İrredentizm

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

İrredentizm və ya yayılmaçı millətçilik, italyan mənşəli bir söz olub, dil, din, soymədəniyyət birliyi olduğu halda bir dövlətin sərhədləri xaricində olan xalq ilə sözü gedən dövlətin birləşməsi fikridir.

Yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

Ancaq mənşə etibarilə mənfi bir mənası vardır. Türkiyə etimologiya lüğətində bu sözün "xarici ölkə torpaqlarındakı soydaşları bəhanə edərək yayılma siyasəti" mənasına gəldiyi bildirilir.[1] Ümumilikdə də siyasi sahədə də bu mənada işlədilməkdədir. Bir dövlətin öz sərhədinə yaxın yaşayan soydaşlarının yaşadığı bölgələri özünə birləşdirmə siyasətinə deyilir. Türk Dil Qurumu bu qavrama türkcə alternativ olaraq qurtarmaçılıq sözünü təklif edir.[2]

Dünyada irredentizm[redaktə | əsas redaktə]

Milli birləşmə üçün XIX əsr italyan hərəkatından törəmiş bir termindir. Bu mənada İtaliya ilə mədəni və etnik əlaqələri olan ancaq yeni İtalyan dövlətinin idarəçiliyindən kənarda qalan Trente, Dalmasiya, TriesteFime nəzərdə tutulmaqdadır. Bu səbəblə bu bölgələr doğulmaqda olan milli cəmiyyət üçün "yenidən qurtarılmağı" gözləməkdə idi. Termin siyasiişləyişə XX əsrdə keçmişdir. Mayall irridentizmi milli öz taleyini təyin düşüncəsinin bir forması olaraq dəyərləndirməkdədir. Heç şübhəsiz, bəzən də pisləyici mənada, müəyyən bir bölgədə hakim olan status-kvonu millətçi və ya etnik kriteriyalar baxımından dəyişdirməyə çalışan siyasətləri ümumiləşdirmək üçün istifadə olunur. İrredentizm xüsusilə dövlət mərkəzli sərhəd bölgələrinin bir etnik qrupu ayırdığı ya da böldüyü, daha əvvəllər birləşmiş bir sistem üzərində xarici bir nəzarətin (məsələn müstəmləkəçi) yaradılmasına çalışıldığı zamanlarda yaranır. Bu zaman "irredantia" "itkin torpaqlar" olmaqdadır. Bunun bir nəticəsi olaraq irredentizm beynəlxalq arenada potensial və ya mövcud bir toqquşma qaynağı kimi görünür. Bunun üçün örnəklər hal-hazırda da çoxdur. Buna görə argentinalılar Folklendə haqq iddia edərkən ispaniyalıların Cəbəlütariqə haqq iddiaa etməsi irredentizmin müstəmləkəçiliyə qarşı münasibətini təmsil etməkdədir. Etnik irredentizmə Somalinin EfiopiyaKeniyadakı Somali xalqlarının Böyük Somali adı ilə bir yerə gətirilməsi tələbləri ilə ya da müstəqillik dövründə bəzi kiprli rumlar tərəfindən irəli sürülən Yunanıstan ilə enozis ya da birlik iddiaları ilə nümunə göstərilə bilər.[3] Həmçinin hal-hazırda Şimali Azərbaycanda yerləşən Azərbaycan RespublikasındaCənubi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlıların, Azərbaycan Respublikası altında yenidən birləşmə istəyi də irredentizmin bir nümunəsidir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nişanyan - Sözlerin Soyağacı: Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü [1]:İrredantizm
  2. TDK Büyük Türkçe Sözlük [2]: kurtarımcılık
  3. Britannica Encyclopedia

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

 Bu şablona bax Millətçilik
Növünə görə Etnik millətçilikKültürəl millətçilikLiberal millətçilikİqtisadi millətçilikKollektivist millətçilikBanal millətçilikSol millətçilikQurumsal millətçilikPostmillətçilikNasional anarxizmİmperialist millətçilikPanmillətçilikDiaspora siyasətiRomantik millətçilikMilli mühafizəkarlıqNeo-millətçilikİrredentizmMilli bolşevizmNasional sosializmMilli kommunizmMilli sendikalizmTransmillətçilikDini millətçilik
Təzahür formasına görə Milli simvolMusiqisal millətçilikMilli marşMilli dil
Millətlərə görə Alman millətçiliyiƏrəb millətçiliyiAzərbaycan Türk millətçiliyiBask millətçiliyiÇin millətçiliyiErməni millətçiliyiFransız millətçiliyiFələstin millətçiliyiXorvat millətçiliyiSerb millətçiliyiHind millətçiliyiİngilis millətçiliyiİrland millətçiliyiİspan millətçiliyiYapon millətçiliyiKatalon millətçiliyiKoreya millətçiliyiKürd millətçiliyiMakedon millətçiliyiPakistan millətçiliyiRus millətçiliyiSionizmPanslavyanizmTamil millətçiliyiTürk millətçiliyiUkrayna millətçiliyiGürcü millətçiliyiYunan millətçiliyiFars millətçiliyiPolyak millətçiliyi