Skif padşahlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Skif padşahlığı

Eramızdan əvvəl VIII əsrin sonu, VII əsrin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycanın hərbi-siyasi tarixində kimmerlər və skiflər, həmçinin skiflərlə eyni toplumdan olan saklar və massagetlər mühüm rol oynamağa başladılar. Avrasiyanın qədim sakinləri olan və müxtəlif tarixi dövrlərdə Baş Qafqaz aşırımlarından və Dərbənd keçidindən Cənuba axın edən bu tayfalar Böyük Qafqazın Cənub ətəklərində, Şimali Azərbaycan torpaqlarında möhkəmləndikdən sonra buradan cənuba doğru, Manna ərazisinə və Anadolunun şərqinə də yayılmışdılar. Kimmerlərin adı ilk dəfə Manna ilə əlaqədar olaraq e. ə. VII əsrin son rübündə və e. ə VII əsrin ilk onilliklərində çəkilmişdir. Kimmerlərin bir hissəsi Qara dənizin cənubu ilə Anadoluya, digər hissəsi Dəryal keçidi ilə Qafqaza və Ön Asiyaya yayılmışlar. Kimmerlərlə bağlı bir sıra yer adları (Zaqatala yaxınlığında Qımır və Qımırlı, Qazax-Borçalı bölgəsində Kəmərli, Kəmərqaya, Qəmərli) göstərir ki, onların Azərbaycanın qərbində uzun müddət yaşadıqlarını göstərir.

Kimmerlərin ardınca Skiflərin axınları Azərbaycanda və Ön Asiyada etnosiyasi vəziyyətə təsir göstərdi. Onlar Transqafqaza Dərbənd keçidindən daxil olmuşdular.

Kimmer-Skif-Sak toplumunun tərkibində digər köklərdən olan tayfalarla yanaşı güclü türk toplumları da vardı. "Tarixin atası" heredotun (e. ə. V əsr) öz şəxsi müşahidələrinə əsaslanan məlumatları da bunu sübut edir. Heredotun yazdığına görə, skiflər at südü ilə qidalanırdılar; skiflərə qohum olan massagetlər də onlar kimi geyinir və onlarınkına bənzər həyat sürürdülər. Onlar yeganə bir tanrıya- Günəş tanrısına sitayiş edir, göydə sürətlə hərəkət edən Günəş tanrısına yerdə ən sürətli canlıdan, atdan qurban verirdilər.

Skiflər Mannadan şimaldakı Azərbaycan torpaqlarında və Şimali Azərbaycanın müəyyən hissəsində qüdrətli Skif şahlığı yaratmış, ölkə ərazisində vahid xalqın təşəkkül prosesində iştirak etmiş, dövlətçilik tariximizə öz töhfələrini vermişlər. İlk dəfə Azərbaycan ərazisində hər iki hissəni birləşdirən dövlət meydana gəlmişdir. E. ə. VII əsrin ortalarında bu vahid padşahlığın hökmdarı Tuqdamme olmuşdur. Skif-Massaget hökmdarları da Azərbaycan torpaqlarını yadelli təcavüzlərindən uğurla müdafiə etmişlər.

Skif çarlığı bir neçə on il ərzində Ön Asiyanın hərbi-siyasi həyatında çox mühüm amil olmuşdur. Hələ e. ə VI əsrin 90-cı illərində Skif çarlığı çox zəhmli bir qüvvə sayılırdı. Həmin əsrin ancaq 80-ci illərində "şimalın hökmdarları", yəni Skiflər haqqında həlak olmuş bir xalqdan danışılan kimi danışılırdı.

