Turan
Tarixi baxımdan Orta Asiya və Mavərünnəhir adlanan bölgənin adıdır. Geniş mənada isə türklərin yaşadığı bütün əraziləri bildirir. Turan adına ilk dəfə Firdovsinin Şahnamə əsərində rast gəlinir. İran-Turan müharibələrində Əfrasiyabdan da Turan şahı kimi bəhs olunur. Turan sözü XIX əsrdən etibarən həm də idealogiya rəmzinə çevrilib. Bu idealogiya Türk tarixində siyasi, hərbi və mədəni sahələrə öz təsirini göstərib. Azərbaycanda Turançılıq idealogiyasının ən məşhur daşıyıcılarından biri Əli bəy Hüseynzadə olub. Həmçinin tanınmış Azərbaycan şairi və repressiya qurbanı Hüseyn Cavid bu ideologiyanın daşıyıcısı olub və təsadüfi deyil ki öz qızına Turan adı verib. Hazırdasa bu ad Azərbaycanda geniş yayılmış adlardan biridir.
İran mifologiyasında Turan [redaktə] Şehname'ye görə Turan [Iranin bir parçası] hökmdarı Efrasiyab, tanınmış bir döyüşçü və İranın gəlmiş keçmiş ən böyük düşməni idi. Feridunun oğlu Tur yeddinci nəsildən nəvəsi olan Efrasiyab, uzun döyüşlər sonunda Heng-i Efrasiyab deyilən yerdə İran kralı Keyxosrov tərəfindən öldürüldü. Avesta'nın M. Ö 1. minilliyə aid olan Farvardin Yaşt'larında, şərqdə yaşayan və İran xalqının düşməni olan Tūrya xalqından söz edilər. Turan, Tūrya xalqının ölkəsi deməkdir (İran da Arya xalqının ölkəsidir). Xorasansanın şərqində və Amu Derya çayının kənar yanında olar. Gərək Zərdüşt mətnlərində, gərək Şahnamənin ÇinlilerTuran xalqları arasında sayılarlar. İslam mədəniyyətində Turan [redaktə] İslami qaynaqlarda Turan anlayışı ümumiyyətlə Orta Asiya Türkleriyle özdeşleştiril etmişdir. Şahnamə, "Türk" və "Turanlı" sözlərini eyni mənalı olaraq istifadə. Təbəri (838-923) də Turanlılar Türklər olduğu qanısındadır. Buna qarşılıq tarixçi Mesudi (896-956), Efrasiyab'ın öz çağında Türklərə aid olan ölkədə yaşadığı üçün Türk sanıldığını ancaq Türk ola bilməyəcəyini müdafiə edər. Türklər İslamiyetle birlikdə İran mədəni istinadlarını qəbul edərkən, Turan anlayışını da mənimsəmişlər. Qaraxanlı hü kümdarları (11. əsr) Efrasiyab nəslindən gəldiklərini iddia edərlər. Kaşğarlı Mahmud, Divan-ı Lugat-it Türk'te Efrasiyab'ın Türk əfsanəsində adı çəkilən Alp Ər Tunga olduğunu bildirir. Qərb mədəniyyətində Turan [redaktə] 19. əsrin ortalarından etibarən bəzi Qərb etnolog və Dilçilər, Orta Asiya dillərini və mədəniyyətlərini əhatə edən bir anlayış olaraq Turan terminini istifadə etmişlər. Alman doğubilimci Max Müller (1823-1900), Türk, Macar, Hun və Çin dillərini "Turan Dilləri" olaraq təsnifləşdirir. Sonradan Ural-Altay dil ailəsi adını alan varsayımsal dil ailəsi, xüsusilə Alman yazarlar tərəfindən 20. əsrə qədər "Turani bilmə" olaraq adlandırılmışdı. Bu anlayış xüsusilə Macar doğubilimci Arminius Vambery (1832-1913) və Fransız tarixçi Léon Cahun'un (1841-1900) əsərləri ilə Türkiyədə populyarlıq qazandı. Türkiyədə Turan [redaktə] Müasir Türk mədəniyyət və siyasət həyatına Turan anlayışı 1896-da Nəcib Asım'ın Léon Cahun'den tərcümə etdiyi Asiya tarixi adlı kitabı girdi. Qısa müddət sonra Turan, Çar Rusiyası rəhbərliyindəki Asiya Türklərini "qurtarma" mübarizəsinin duyğu yüklü bir simvolu halına gəldi. 