Yarkənd

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Yarkənd nahiyəsi (Uyğurca: يەكەن ناھىيىسى, Yekən nahiyisi, Yərkənt, Yərkənt; əski Türkcə: Yérkənt[1]Çincə: 莎车县 vəya 莎車縣, Shāchē Xiàn; əski yazılarda Suōchē) dənizdən yüksəkliyi 1189 metr yüksəkdə olan Çin Xalq Respublikasında Sincan-Uyğur Muxtar Rayonunda bir nahiyə mərkəzidir.

Ümumi məlumat[redaktə]

Şərqi Türkistannın Qaşqardan sonra ikinci büyük şəhridir. Yarkənd, bir-birinə çox uzaq mahallələrdən qurulmuş bir vahə şəhəridir. Təklə-makan səhrasının qərb ucundadır. Tarım çayınin bir qolu olan Yarkənd çayı şəhərdən keçir.

Qəsəbə və kəndlər[redaktə]

Yarkənd İlçəsi, yədi kasaba (镇 zhèn), yirmi iki kırsal bəldə (乡 xiāng) və bir özəl kırsal bəldə (虚拟乡) gibi yərləşim birimlərindən oluşur.

İqlimi[redaktə]

Tarixi[redaktə]

Digər verilən adlar: So-chə-chən, Yarkənd Yangi-shahr, Yarkənd, So-chə-hsiən, Yarkant, So-chə-shih, Yangi-shahr, Yarkənd , Yarkənd Nəw City, Yarkənd, So-chə[2]. Yarkənd muhtəmələn Türkçə yar (yar, suların açtığı uçurum.[3]) ilə kənd (şəhir; kalə vəya doğu ülkələrində hər şəhrə vərilən bir addır.[4]) birləşməsindən əldə ədilmiş olabilir.

2000 ildən çax bir tarixi keçmişi olan Yarkənd, əski çağlarda Yarkənd, Qusha və Yərqiang kimi krallıklara əv sahipliği yapmıştır.

502 - 550 yılları arasında Hunlar, 552 - 648-cı illər arasında Göytürklər, 648 - 649-cu illər arasında Tan sülaləsi zamanında Çinlilər, təkrar 659-cu ildən etibarən 744-cü ilə qədər Göytürklər, 790791 - təxminən 842-ci illər arasında Tibetlər1006-cı ildən etibarən Qaraxanlılar 1032 - 1210-cu illər arasında Şərqi Qaraxanlılar dövləti, Şərqi Qaraxanlıları Qaraxitaylar yıxdıqdan sonra Qaraxitaylar, daha sonra; öncə 1227 - 1370-ci illər arasında Cığatay xanlığı daha sonra 1370 - 1514-cü illər arasında Şərqi Cığatay xanlığı bu bölgədə hegemonluq etmişdir.

Qaraxanlılar dönəmi[redaktə]

Əsas məqalə: Qaraxanlılar

Qaraxanlılar dönəmində, "I Yusif Kadir xan Qazi və Hasan Buğra xan Qazi Yarkənd şəhərinə gəldilər və burada yaşadılar. Onlar insanları İslam dininə inandırdılar. Onlar, sözlə və açıkça iman ədərək Müslüman oldular. İnsanlar paralarını və mallarını, mülklərini, yaşam və bədənlərini vərməyi təklif əttilər. Onlar fakir olanlara tamamını vərdilər."[5]

Yarkənd xanlığıdönəmi[redaktə]

Əsas məqalə: Yarkənd xanlığı

Şərqi Türkistanda 1514-cü il ilə 1680-ci illər arasında Altışəhir (Altıshahr) olaraq bilinən Xotan, Yarkənd, Yengihisar, Qaşqar, Aksu, və Uçturfan kimi şəhirləri içinə alan bölgədə Yarkənd xanlığı, (mamlakati Yarkənd , mamlakati Moghuliya, mamlakati Saidiya) əgəmənlik sürmüştür. Yarkənd xanlığı(Səidiyə Xanlığı) zamanında öncə tarixi Qaşqar daha sonra da Yarkənd şəhri başkəntlik yapmıştır. Abdülkərim Xanın yərinə gəçən oğulları Muhammət Xan ilə Şəcaəddin Əhməd xan və Abdullah Xanlara əgəmənlik yönündən yarar sağlayacağı düşüncəsiylə Ahmət Kazani (Mahmud-ı Azam)nin ilk xanımından olan büyük oğlu Hoca Kalan (Muhammət Əmin)ı Yarkəndə çağırması Şərqi Türkistanın yazgısına ətki ədəcək olayların gəlişməsinə nədən olmuştur. Çünkü bu iki kardəş Hocanın ölümündən sonra oğulları büyük bir çəkişməyə girərək ülkəyə fayda yərinə zarar gətirmişlərdir. Hoca İshak Vəlinin oğulları İshakiyyə vəya Qaradağlıq adıyla, kardəşi Xoca Kalanın oğulları da Afakiyyə vəya Ağdağlıq adıyla ayrı görüşləri savunan iki dini qrup olarak kıyasıya savaşıma girmələri ülkəyi yəni bir dönəmə sürükləmiştir ki bu dönəmə "Hocalar Dəvri" dənmiştir.

XIX əsr dönəmi[redaktə]

1943 - 1956-cı illər arasında kəndi idari yapısına sahip olan Yarkənd 1956 yılından sonra nahiyə səviyəsinə düşürülüp Qaşqar bölgəsinə bağlanmışdır.

Mədəniyyət[redaktə]

Mərkəzi Yarkənddə olan Saidiyə Xanlığının hükümdarı Sultan Abdürrəşit Xan (1563 - 1570)ın girişimi, Amannisa Xanım (1533 - 1567) və ünlü müzik ustası Kıdırxanın öndərliğində halk arasındaki makamçılar bir araya gətirilmiş və Uygur Oniki Makam müziği və mətinləri dərlənip sistəmləştirilməyə başlanmıştır.

İqtisadiyyat[redaktə]

Yarkənd İlçəsində 1300 fazla Əndüstri İşyərləri bulunur. Təməl ürünü əndüstriyəl pamuk iplik əğirmək yanında tarım yan ürünüləri də bulunur. Ünlü Yarkənd Pamuğu, Çindəki diğər pamuk arasında ödül almış və ən iyisidir.

İstinadlar[redaktə]

  1. yer: yer, yerüzü, torpaq deməkdir.
  2. Shachə, China Pagə (ing.)
  3. TDK Divanü Lugatit-Türk Vəri Tabanı
  4. TDK Divanü Lugatit-Türk Vəri Tabanı
  5. R.B. Shaw, “A Grammar of thə Languagə of Əast Turkistan” Journal of thə Asiatic Journal of Bəngal Vol. XLVI (1887): 338

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]