Skif şahlığı o dövrün ən qüdrətli imperiyalarından biri olan İran-Əhəməni imperiyasını ağır məğlubiyyətə uğratmışdı. Yaxın və Orta Şərqdə geniş işğallar həyata keçirmiş Əhəməni hökmdarı II Kir Azərbaycanın cənub torpaqlarını zəbt etdikdən sonra ölkəmizin şimalını da ələ keçirməyə cəhd göstərmişdir. E. ə. 530-cu ildə Midiya İmperiyası, Lidiya, Babilistan kimi qüdrərli dövlətləri aradan qaldıraraq Mərkəzi Asiyadan Misir hüdudlarına qədər çox geniş əraziləri ələ keçirmiş və bütün işğallara görə "Böyük Kir" adını qazanmış Kir üzərində massagetlərin qələbəsi Azərbaycan dövlətçiliyi tarixinin ən şanlı səhifələrindən biridir. Skif padşahlığı dövründə Azərbaycan mədəniyyəti ilə Avrasiyanın çox geniş ərazilərinə yayılmış skif mədəniyyəti arasında qarşılıqlı əlaqə üçün də əlverişli şərait yaranmışdı. Arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar olunmuş maddi mədəniyyət nümunələri, habelə Azərbaycan ərazisində Skif-Massaget dövründən qalmış yer adları parlaq sübutdur.

Bu çarlıq Azərbaycan coğrafiyasında nisbətən sabit əraziyə malik idi. Bu padşahlıq azı 80 il yaşadı. Çarlığın öz hakim sülaləsi olmuşdur. Çarlar bu sülalənin nümayəndələrini özlərinə bərabər tutur və onlarla hesablaşırdılar. Skif çarı Madinin hakimiyyəti zamanında çarlıq böyük imperiyaya çevrilmiş, Asiyada isə Skif hegemonluğu dövrü başlamışdı. Azərbaycan tarixində skiflərin rolu və əhəmiyyəti böyükdür. Skif tayfaları Qara dəniz sahili Skifiyasının tarixinə də böyük töhfə vermişlər. Onlar Azərbaycandan və qonşu vilayətlərdən buraya skif mədəniyyətinin tərkib hissəsinə çevrilmiş Ön Asiya svilizasiyasının bir çox realiyalarını, o cümlədən incəsənətdə "heyvani üslub" deyilən üslubun bir çox ünsürlərini gətirmişdilər.

Skiflər xüsusən hərbi iş sahəsində mədəniyyətimizə müəyyən təsir göstərmişdilər. Hərb sənətimizə at belindən ox atmaq taktikası skiflərdən gəlmişdir. Heredot yazır ki, Midiyalılar öz oğullarını atıcılıq təlimi keçmək üçün skiflərin yanında şagirdliyə qoyurdular.

Bəzi tarixçilərin verdiyi məlumatlara əsasən Skif çarlığı Zaqafqaziyadan və İrandan ta Kappadokiyayadək çox böyük bir ərazini əhatə edən böyük dövlətə çevrilmişdi. Məhz bu skiflər e. ə VII əsrin 30/20-ci illərində Ön Asiya ölkələrini bir neçə il dəhşətə salaraq "bütün Asiyaya hakim" olmuşdular. Bundan əvvəl midiyalılar darmadağın edilmişdi. Midiyalılar məğlubiyyətə uğrayandan bir neçə il sonra onlar skiflərin hakimiyyətindən xilas oldular. Ön Asiyada Skif padşahlığının tam hökmranlığına demək olar ki, e. ə VII əsrin onuncu illərinin əvvəlində son qoyuldu. Asiyada yeni qüvvə meydana gəldi. Bu qüvvə midiyalılar idi. Onlar skiflərə nəinki müqavimət göstərə bildilər, həm də tezliklə onların hakimiyyətinə tezliklə onların hakimiyyətinə son qoydular və hətta padşahlığın ərazisinə yiyələndilər. Qədim Şərq mənbələrində "Skif padşahlığı" haqqında son məlumatlardan biri e. ə 594-cü ilə aiddir. Padşahlıq ləğv olunmuşdu, lakin skif qrupları Azərbaycan ərazisində yaşamaqda davam edirdilər.

Hazırladı: Yalçın ABDULLAYEV