1910'larda sosioloq Ziya Gökalp (1876-1924), şairMehmet Emin Yurdakul (1869-1944) və yazıçı ideoloq Hüseyin Nihal Atsız (1905-1975) Turan idealını müxtəlif yönləri törətmişdilər. Turan adlı məskunlaşmalar [redaktə] Türk Dünyasının dörd bir bucağında Turan adında yaşayış yerləri vardır. 1.Tuva Respublikası: Sayan Dağlarının cənub-şərqində Tuva Respublikası içində 6000 şəxsiyyət əhalisi ilə Turan adlı bir şəhər vardır. Tuva Respublikasının Piy-Həm Bölgəsi içindədir. 1885-ci ildə qurulduğu deyilər. 1945-ci ildə şəhər mahiyyətindədir qazanmışdır. Turan şəhərinin telefon kodu 7 39435 şəklindədir. Turan şəhəri Turan-Uyuk hövzəsində iştirak etməkdə olub Turan akarsuyu (Uyuk akarsuyu qolu) yanındadır. Tuva Respublikasının paytaxtı Kızıl'dan 74 km kuzeybatıda iştirak edər. Yenisey adında M54 federal yolun üzərində yerləşir. Aldan Maadır yəni altmış döyüşçü əhəmiyyətlidir. Bu bölgədə kerestecilik məşhurdur. Məna ayrımlar [redaktə] Turan - Orta Asiya bölgəsi. "Turan" - Kazakistanda bir universitet adıTuran - Etrüsk mifologiyanı güc ilahəsi. Turan - Tuvada (1945) də şəhər olan yaşayış vahididir. Туран - Vyetnam içində Danang da Köhnə şəhər olaraq bilinən iştirak . Turan - Azərbaycanda Şəki rayonunda bir köy.Turan - İkinci Dünya Döyüşündə Macarıstan tankları. Turan - Konan Dastanı içində bir devlet.Turan Air - Azerbaycanhavayolları.Pa nturanizm və pantürkizmTuran - Şərqi Asyada bir dağ.Turan-bik - Əfsanəvi bir Türk kadını.Turan-Dünyadakı Bütün TÜRKLERİ birləşdirmə prinsipi Turançılıq Vikipediya, azad ensiklopediya İdarə edilməmiş Turançılıq, bütün Ural-Altay tayfalarının birliyini müdafiə edən siyasi fikir. Finlilərin, Macarlar, Estonlar, Rusiya içindəki Fin-Ugor qövmləri; Tunguzlar, Moğollar veTürklerin bir araya gətirilməsi olaraq ortaya çıxmışdır. (Baxın: Fin-Ugor qövmləri, Tunguzlar, Moğollar) [kaynak ifadə edilməli] Ancaq günümüz Türk Siyasi Literatürü'nde digər Turanı qövmləri çöldə buraxaraq, dünyada bütün türklərin tək dam altında birləşdirilməsini hədəf alan "Türkbirlikçilik" mənasını daşımaqdadır. [Kaynak ifadə edilməli] Rusiya 'da 1905 İnqilabından əvvəlki günlərdə Azəri və Tatar aydınlı arı tərəfindən ortaya atılmış, 1908də II. Hökumətin elanından sonra Türkiyədə də geniş əks-səda tapmışdır. İttihat və Tərəqqi rəhbərliyi içində Ziya Gökalpın başını çəkdiyi Turançı görüşlər suveren olmuşdur. Devrik Osmanlı Komandiri Enver Paşa, 1918-1922-ci ildə, qarışıqlıq içində olan Rusiyada Turan fikirini canlandırmağa çalışarkən şəhid edilmiştir.tad Ziya Gökalpın bir manzumesinden istifadə etdiyi aşağıdakı beyt, Turançı düşüncənin xülasəsi sayılır: Vətən nə Türkiyədir Türklərə, nə Türkistan ; Vətən böyük və ömürlük bir ölkədir: Turan. Mündəricat [gizlə] 1 Türkiyədə Turançılıq 1.1 Osmanlı dönemi1.2 Respublika Dövründə Turançılıq 1.2.1 1920'ler1 .2.2 1930cu və Turancılığın Yenidən Canlanması1.2.3 1944 Tevkifatı1.2.4 1945 Sonrası2 Macarıstanda Turancılık3 Digər ölkələrdə Turancılık4 Ədəbiyyat Türkiyə 'də Turançılıq [dəyişdir] Osmanlı dövrü [redaktə] 1927də 10 Lirə Türkiyədə xarici Türklərə istiqamətli maraq 1890'larda başladı. Fransız tarixçi Léon Cahun'ün Asiya Tarixinə Giriş: Türklər və Moğollar adlı əsərinin Nəcib Asim tərəfindən edilən Türkçe tərcüməsi (1896), Türkçü hərəkətin dönüş nöqtələrindən biri idi. Daha əvvəl Türkcədə xüsusi bir məna daşımayan Turan anlayışı Cahun'ün əsəri sayəsində məşhurluq qazandı. 