, yoldaş-sirdaş sözləri qafiyə kimi qəbul olunur, halbuki onlar eyni sözdüzəldici şəkilçinin müxtəlif sözlərə əlavəsi ilə yaranmışdır.[1]

Ədəbiyyat nəzəriyyəsində zəngin (tam, uzun) və yoxsul (natamam, qısa), sadə və mürəkkəb, normal və qulaq, misrasonu və daxili, cinas və adi, rədifli və rədifsiz və s. qafiyə növləri fərqləndirilir.

Qafiyələnmənin təsnifatı isə əsasən dayağın xüsusiyyətinə və qafiyələnən sözlərin quruluşuna görə aparılır.[1]

Dayağının xüsusiyyətinə görə qafiyələnmənin növləri:

  1. Sait-samit səs cütlüyü (qapalı heca) dayağı ilə qafiyələnmə (güclü qafiyələnmə).
  2. Samit-sait səs cütlüyü (açıq heca) dayağı ilə qafiyələnmə (zəif qafiyələnmə).
  3. Tək sait dayağı ilə qafiyələnmə. (şəkilçi qəbul etmiş və etməmiş variantları var).

Sözlərin quruluşuna görə qafiyələnmənin növlərini:

  1. Söz kökü sonluqlarının qafiyələnməsi
  2. Söz kökü sonluğu ilə şəkilçinin qafiyələnməsi.
  3. Söz kökü sonluğu ilə kök sonluğu-şəkilçi birləşməsinin qafiyələnməsi.
  4. Şəkilçi ilə kök sonluğu-şəkilçi birləşməsinin qafiyələnməsi.
  5. Kök sonluğu-şəkilçi birləşmələrinin qafiyələnməsi.
  6. Eyni sonluqlu müxtəlif şəkilçilərin qafiyələnməsi

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 "Şablon:Citation error". http://kitabxana.net/files/books/file/1410968878.pdf.
  2. Rəhim Əliyеv, Ədəbiyyаt nəzəriyyəsi. Bаkı-2008.

Ədəbiyyat[redaktə]

  1. Şamil Dəlidağ (Əsgərov), Azərbaycan dilinin qafiyə lüğəti. Bakı-1997.
  2. Əkrəm Cəfər, Mirzə Ələkbər Sabir şeirinin qafiyə lüğəti. Bakı-2006.
  3. Tərlan Quliyev, Əruz və qafiyəşünaslıq tarixi. VIII-XVI əsrlər. Bakı- 1998.
  4. Tərlan Quliyev, Anadilli əruz vəznli şeirimizin poetik inkişaf yolu. Bakı- 2011.
  5. Elxan Məmmədli, Təcnis sənətkarlığı. Bakı-1998.