Öskemen

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Öskemen
qaz. Өскемен
Ust1.jpg
Bayraq Gerb
Bayraq Gerb
49°57′ şm. e. 82°37′ ş. u.
Ölkə  Qazaxıstan
Vilayət Şərqi Qazaxıstan
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub 1720
Sahəsi 540 km²
Mərkəzin hündürlüyü 283 ± 1 m
İqlimi kəskin kontinental
Saat qurşağı UTC+6
Əhalisi
Əhalisi 346,127 nəfər
Rəsmi dili Qazax dili
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +7 7232
Poçt indeksi F0*****
Öskemen xəritədə
Öskemen
Öskemen
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Öskemen (qaz. Өскемен, rus. Усть-Каменогорск) - Qazaxıstanda şəhər. Şərqi Qazaxıstan vilayətinin mərkəzi. Ölkənin şərqində ən böyük yaşayış məntəqəsi.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Öskemen şəhəri nisbətən gəncdir. Şəhərin yerləşdiyi ərazidə vaxtilə qıpçaqnayman tayfaları yaşayırdılar. Bu tayfalar XV əsrdə Qazax xanlığının hakimiyyəti altına girmişlər. XVIII əsrdə cunqarlarla baş verən müharibə nəticəsində xanlıq bu torpaqları itirmişdir.

Öskemenin qurulma tarixi 30 avqust 1720-ci il hesab edilir[1]. Beləki bu zaman Rusiya imperiyası İrtış çayı yaxınlığında Ust-Kamenoqorsk qalasını saldırmışdır. Elə həmin illərdən qala ətrafına köç başlayır. Gəlmələr arasında Sibir kazakları üstünlük təşkil edirdilər. 1762-ci ildə Polşaya qaçmış "Köhnə inananlar" təriqətinin üzvlərinin yenidən ölkəyə qayıtmalarına və yeni salınan qalanın ətrafında yaşamağa icazə verilir. 1868-ci ildə Ust-Kamenoqorsk şəhər statusu aldı[2].

İmperiyanın süqutundan sonra Ust-Kamenoqorskda kommunistlərin əlinə keçir. Onlar şəhərdə iki sovet yaradırlar. Bir qrum eser və menşeviklərdən, digəri isə bolşeviklərdən ibarət idi. Ancaq birinci sovet hökümətinin ömrü qısa olur. 10 iyun 1918-ci ildə rus kazak dəstələri şəhəri ələ keçirirlər. Sovet hakimiyyəti ikinci dəfə 10 dekabr 1919-cu ildə Qızıl ordunun sayəsində qurulur.

26 avqust 1920-ci ildə RSFSR tərkibində Qırğızıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası yaradılır. Ust-Komenoqorsk da bu bölgənin tərkibinə qatılır. 1939-cı ildə şəhər Şərqi Qazaxıstan vilayətinin mərkəzinə çevrilir.

Müasir dövrdə Qazaxıstanda şəhər rəsmi olaraq Öskemen adlandırılır. Bu ad əsasən qazaxlar tərəfindən istifadə edilir[3]. Şəhərdə yaşayan ruslar isə əvvəlki kimi Ust-Kamenoqorsk adını işlədirlər[4].

Coğrafiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Öskemen paytaxt Nur-Sultandan 947 km qərbdə, Ulba çayının İrtışa töküldüyü ərazidə yerləşir. Şəhər kəskin kontinental iqlimə malikdir. Maksimum temperaturun ən böyük göstəriciləri iyulda +43°, yanvarda +8°, minumum temperaturun ən kiçik göstəriciləri isə yanvarda -49°, iyulda isə +4° olmuşdur.

Əhalisi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Etnik quruluşu[redaktə | mənbəni redaktə et]

2020-ci ilin qeydiyyatına əsasən şəhər əhalisi 346127 nəfərdir. Bu göstərici ilə Öskemen Qazaxıstanın ən böyük 8-ci şəhəridir. Tarixən şəhər əhalisinin payında ruslar üstünlük təşkil etmişdir. Son zamanlar qazaxların sayı artır.

Milli tərkib (2020)
Millət Əhalinin sayı
(nəfərlə)
Əhalinin faizlə göstəricisi
ruslar
176 606
51,02 %
qazaxlar
158 057
45,66 %
almanlar
2557
0,74 %
tatarlar
2539
0,73 %
ukraynalılar
1399
0,40 %
azərbaycanlılar
881
0,25 %
çeçenlər
612
0,18 %
koreyalılar
601
0,17 %
özbəklər
418
0,12 %
belaruslar
354
0,10 %
ermənilər
312
0,09 %
qırğızlar
167
0,05 %
uyğurlar
156
0,05 %
digərləri
1468
0,42 %
Ümumi
346 127
100,00 %

Din[redaktə | mənbəni redaktə et]

Öskemen əhalisinin əksəriyyəti islam dininə mənsubdur (70%)[5]. Şəhərdə 5 məscid fəaliyyət göstərir. İkinci böyük icma isə xristianlardır. Xristianların provaskav, protesnat və katolik kilsələri mövcuddur. Kilsələrin ümumi sayı isə 21-dir. Həmçnin şəhərdə azsaylı yəhudilər üçün sinaqoq tikilmişdir.

İqtisadiyyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qazaxıstanın şərq rayonları faydalı qazıntıları ilə zəngindir. Hələ orta əsrlərdən bu ərazilərdə dəmir filizi, qızıl, mis, qurğuşun, sink, kobalt və s. digər metalların yataqları olması məlumdur[6]. Öskemen şəhəri ölkənin əlvan metalurgiya mərkəzi hesab edilir[7].. İkinci dünya müharibəsindən sonra burda qurğuşun-sink kombinatı və Ulba metelurgiya zavodu istifadəyə verilir. Bu müəssisələr indi də fəaliyyət göstərir.

1952 və 1960-cı ildə Öskemen SES və Buxtarma SES-ləri işə salınmışdır. Şəhər həm də Şərqi Qazaxıstanın əsas energetika mərkəzi adını qazanmışdır. Maşınqayırma sənayesi XX əsrin 50-ci illərindən inkişaf edir. 1958-ci ildə tikilən "Vostokmaşzavod" ilk belə zavoddur. 2003-cü ildə Qazaxıstanda ən böyük avtomobil yığılması üzrə "Asiya-Avto" zavodu inşa edilmişdir.

Ekologiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sənayenin inkişaf etdiyi şəhər çirklənməyə məruz qalmışdır. Əsasəndə metalurgiya müəssisələri ətrafa zərərli tulantılar buraxırlar. Bunlara azot dioksidi, fenol, benzol, hidroksid natriya, sink, xlor və s. digər maddələri aid etmək olar. Öskemenin Qazaxıstanda tənəffüs və immunitet sistemi xəstələrinin sayına görə liderdir. Qazaxıstanın ən çirkli çayları Şərqi Qazaxıstan vilayəti ərazisindən keçən çaylardır. Su hövzələrini sənaye və şəhər tullantıları ilə çirklənir. Zavod və fabriklərin ətrafındakı torpaqlar tullatılardan əkin yararsız hala gəlmişdir. Sənaye inkişaf etdikcə çirklənən sahələr də artır.

Nəqliyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şəhərdə iki avtovağzal işləyir. Bu avtovağzallardan həm ölkənin digər bölgələrinə, həm də xarixi ölkələrə səfərlər həyata keçirilir. Şəhər daxilində həmçinin tramvay fəaliyyət göstərir. Ancaq onun sərnişin daşınmasında payı azdır. Bununla yanaşı 4 dəmiryol stansiyası tikilmişdir. Öskemen Beynəlxalq Hava Limanı 1998-ci ildən fəaliyyətdədir. Hava limanı 2018-ci ildə 393034 sərnişinə xidmət göstərmiş və 662 ton yük daşımışdır.

Mədəniyyət[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şərqi Qazaxıstan dram teatrı

Öskemendə Şərqi Qazaxıstan vilayətinin dram teatrı,flarmoniyası, 3 mədəniyyət və idman sarayı, 3 muzey, 5 kitabxana və 3 kinoteatr fəaliyyət göstərir.

Şəhərdə ən məşhur idman növü buzüstü hokkeydir. 1955-ci ildə yaradılmış "Torpeda" klubu Öskemeni SSRİ məkanında təmsil edirdi[8]. Klub bu idman növündə flaqman ünvanını indidə saxlayır.

Qazaxıstanın "Altay" və "Atameken" telekanalları qərargahı Öskemendə yerləşir. Bundan başqa şəhər 9 radio və 10-dan artıq qəzetə malikdir.

Qardaşlaşmış şəhərlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Cənubi Koreya Kannın, Cənubi Koreya
Türkiyə Bursa, Türkiyə
Rusiya Barnaul, Rusiya
Belarus Barnaul, Belarus
Monqolustan Ölgi, Monqolustan
İsrail Yokneam İlit, İsrail

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Encyclopædia Britannica on-line
  2. "История Усть-Каменогорска в датах". 2019-07-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-12-04.
  3. "oskemen.vko.gov.kz / ГлавнаяОпросы". oskemen.vko.gov.kz. İstifadə tarixi: 10 April 2018.
  4. "Ust-Kamenogorsk city, Kazakhstan overview, history, photos". aboutkazakhstan.com. İstifadə tarixi: 10 April 2018.
  5. "Domestic policy". www.oskemen.kz. April 19, 2001. July 22, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 25, 2011.
  6. "Oskemen Travel Guide". Caravanistan (ingilis). İstifadə tarixi: 2019-11-27.
  7. "Государственный архив Восточно-Казахстанской области". (#parameter_ignored_suggest)[ölü keçid]
  8. "Андрей Соловьёв: «Лучшие хоккейные годы прошли в Устинке»". Торпедо, официальный сайт (rus). 4 октября 2017. 2017-11-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-08-13.