1904də Yusuf Akçuranın, Osmanlıcılık və İslamcılık axınlarına qarşı Türkçülüyü müdafiə edən Üç Tarz-ı Siyasət adlı təsirli kitabçası nümayiş olundu. 1908də "Türk deyə xatırlanan bütün qövmlərin keçmişdəki və günümüzdəki vəziyyət, fəaliyyət və əsərlərini öyrənmək və öyrətmək" məqsədiylə İstanbulda Türk Dərnəyi quruldu. Dərnəyin qurucuları Yusuf Akçura, Nəcib Asim (Yazıksız), Velet Çələbi (İzbudak), Rza Tofiq (Bölükbaşı) və İstanbul Universiteti professorlarından Agop Boyacıyan idi. [1] 1911-ci ildə yenə İstanbulda qurulan Türk Yurdu Cəmiyyəti, mədəni işlərin yanında Orta Asiya Türklərinə istiqamətli birbaşa siyasi görüşlər də irəli sürdü. Məmməd Əmin (Yurdakul) un öndərlik etdiyi cəmiyyətin qurucuları Yusuf Akçura, Əhməd Ağaoğlu və Hüseynzadə Əli (Turan) kimi Rusiya immiqrantları idi. 15 Mart 1912də qurulan Türk Ocağı, Türkçü və Turançı hərəkətin əsl mərkəz nöqtəsi oldu. 1912 ilə 1930 illəri arasında bu təşkilat, Türkiyənin ən təsirli siyasi / ideoloji düşüncə mərkəzi olaraq xidmət etdi. Türk Ocağı'nın qurucuları arasında, yuxarıda adı çəkilən şəxslərə əlavə olaraq Zeki Velidi (Togan), Rəşid Qalib, Ferit Tək, Hamdullah Suphi (Tanrıöver), Xalide Edip (Adıvar) və Adnan Adıvar kimi ziyalılar var idi. [2] 1913dən etibarən Türk Ocağı və ümumiyyətlə Turançı düşüncə, İttihat və Tərəqqi rəhbərliyinin tam siyasi dəstəyini qazandı. İttihat və Tərəqqi hərəkətinin "rəsmi" ideoloqu olan Ziya Gökalp, Turançı düşüncənin başlıca spikeri idi. Ziya Gökalpın yanında, hikâyeci Ömər Seyfəddin Turan fikirinin popülerleşmesine iştirak bulundu.Mehmet Emin Yurdakul'un 1918də Turana Doğru adıyla yığdığı şeirlər, Halide Edip'i Yeni Turan romanı, Ömər Seyfəddini Sabahkı Turan Dövləti adlı risaləsi, Fuad Köprülü 'nün Turan başlıqlı ibtidai məktəb oxuma kitabı, 1913-1918 aralığında Turan fikirini yaydılar. I. Dünya Döyüşü başlanğıcında nəşr olunaraq (1914) İttihat və Tərəqqi rəhbərliyi tərəfindən müxtəlif dillərə çevirilen Türklər bu müharibədə Nə qazana bilərlər adlı təbliğat risalesinin yazıçısı Munis Tekinalp (əsl adı moize Kohen), döyüşün ana hədəfinin Turan'ı qurtarmaq olduğunu müdafiə etdi. [3] Enver Paşanın Dekabr 1914də girişdiyi ilk hədəfi Ərzuruma qədər irəliləmiş rusları yurddan atmaq olan Sarıqamış taarruzunu ikinci strateji hədəfi Kafkasyaüzerinden Orta Asiyadakı türklərə çatmaq və bu yolla I. Dünya Döyüşündən Osmanlını qalib çıxarmaq idi. Ancaq bu cəhd, 23.000 Osmanlı əsgərinin şəhid olduğu bir məğlubiyyətlə nəticələndi. 1918 yazında Enver Paşanın qardaşı Nuru Paşa (Killigil) əmrində bir Türk birliyi, Bolşevik İnqilabı səbəbiylə qarışıqlıq içində bulunanAzerbaycan və Dağıstan 'ı Rus işğalından qurtararaq müstəqilliyini elan etdi. Turan'ı qurmağa istiqamətli bu cəhdə də, Osmanlı Dövlətinin digər cəbhələrdə uğradığı uduzma səbəbiylə, Noyabr 1918də son verildi. Respublika dövründə Turançılıq [dəyişdir] 1920-ci ildə [redaktə] Milli Mübarizəyə İttihat və Tərəqqinin Türkçü və Turançı heyətləri əhəmiyyətli bir rol oynadığı halda, TBMM hökuməti 1920dən etibarən Turançı axına qarşı qəti bir rəftar etdi. Bunda Sentyabr 1920də Sovet rejimi ilə Ankara arasında qurulan diplomatik yaxınlığın təsiri vardı. Turancı düşüncənin tanınmış öndəri Ziya Gökalp 1923də Ankarada Matbuat Müdirliyi tərəfindən nümayiş olunan Türkçülüyün Əsasları adlı əsərində Turançılığı "uzaq məfkurə" elan edərək, Türkiyə dövlətinin quruluşunu əsas alan yeni bir Türkçülük tərifi gətirirdi. Göyalp bu əsərinin basımından iki ay sonra Mustafa Kemaltarafından millət vəkili namizədi göstirildi. Məmməd Əmin Yurdakul Turana Doğru adlı şeir kitabının yeni nəşrində bəzi şeirlərini dəyişdirərək Turan sözcüyünün yerinə vətən sözcüyünü gətirdi. Ahmet Ağaoğlu, Xalide Edip və Yusuf Akçura, 1922 və 1923də müxtəlif vəsilələrlə Turancılıktan vaz keçdiklərini bəyan etdilər. [4] 1930cu və Turancılığın yenidən canlanması [dəyişdir] Respublika dövründə Turançılığı üstü bağlı bir şəkildə də olsa müdafiə edən ilk əsər, Rəşid Saffet Atabinen'in 1930da nümayiş olunan Türklük və Türkçülük İzləri adlı kitabı idi. Kitab, Türk Ocağı təşkilatı içində sürətlənən bir mübahisə mühitində nümayiş olunmuşdu. 1931-ci ildə Türk Ocaqları Atatürkün əmri ilə bağlanıldı. 1932də Rəşid Galip'in əmri ilə universitetdən uzaklaştırıldıktan sonra yeddi il Almaniyada qalan Zeki Velidi Togan, 1939da Türkiyəyə döndükdən sonra yayımladığıBugünkü Türkistan və Yaxın Mazisi adlı əsərində, yaxın gələcəkdə reallaşmasını ümid etdiyi Turan xəyalini izah etdi. 1930larda yenidən güclənən Türkçü-Turancı düşüncənin ən radikal spikeri Hüseyn Nihal Atsız idi. Atsız 1931-1932də Atsız məcmuə, 1933-1934 və 1943-1944-cü ildə də Orhun: Aylıq Türkçü Mecmua'nın nümayiş etdi. 1939da Bozkurt jurnalını çıxaran Reha Oğuz Türkkan ilə 1943də Samsunda Kopuz adlı Türkçü jurnalı başladan Fəthi Tevetoğlu bu dövrün digər Turançı fikir öndərləri arasında tapılırdı. 1941-1944 illərində Orxan Seyfi Orhon Çınaraltı adlı Türkçü jurnalı idarə etdi. Bu jurnalda yazan təqaüdçü general Hüseyn Hüsnü Əmr Erkilet, "Hər Türkçü Turancıdır, hər Turancı Türkçüdür" deyirdi. 1944 Tevkifatı [redaktə] Ana maddə: İrqçilik-Turançılıq iddiası Nazı Almaniyasının məğlub olmağa üz tutması və Türkiyənin İngiltərə-ABŞ ittifaqına yaxınlaşmasıyla Türk mətbuatında Turancılara istiqamətli sərt tənqidlər boy göstərdi. Faris Erkman 1943də nümayiş olunan Ən Böyük Təhlükə adlı kitabında "Pantürkist, Turançı, irqçi kuklalara" hücum edərək, onları xarici dövlətlərin xidmətində olmaqla günahlandırdı. "Milli Şef" İsmət İnönü, Baş qərargah Başçısı Marşal Fevzi Çakmak'ı Yanvar 1944də təqaüdə sevkettikten sonra, 3 May 1944də İstanbul və Ankarada Türkçü gənclərin təşkil etdiyi Kommunizmi Telin mitingleri edildi. 9 May 1944də Şükrü Saraçoğlu hökuməti, aralarında Nihal Atsız, Zeki Velidi Togan, Reha Oğuz Türkkan, Nejdet sancar, Fəthi Tevetoğlu və Alpaslan Türkeş'in də olduğu 30 qədər Türkçü-Turancı'yı həbs etdi. Bir ilə yaxın məhbus qalan şübhəlilər, daha sonra, özlərinin tabutlara yerləşdirilib işgəncə edildiyini irəli sürdülər. 29 Mart 1945də Türkçülük iddiası şübhəlilərindən onu ağır həbs cəzalarına məhkum edildi. Ancaq eyni ilin Oktyabr ayında Əsgəri Yargıtay məhkumiyyət qərarlarını əsasdan pozdu. [5] 1945 Sonrası [redaktə] 1950-ci illərdə Demokrat Partiya və daha sonra da Marşal Fevzi Çakmak'ın qurduğu Millət Partiyası içində iştirak edən və müstəqil təşkilatlı bir quruluş göstərməyən Turançı hərəkət, o illərdə siyasətə suveren olan anti-kommunizm düşüncəsinin təmin etdiyi zirehə bürünərək fikirlərini savundu.1969 'da ad dəyişdirərək Milliyyətçi Hərəkət Partiyası olan Respublikaçı Kəndli Millət Partiyası, köhnə Turancılardan bir çoxunu bünyəsində yığdı. Macarıstanda Turançılıq [dəyişdir] Turán ləqəbli tank (Kubinka Tank Muzeyi, Moskva) Orta Asiya mənşəli bir xalq olan Macarlar'da Orta Asiyadakı qohum millətlərə istiqamətli maraq 1890'larda böyük bir sürətlə inkişaf etdi. 1910-ci ildə aristokrat mənşəli həddindən artıq sağçı siyasətçi və tarixçi Qraf Pál Telekız öndərliyində Budapeşt 'də Turan Cəmiyyəti (Turani Társaság) quruldu. Bir çox məşhur ictimai şəxsiyyəti, elm adamlarını və ulusçu şairləri əhatə edən cəmiyyətin məqsədi "Avropadan Asiyaya, Dévény'den Tokyo'ya qədər Turan'ı axtarmaq," "qardaş millətlər arasında, Macarları rəhbərliyində birliyi təmin etmək və Turançı birlik şüurunu yaymaq" idi . [6] "Turancılığın, yəni Macar olmanın birinci tapşırığı (...) Turan idealını öyrənmək və bunu yaymaq" idi. [7] Macar Turan Cəmiyyəti 1913dən etibarən Turan adlı bir jurnal nümayiş etdi. 1920-ci ildə doqquz Turançı cəmiyyət və birliyin iştirakıyla Macarıstan Turan Federasiyası (Magyarország Turani Szövetség) quruldu. Macarıstandakı Turancı hərəkətin Türkiyə ilə az qala eyni günlərdə təşkilatlanması, Turancı fikirlərin fəaliyyəti qədər, belkiAlman İmperatorluğunun I. Dünya Döyüşü ərəfəsində Rusiyaya istiqamətli siyasətləriylə də əlaqədardır. Necə ki Macar Turan Cəmiyyətinin lideri Qraf Pál Telekız II. Dünya Döyüşü əsnasında Hitler Almany Asi'nin dəstəyi ilə Macarıstan baş naziri olacaq (1941). Qafqaz qəhrəmanı Nuru Paşa da uzun illər Almaniyada yaşadıqdan sonra 1938-ci ildə Türkiyəyə dönərək Hitler Almaniyasının dəstəyi ilə bir silah fabriki qurdu; 1941-ci ildə Almaniyanın Ankara səfiri Franz von Papen vasitəsilə Türkiyədəki Turançı hərəkata gizli dəstək təmin etdi. Nuru Paşanın Alman Xarici işlər nazirliyinin Türkiyə işlərindən məsul məsləhətçisi Ernst Woermann vasitəsilə köçürdüyü görüşlər, Almaniyada Turançılıq Masasının və SS Şərq Türkistan alayının qurulmasında rol oynadı. [8] Digər ölkələrdə Turançılıq [dəyişdir] Kazan'lı Abdullah Ahsan tərəfindən çıxarılan Yeni Turan jurnalı 1931-ci ildə başlayaraq Finlandiyada Türkçe və Fin olaraq nümayiş olundu. Jurnal Sovet əleyhdarı və Alman tərəfdarı yazılara yer verirdi. Ədəbiyyat [redaktə] ^ Füsun Üstel, Türk Ocakları (1912-1931), Əlaqə Y. 1997, s. 15-42. ^ Age s. 51 vd. ^ Jacob Landau, Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation, London 1981, s. 34-35. ^ Landau, ages 74-78. ^ Landau, ages 116-117. [Kaynak ifadə edilməli] ^ Tarık Demirkan, Macar Turancılar, Tarix Vəqfi Oxatan. 2000, s. 27, 28. ^ agy ^ Uğur Mumcu, 40ların Cadı Kazanı, Tekin Y. 1990. Kateqoriya: TurançılıqTurancılık
